کسری ۱۷ میلیارد دلاری
ریشهیابی تراز منفی تجارت خارجی ایران پس از بلاتکلیفی برجام
ریشهیابی تراز منفی تجارت خارجی ایران پس از بلاتکلیفی برجام
سالهای تعلیق و بلاتکلیفی برجام سالهای خوبی برای تعاملات تجاری نیست و آمارها، کسریهای قابلتوجهی را به رخ میکشد. کسریهایی که به گفته عبدالناصر همتی، رئیس کل سابق بانک مرکزی در عین حال عدم رشد واقعی صادرات را نشان میدهد.
همتی دو روز پیش در یادداشتی نوشت: «دولتیها و رسانههای وابسته، مطالب اخیرم در خصوص تحقق 26 درصد از وعده اشتغال سالانه و عدم رشد واقعی صادرات در سال 1401 را بیاساس خواندهاند. مطالب را به نقل از گزارشهای گمرک و مرکز آمار آوردهام. اگر فکر میکنید بیاساس است، بگویید مثل آمار تورم سالانه و تورم مسکن، بقیه آمارها را هم اعلام نکنند.»
بازخوانی آمارهای گمرک نشان میدهد در چهار سال گذشته 17 میلیارد و 712 میلیون دلار کسری تجاری وجود داشته است. براساس همین آمار بعد از امضای برجام تراز تجارت خارجی ایران در سالهای 94 و 95 مثبت شده است، اما مثبت بودن تراز تجارت خارجی زیاد دوام نیاورد و دوباره از سال 96 تراز تجارت خارجی ایران منفی شد. بررسی آمارهای 10ساله صادرات و واردات ایران نشان میدهد که منفی بودن تراز تجاری موضوع تازهای نیست. سال 92 میزان صادرات کشور حدود 31 میلیارد و 552 میلیون دلار بود، اما میزان واردات حدود 49 میلیارد و 709 میلیون دلار بود. این یعنی تراز تجارت خارجی ایران در سال 92 حدود منفی 18 میلیارد و 156 میلیون دلار بود. سال 93 هم تراز تجارت خارجی ایران چندان تغییر خاصی نکرد و آمارها تراز تجارت خارجی منفی 17 میلیارد دلار را نشان میدهند. اما سال 94 نقطه عطف اقتصاد ایران در یک دهه گذشته بود. در تیرماه این سال برجام امضا و همین موضوع باعث شد تا تراز تجارت خارجی ایران مثبت شود. صادرات ایران در سال 94 حدود 42 میلیارد و 428 میلیون دلار و واردات کشور 41 میلیارد و 538 میلیون دلار بود. این یعنی صادرات کشور در این سال حدود 890 میلیون دلار از واردات بیشتر بود. تراز تجارت خارجی کشور در سال 95 دوباره نزولی شد و در این سال صادرات حدود 357 میلیون دلار بیشتر از واردات بود، اما روزهای خوب اقتصاد ایران چندان دوام نداشت. در سال 97 تراز تجارت خارجی به منفی 7 میلیارد و 477 میلیون دلار سقوط کرد، اما تراز تجاری دوباره در سال 97 مثبت شد. در سال 97 صادرات کشور حدود یک میلیارد و 500 میلیون دلار بیشتر از واردات بود. سال 97 آخرین سالی بود که تراز تجارت خارجی ایران مثبت شد و بعد از این سال واردات کشور همواره بیش از صادرات بود.
