ریشه اشکال و مشکل در درون است
پیام سیدمحمد خاتمی در آستانه سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی
پیام سیدمحمد خاتمی در آستانه سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی
سید محمد خاتمی، رئیس دولت اصلاحات، روز گذشته با انتشار بیانیهای به مناسبت سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، تحلیل و پیشنهادهای خود را درباره شرایط کنونی کشور و راههای خروج از وضع موجود ارائه کرد که در ادامه میآید.
در آستانه چهلوچهارمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی قرار داریم. فارغ از ارزیابی انقلاب و بررسی علتهای گریزناپذیر و آثار و نتایج آن، اگر واقعبین باشیم، درمییابیم که انقلاب(سال 57) واقعهای مهم در تاریخ پرفرازونشیب ملت شریف ایران بوده است؛ انقلابی که گرچه فراگیر بود ولی نسل جوان در پیروزی و بعد، پاسداشت دستاوردهای آن و نیز نگاهبانی از تمامیتارضی و استقلال میهن نقشی ممتاز داشت؛ ازجمله مقاومت حماسی در جنگ تحمیلی و نیز پایداری ملت در برابر رنجهای ناشی از توطئه و تحریم و جنگ و ترور و نیز حکمرانی نامناسب ستودنی است. جوان دیروز سرشار از شوق و ایمان و امید دلبستگی به انقلاب و امیدوار به وعدههایی بود که داده شده بود و نیز آرمانهایی که آنچنانکه باید، محقق نشد و نهتنها آئین و اندیشه که حتی زندگی معمولی و روزمره نیز آسیب فراوان دید و نتیجه اینکه: جوان امروز سخت عاصی و معترض است، نهفقط آنکه در میدان بوده است و اعتراض او با برخورد نامناسب روبهرو شده است، بلکه دلهای انبوهی از جوانان و حتی نسلهای پیشین که در صحنه اعتراض نبودهاند با معترضان بوده است، ولو اینکه پارهای شیوهها و رفتارها را نمیپسندیدهاند.
میتوان گفت که آنچه امروز آشکار است، نارضایتی گسترده است و اشتباه بزرگ این است که جلب رضایت بخش کوچکی از جامعه را که به خود وفادار میدانند، به قیمت افزایش نارضایتی اکثریت جامعه که گرفتار مشکلات فراوان است و متأسفانه امید به آینده بهتر را از دست داده است، مدنظر قرار داده است. جامعه از جهات مختلف دچار بحران است. هرچند که نقش دشمنیها، فشارها و بدخواهیهای قدرتهای بزرگ و وابستگان آنها در ایجاد این وضع ناگوار مؤثر بوده است؛ ولی بهنظر من، ریشه اشکال و مشکل، در درون است.
خواست اساسی ملت که طی حدود دو قرن شکل گرفته است، عبارت بود از رهایی از استبداد، استعمار و وابستگی و بیعدالتی و عقبماندگی و آنچه در جهت ایجابی میخواست آزادی، استقلال، پیشرفت و عدالت بود. و انقلاب، «جمهوری اسلامی» را برای تأمین این خواست تاریخی پیشنهاد داد. «جمهوری» یعنی همانکه در دنیا هست و انتظاری که روشنفکران، آگاهان و فعالان سیاسی و مدنی از وجه اسلامیت نظام داشتند، اسلامی بود (که در عرصه حیات اجتماعی) با موازین جمهوریت مردمسالار سازگار باشد و در ارتکاز عمومی هم از «جمهوری اسلامی» چنین برداشتی بود. طبعاً این اسلام با اسلام (یا قرائتی از اسلام) که حقّ حاکمیت مردم بر سرنوشت را نمیپذیرد و رابطه حاکم و مردم را رابطه خدایگان و برده میداند سازگاری نداشت. بهخصوص که در آستانه انقلاب خصوصیتی از اسلام و نظام آینده بیان شده بود که با بسیاری از ویژگیهای جمهوری مردمسالار سازگار بود و «جمهوری اسلامی» که مبنای «میثاق ملی» قرار گرفت چنین بود و قانون اساسی بر این اساس تنظیم و تصویب شد. ... ولی قانون اساسی بهعنوان یک پدیده بشری با توجه به تحولاتی که جامعه داشته و دارد و نیز تجربهای که در عمل حاصل شده است
درخور تغییر است بلکه لازم است که در موقع خود تغییر کند و اصلاح شود ولی سخن فعلاً بر سر ممکنات است.