شروع سقوط
تجارت خارجی ایران از سال 98 به بعد دیگر روی خوش ندید. در سال 98 میزان صادرات ایران حدود 41 میلیارد و 430 میلیون دلار و واردات کشور حدود 44 میلیارد دلار بود. این یعنی تراز تجارت خارجی ایران در این سال حدود 2 میلیارد و 667 میلیون دلار منفی بود. در سال 99 تراز تجارت خارجی به منفی 4 میلیارد دلار و در سال 1400 به 4.5 میلیارد دلار رسید. براساس آمارهای گمرک ایران تراز تجارت خارجی ایران در سال گذشته به حدود منفی 5/6 میلیارد دلار رسیده است و این یعنی وضعیت تجارت خارجی ایران به بدترین وضعیت خود در 5 سال گذشته رسیده است. نکته مهم منفی بودن تراز تجارت خارجی ایران در سالهای بعد از تحریم این است که ایران دیگر نمیتواند مانند گذشته این تراز منفی را با فروش نفت جبران کند. براساس گفته اقتصاددانان، قبل از برجام ایران بهطور میانگین سالانه 20 میلیارد دلار نفت میفروخت و برای همین میتوانست منفی بودن تراز تجارت خارجی را با درآمدهای نفتی جبران کند. حالا اما فروش نفت چندان قطعی نیست و درآمدهای حاصل از صادرات کالاهای نفتی و غیرنفتی با قطع دسترسی ایران به سیستم مالی جهانی به سختی وارد کشور میشود. عبدالناصر همتی در توئیت خود اشاره کرده بود: «درآمدهای نفتی بعد از خروج آمریکا از برجام پیشبرآورد میشود، اما تخصیص ارز برای واردات کالا امری قطعی است.» افزایش افسارگسیخته تراز تجارت خارجی منفی این نگرانی را ایجاد کرده که احتمالا خروج ارز از کشور شدت گرفته و این موضوع میتواند تاثیرات زیادی بر اقتصاد داخلی کشور داشته باشد.
بازارهای جدید
آمارهای گمرک نشان میدهد که بعد از امضای برجام در سال 94 سرعت واردات کالاهای چین، روسیه و امارات به کشور کاهش پیدا کرده است، اما بعد از اینکه آمریکا در سال 97 از برجام خارج شد ایران دوباره راهی به جز تبادلات تجاری با چین، روسیه و امارات نداشت و آمار صادرات و واردات به این کشورها صعودی شده است. بعد از امضای برجام ایران به بازارهای جدید مانند ایتالیا و اسپانیا و آلمان دسترسی پیدا کرد و صادرات ایران به این کشورها در سال 94 اوج گرفت. دسترسی ایران به این بازارها، باعث حذف واسطههای اقتصاد ایران از جمله امارات شد، اما با خروج آمریکا از برجام ایران برای خرید کالاهای اروپایی، آمریکایی و ژاپنی دوباره دست به دامان امارات شد. بنا به گفته کارشناسان خرید کالاهای غربی از امارات هزینه بیشتری برای ایران دارد و این کالاها با واسطهگری امارات 10 تا 50 درصد بالاتر از قیمت واقعی به دست ایران میرسند. حال کارشناسان اقتصادی با توجه به تراز تجاری منفی، وضعیت تورم، حسابهای ارزی کشور و گوشهگیری ایران در جامعه جهانی ترس از آن دارند که وضعیت اقتصادی ایران در سال آینده بدتر از امسال شود.
نگاه بازرگان
مسعود دانشمند رئیس سابق اتاق ایران و امارات در گفتوگو با هممیهن اعلام کرد:
50 درصد ضرردر خرید واسطهای
براساس آمارهای گمرک واردات ایران از امارات در چند سال گذشته کاهش پیدا کرده است، اما کارشناسان عقیده دارند که امارات همچنان بهعنوان مهمترین دریچه ارتباط ایران با غرب عمل میکند. نکته اساسی اینجاست که ایران از طریق امارات کالاهای مورد نیاز خود را بسیار گرانتر خریداری میکند. مسعود دانشمند، رئیس سابق اتاق ایران و امارات در گفتوگو با هممیهن گفت:«تاجر اماراتی اجناس مورد نیاز ایران را از کشورهای دیگر خریداری میکند و به ایرانیها میفروشد. در این شرایط کالاهای وارداتی از طریق امارات بین 15 تا 50 درصد بالای قیمت واقعی برای ایران تمام میشود.»
ایران بیشترین حجم مبادله تجاری در منطقه را با امارات انجام میداد، اما در چند سال اخیر حجم مبادلات با امارات کاهش پیدا کرد. دلیل این اتفاق چیست؟
در دوره اوباما حجم مبادلات تجاری ما با امارات بالای 25 میلیارد دلار بود، اما در اواخر دوره ریاستجمهوری اوباما، ایران تصمیم گرفت که به کشورهایی مانند چین و هند نفت صادر کند و بهجای پول نفت از این کشورها کالا وارد کند. نتیجه این تصمیم این شد که حجم مبادلات تجاری ما با امارات کاهش پیدا کرد، چون قبل از این تصمیم واردات کالاهای چینی و هندی از طریق امارات انجام میشد و ایران هم کالاهای خود را از طریق امارات صادر میکرد. این تصمیم باعث شد که تجارت ایران با چین و هند بدون واسطه انجام شود و همین موضوع آمار تجارت ایران با چین و هند را افزایش و آمار امارات را کاهش داد. در چند سال اخیر بهطور کلی آمار واردات ایران کاهش پیدا کرده، اما آمار تجارت با چین و هند تغییر خاصی نکرده است. آمار تجارت با امارات هم بعد از مستقیم شدن تجارت با چین و هند کاهش پیدا کرد، اما در دو سال اخیر تغییر خاصی نکرده است. این کشور بهعنوان دریچه ارتباط ایران با دنیا عمل میکند. اگر ایران بخواهد کالاهای اروپایی، آمریکایی یا کانادایی خریداری کند، این کار را از طریق امارات انجام میدهد، چون این کشورها به دلیل تحریمها هیچ کالایی به صورت مستقیم به ما نمیفروشند. تجار اماراتی کالاهای اروپایی، آمریکایی، کانادایی، کرهای و ژاپنی را خریداری میکنند و به ایران میفروشند.
آمارهای گمرک نشان میدهد که بزرگترین شریک تجاری ایران، چین است. چرا تجارت ایران با چین شدت گرفت؟
ما به چین نفت تحویل میدهیم و در ازای نفت کالا وارد کشور میکنیم. چینیها هم بازاریابی زیادی برای کالاهای خود میکنند و کالاهای مختلف خود را به ما میفروشند. اگر آمار واردات از چین را بررسی کنید، متوجه میشوید که منحنی واردات از چین رو به توسعه است و به نظر من واردات از چین در آینده هم بیشتر خواهد شد. تنها کشوری که میتواند از ایران نفت خریداری کند، چین است و این هم به دلیل توافقات پنهان چین و آمریکا امکانپذیر شده است. در این شرایط چینیها نفت ایران را به دلیل تحریمها با قیمت پایینتر خریداری میکنند.
بسیاری از کارشناسان عقیده دارند تا زمانی که روابط ایران با غرب بهبود پیدا نکند تراز تجاری ایران همچنان منفی میماند. نظر شما در این رابطه چیست؟ به نظر شما برجام امضا میشود؟
کاملا درست است. اگر ما روابط خود را با دنیا بازتعریف نکنیم و همچنان FATF را نداشته باشیم، ناچاریم که اجناس مورد نیاز کشور را با واسطه خریداری کنیم. در این شرایط روند تجارت ایران با امارات به شیوه قبلی ادامه پیدا میکند. ما اگر بتوانیم نفت خود را در بازار آزاد بفروشیم و پول نفت را در حسابهای ملی کشور دریافت کنیم ماجرا متفاوت میشود. در این صورت آزادیم که در دنیا از چه کسی جنس بخریم. در این صورت واسطهها را حذف میکنیم. به نظرم بهترین واژه برای توصیف شرایط فعلی برجام، «سکوت» است. غربیها انتظار دارند که برجام را کنار بگذاریم و یک توافق جدید امضا کنیم اما طرف ایرانی قصد ندارد امتیازی خارج از چارچوب برجام به غربیها واگذار کند. در حال حاضر اختلاف طرفین مذاکره خیلی زیاد است. واسطه مذاکرات برجام، عمان است و باید ببینیم که گفتوگوهای عمانیها با طرفین چه نتیجهای را به دنبال دارد.
خرید با واسطه کالا چه تبعاتی برای ایران داد؟
خرید با واسطه ایران بیشتر از طریق امارات انجام میشود. تاجر اماراتی اجناس مورد نیاز ایران را از کشورهای دیگر خریداری میکند و به ایرانیها میفروشد. در این شرایط کالاهای وارداتی از طریق امارات بین 15 تا 50 درصد بالای قیمت واقعی برای ایران تمام میشود. تاجر ایرانی برای خرید با واسطه از دوبی باید کارمزد انتقال پول از طریق صرافی را پرداخت کند. علاوه بر این تاجر اماراتی که کالاهای خارجی را به ایرانیها میفروشد، سود بالایی دریافت میکند. از طرفی تاجر ایرانی باید حدود 5 درصد مالیات به دولت امارات پرداخت کند.