میتوان از دستاوردهایی که پس از انقلاب بوده است سخن گفت ولی جا دارد که بپرسیم: اولاً این دستاوردها تا چه حد ناشی از اقتضائات زمان بوده (که کموبیش دیگران هم داشتهاند) و چقدر ناشی از مدیریت و تدبیر حاکمان؟. ثانیاً وزن آنها در برابر وعدههایی که انقلاب داده است، چقدر است؟ و ثالثاً مقایسه شود اوضاع، با کشورهایی که در زمان انقلاب بسی از ما عقبتر بودهاند و امروز از ما پیش افتادهاند. باری، تنگناهایی که جامعه با آن روبهرو است انکارکردنی نیست و نتیجه آن نارضایتی در سطح گسترده و احساس نومیدی از بهبود اوضاع است که بر زندگی عموم مردم بهویژه جوانان، زنان، نخبگان و اقوام ایرانی سایه افکنده است، پدیدهای که نهتنها مشاهدات هرروز، بلکه پیمایشها و پژوهشهای عالمانه و نظرسنجیهایی که انجام گرفته است بهوضوح آن را نشان میدهند. احساس عمومی این است که اوضاع بد است و اگر دشمنی و توطئه علیه کشور و مردم و نظام وجود دارد بیشتر سوءاستفاده از این نارضایتی است که احیاناً به صورتهای مختلفی از اعتراض رخ مینماید؛ اعتراضی که ریشة غالب آنها نادیده گرفتن تغییرات پردامنه جامعه ایرانی و بیتوجهی به خواست عمومی در تغییر
شیوههای حکمرانی است. بهجای توجه منطقی و سنجیده به این خواستهها و نیازها با روش خشن و سختافزارانه با آنها مقابله میشود و چه جانهایی که در این عرصه ستانده میشود و چه محدودیتها و آسیبهای جبرانناپذیری که به جامعه تحمیل میشود و نتیجه افزوده شدن مشکل بر مشکل است.
در این میان آنچه سایه شوم خود را بر جامعه افکنده است یک دوقطبی است: از یکسو، پنداشته و پیاپی تکرار میشود که همهچیز خوب و عالی است و اگر اشکالی هست ناشی از رویکرد و عملکرد غیرخودیها و نیز توطئه دشمن غدّار است: آنچه هست عین نظام و اسلام است و حفظ آن از اوجب واجبات و نقد و اعتراض نسبت به آن خروج از رِبقه شهروندی (که نظراً و عملاً هم آن را قبول ندارند) و مستحق هرگونه برخورد با آن و همین امر سبب افزایش نارضایتی و فاصله بیشتر میان حاکمیّت و مردم و روآوردن جامعه به فروپاشی است. در قطب دیگر، همهچیز سیاه و وحشتناک جلوه داده میشود و مشکل اصلی را خود نظام و راهحل را براندازی آن میداند. هرچند اعتراضها نسبت به نابسامانیها در حوزههای مختلف قابلدرک است ولی با اندک تأملی مشخص میشود به لحاظ توازن قوا و امکانات و توانی که حکومت دارد براندازی (مکانیکی) آن ممکن نیست و شعار براندازی بهانه بیشتر پدید میآورد برای ایجاد تنگناها و محدودیتهای فضای آزاد و افزوده شدن آسیبهای فراوان بر آسیبهای پیشین. بر فرض که جریانی پیدا (یا تدارک دیده شود) که امکاناتی را فراهم آورد و ننگ وابستگی به بیگانهای را که ابداً آزادی و
پیشرفت ملت و کشور مدنظر او نیست بپذیرد، حاصل کار جز آشفتگی، هرجومرج و جنگ داخلی و خون و خرابی و آسیب دیدن بیشتر کشور و افزودهشدن بر رنجهای تابسوز ملت نخواهد بود و ایران عزیز به سرنوشتی بدتر از آنچه در بسیاری از کشورها پیش آمده است دچار خواهد کرد.