چرا تجارت ایران با کشورهای کوچک حوزه خلیجفارس کم است؟
صادرات نداریم، چون این کشورها اجناس مورد نیاز خود را از ایران خریداری نمیکنند. مدت زیادی است که روابط ایران با بحرین خوب نیست و به نظر میرسد در چند ماه اخیر گفتوگوهایی بین طرفین انجام شده و قرار است بهزودی سفارت ایران در این کشور دوباره بازگشایی شود. کشور عمان هم کالاهای خود را از اروپا، هند و سایر کشورهای مدرن تهیه میکند. تجارت خارجی ایران با عمان زیر یک درصد کل تجارت خارجی است. در حال حاضر ایران خامفروش منطقه است. کالاهای نفتی و پتروشیمی در کشورهای حوزه خلیجفارس بازار ندارد چون این کشورها خودشان نفت دارند و برای همین این کالاها به چین و هند صادر میشود. ایران به کشورهای حوزه خلیجفارس ترهبار صادر میکند، اما آمار این صادرات به شدت کم است.
توافق با عربستان میتواند تجارت با کشورهای حوزه خلیجفارس را توسعه دهد؟
وزارت خارجه و وزارت صمت باید در این کشورها فعال شوند. ایران باید روابط خود را با کشورهای حوزه خلیجفارس بازتعریف کند. شورای همکاری خلیجفارس محل خوبی برای مذاکره با کشورهای عربی و گسترش تجارت با این کشورهاست. رئیس شورای همکاری خلیجفارس، عربستان است و اگر بتوانیم روابط خود را با این کشور توسعه دهیم، ظرفیت کشورهای حوزه خلیجفارس هم برای ایران فعال میشود، اما این کار بسیار سخت است.
نگاه تحلیلگر
گفتوگو با علی بیگدلی استاد روابط بینالملل دانشگاه شهید بهشتی:
اقتصاد بدون حل مسائل با غرب احیا نمیشود
آمارهای گمرک نشان میدهد که بزرگترین شریک اقتصادی ایران با اختلاف زیاد، چین است و به عقیده کارشناسان اقتصاد ایران در دامان چین افتاده است. مسئله اساسی این است که آیا چین میتواند اقتصاد ایران را بهبود ببخشد؟ علی بیگدلی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی و کارشناس روابط بینالملل در گفتوگو با هممیهن گفت: «چین نه توانش را دارد و نه میخواهد برای اقتصاد ما فکری بکند. این کشور بههیچوجه توانایی بهبود اقتصاد ما را ندارد. شما هیچ کشوری در دنیا پیدا نمیکنید که تحت نفوذ روسیه و چین باشد و اقتصادش شکوفا شده باشد. برای این مثال باید نگاهی به اقتصاد کرهشمالی، ونزوئلا و سوریه بیاندازید.»
آمارهای گمرک نشان میدهد که ایران در چند سال گذشته بیشترین مبادلات تجاری را با چین داشته است. این چه معنایی از منظر اقتصاد بینالملل دارد؟
ما از اول انقلاب اشتباههای عمدهای کردیم. بنا به دلایلی نامشخص تنفری ریشهدار نسبت به غرب به وجود آوردیم و این تنفر باعث شد مخصوصا در سالهای اخیر به دامن شرق بیفتیم. اگر مطالعه کرده باشید، بعد از انقلاب امام اولین هیئت جمهوری اسلامی را به شوروی فرستاد. البته خود امام آدم مستقلی بود اما جریانی درون سیستم از همان ابتدای انقلاب گرایش به شرق را پایهریزی کردند. ما بارها گفتیم این موضعگیری از جهت نظریههای روابط بینالملل صحیح نیست اما خب کسی گوش نکرد. براساس روابط بینالملل این صحیح نیست که یک کشوری فقط خودش را مقید کند به یک یا دو کشور و بقیه کشورها را رها کند.