باید راهی را جز آنچه در این دو قطب نموده میشود جستوجو کرد. و به نظر من «اصلاح خود» هم در ساختار و هم رویکرد و هم رفتار، کمهزینهترین و پرفایدهترین راه برونرفتن از بحران است. من اجمالاً بارها آشکارا و تفصیلاً در نامهها و پیامهایی که بهخصوص در دو سه سال اخیر داشتهام، نظرات خیرخواهانه خود را مطرح کردهام. در اینجا بهصراحت میگویم که باید به توقع و خواست ملت تمکین کرد و ملت را فراتر از نسل ما و نسلهایی که در انقلاب و حتی اصلاحات حضور داشتند دانست. اصلاح خود نام دیگر دفاع از همان آرمانها و خواستهایی است که ملت داشته و ازجمله در انقلاب آن را آشکار کرده است و نه بازگشت به آن شیوه از اصلاحاتی که در اثر سرسختی حاکمیّت و نیز خطاهای خود ناتمام ماند. من نیز نه به سودای بازگشت به قدرت، بلکه برای گشودن راهی بهسوی مهار بحران و عبور از تنگناها آنچه را گفته و نوشتهام در اینجا بهنوعی تکرار میکنم:
۱- لزوم اهتمام به انسجام ملی و بهحساب آوردن همة گرایشها، سلیقهها و اقوام و مذاهب و طبقات و گروههای اجتماعی که رنگینکمان ملت از آن تشکیل شده است و فراهم آوردن امکان مشارکت جدی آنان در همه امور و ازجمله برگزاری انتخابات آزاد و رقابتی و مقدمه آن گذر از فضای تنگ امنیتی به فضای باز و مسئولانه سیاسی.
۲- پایان دادن به تنشها و درگیریها در جامعه و آرامش بخشیدن به افکار عمومی ازجمله نسبت به آنچه در جریانهای تلخ و زیانبار سال 88 پدید آمد و نماد این امر برداشتن حصر و بسته شدن پروندههایی است که بهحق یا ناحق منجر به محکومیت و محدودیت بخش مهمی از نیروهای خوب روحانی، دانشگاهی، کارگری، هنری، رسانهای و صنفی و شهروندان شده است.
۳- آزادی زندانیان سیاسی و اعلام عفو عمومی نسبت به همه افراد و جریانهایی که به دلایل متقنی بر شورشگری و آشوبگری آنها وجود ندارد و در همان حال جلب مشارکت و ایجاد تسهیلات برای ایرانیان خارج از کشور که دل در گرو وطن دارند و فراهم آوردن امکان بهرهگیری از امکانات مالی، توان تخصصی و علمی و قدرت علمی و فرهنگی و اجتماعی آنان برای اعتلای میهن.
۴- اصلاح روند و رویه قضائی کشور بهویژه در فرآیند بازجوئیها، بازپرسیها و محاکمات و احقاق حق آنان که حقشان پایمال شده است و علیالعجاله الزام دستگاههای قضائی به پایبندی به بخشنامه رئیس اسبق قوه قضائیه که در مجلس ششم به قانون تبدیل شد.
۵- آزادی اطلاعرسانی و حمایت از رسانههای آزاد و مستقل و حمایت از حضور و فعالیت آزادانه و مسئولانه احزاب، تشکلهای مستقل و نهادهای صنفی که متأسفانه همه آنها با نهادهای امنیتی-نظامی، و جریانهای اندک شمار غیرمسئول ولی قدرتمند جایگزین شدهاند.