روابط نزدیک با چین میتواند وضعیت اقتصاد ایران را بهبود ببخشد؟
حجم مبادلات بازرگانی ما با چین خیلی بیشتر از سایر کشورها است. ایران، عربستان و عراق تامینکننده عمده نفت چین هستند. ولی چین و روسیه نه توانش را دارند و نه میخواهند برای اقتصاد ما فکری بکنند. این دو کشور بههیچوجه توانایی بهبود اقتصاد ما را ندارند. شما هیچ کشوری در دنیا پیدا نمیکنید که تحت نفوذ روسیه و چین باشد و اقتصادش شکوفا شده باشد. برای این مثال باید نگاهی به اقتصاد کره شمالی، ونزوئلا و سوریه بیاندازید. روسیه اصلا توان بهبود اقتصاد یک کشور را ندارد. چین هم اینگونه است. البته چین وارد استراتژی جدیدی شده است. تا الان محور قدرتش تجاری بود، اما حالا دارد به محور قدرت نظامی و دیپلماسی هم تبدیل میشود. همانگونه که اشاره کردید روابط ما با چین نسبت به کشورهای دیگر بیشتر است. وارد پیمان شانگهای هم شدیم. اما چینیها برای برنامه 25ساله با ما ابراز علاقه نکردند. توافق 25ساله با کشورهای عربی و حتی اسرائیل و عربستان، امارات، کویت، اردن امضا شد اما این توافق با ایران انجام نشد. از نظر اقتصادی و سیاسی، وابستگی محکوم به شکست است و ما باید این رویه را تغییر بدهیم.
بحث برجام و روابط بینالملل را چگونه ارزیابی میکنید؟ به نظر شما برجام امضا میشود؟
یکی از اولین برنامههای آقای بایدن بعد از ریاستجمهوری این بود که برجام را احیا کند. او گفت: خروج آمریکا از برجام کار اشتباهی بوده است و ما همه تلاشمان را میکنیم که برجام احیا شود. این پیام خیلی خوبی بود اما ما در برابر این درخواست آمریکا حجم انتظاراتمان را بالا بردیم و این بالا رفتن حجم انتظارات باعث شد که آمریکاییها رفتهرفته عقبنشینی کنند. از طرفی دیگر، اعتراضاتی نیمهدوم سال گذشته در کشور ما رخ داد که باعث شد فضای حقوق بشری در غرب علیه ما شود. دموکراتها خیلی روی مسئله حقوق بشر مانور دادند، در نتیجه رابطه ما در برجام با آمریکا سست شد. به نظرم غرب درباره برجام سرد شده است. ایران انتظاراتی داشت که خارج از چارچوب برجام بود، اما حالا غرب از امضای برجام خودداری میکند. مسئله برجام چندان روشن نیست و امیدی به احیای آن وجود ندارد. تا وقتی برجام احیا نشود، ما FATF نداریم و در این صورت شبکه بانکی باز نخواهد بود.
ارزیابی شما از تاثیر مسائل داخلی ایران بر روند حرکت به سمت برجام و احیای روابط چیست؟
بعد از حوادث سال گذشته ما یک فضای دوقطبی به وجود آوردیم. گسل عمیقی بین دولت و ملت به وجود آمده که خیلی خطرناک است. این دوقطبی شدن بار فشار اقتصادی بیشتری بر مردم وارد میکند و مردم را نسبت به مسائل اقتصادی بیزارتر میکند. تصور نمیکنم ایران به سمت توافق حرکت کند چون اگر قرار بود این کار صورت بگیرد باید زودتر از اینها صورت میگرفت. باید تغییراتی در تیم دیپلماسی ما صورت بگیرد. تیم دیپلماسی و وزارت خارجه ما تا حدودی ضعیف است. توانایی حل این مشکل را ندارد.
توافق با عربستان میتواند باعث گشایش تجاری ایران با کشورهای حوزه خلیجفارس شود؟
وزیر خارجه عربستان گفته ما میخواهیم در ایران سرمایهگذاری کنیم، ولی بعید میدانم بتواند این کار را بکند چون شبکه بانکی بسته است. ما اگر بهدنبال حل اختلاف با غرب نرویم، اقتصادمان تغییر اساسیای نخواهد کرد. توافق با عربستان رفع اختلافات منطقهای است. ما دنبال پذیرش سرمایه هستیم اما منع FATF داریم. به نظرم تنها احیای روابط با غرب میتواند تجارت ایران را بهبود ببخشد.
چشمانداز آینده تجارت بینالملل و اقتصاد داخلی را چگونه ارزیابی میکنید؟
اگر بایدن در انتخابات آینده آمریکا پیروز شود وضعیت ما سختتر خواهد شد. ما باید تصمیم بگیریم میخواهیم که چگونه این حجم سنگین فشار اقتصادی که بر مردم تحمیل میشود را کنترل کنیم. برای رها شدن از بار سنگین اقتصادی، به نظر من بهترین راه نزدیک شدن به غرب و حل اختلافات با آمریکا و اروپا است. بهخاطر اینکه روسیه و چین توان احیای اقتصاد ما را ندارند.