۶- مبارزه با فساد در همه اشکال آن بهخصوص اصلاح ساختار و رویکرد مدیریت نامناسب که به نظر میرسد منشأ همة گونههای فسادهای سازمانیافته سیاسی، اقتصادی و اجتماعی است.
۷- گامی دیگر در جهت اصلاح ساختار یعنی پذیرفتن اینکه، هرجا اختیار هست اولاً ناشی از قانون باشد، ثانیاً بهازاء آن مسئولیت و پاسخگوئی به مردم (و نهادهای مردمبنیاد) وجود داشته باشد و ثالثاً همه عرصههای قدرت را در برگیرد.
۸- اصلاح سازوکار تشکیل مجلس خبرگان... ازجمله رفع انحصار عضویت به روحانیون و امکان حضور همه تخصصها و شخصیتهای همهجانبهنگر و شجاع در این مجلس و علیالعجاله احاله بررسی صلاحیت نامزدهای این مجلس به نهادی غیر از شورای نگهبان، مادام که به جایگاه خود بازنگشته و تا آنگاه که اعضاء شورای نگهبان داوطلب نمایندگی در مجلس خبرگاناند و این تحول با تغییر آئیننامه داخلی مجلس و در واقع با بازگشت به نصّ و روح قانون اساسی میسر است.
۹- اصلاح شورای نگهبان با فراهم آوردن امکان حضور فقیهان روشنبین، زمانشناس و جهانشناس و مؤمن به جمهوریت نظام و غیروابسته (یا غیر متأثر) از جریانات خاص و نیز امکان حضور حقوقدانانی با همین خصوصیات که خوشبختانه در حوزه و دانشگاه و جامعه از اینگونه افراد فراواناند و به همان دلایل (ناموجهی!) که شورای نگهبان صلاحیت افراد را رد میکند، امکان حضور در این نهاد مهم را ندارند.
۱۰- بازگرداندن مجلس به جایگاه واقعی خود بهعنوان مرجع انحصاری قانونگذاری و حذف نهادها و دستگاههایی که بهموجب قانون پدید نیامده یا برخلاف وظائف قانونی خود اقدام به قانونگذاری و اعمال خودسرانه تصمیمات خود میکنند و در برابر هیچ نهاد مردم بنیادی خود را مسئول نمیدانند.
۱۱- اصلاح سازوکار تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام و امکان حضور همه تخصصها و دانشها و گرایشها و تغییر آئیننامه داخلی آن که سیاستهای کلی را تا حدّ سیاستهای اجرائی، برنامه و حتی آئیننامه پایین آورده است. درخور یادآوری است که اگر انتخابات رقابتی و آزاد صورت گیرد بسیاری از بندهای یادشده محقق خواهد شد.
۱۲- بازگرداندن نیروهای نظامی به جایگاه و مسئولیت اصلی خود و جلوگیری از دخالت آنها در امر سیاسی و بهخصوص درمان درد پر فساد جمع شدن ثروت، اطلاعات، اسلحه و اختیارات غیرقانونی و عدم پاسخگویی در یکجا است.
۱۳- اصلاح رویکرد سیاست داخلی با اولویت دادن به توسعه همهجانبه، پایدار و عدالت محور و رعایت کامل حقوق ملت دستکم در حدّی که در فصل حقوق ملت در قانون اساسی آمده است و تغییر همه رویکردهایی که در خلاف این ضرورت تبدیل به رویه شده است.
۱۴- تغییر سیاست خارجی از دیپلماسی انزواگرا و ترسان در مواجهه دیپلماتیک با قدرت مخالف خارجی و تبدیل آن به دیپلماسی فعال و شجاع و متکی به حمایت ملّی بهمنظور رفع تهدیدهای بینالمللی و ایجاد فرصت برای ملت و کشور و سپردن کار بهدست نیروهای توانمند و جهانشناس و دانا و منع نهادهای دیگر از دخالت در آن و اولویت دادن به سیاست تنشزدائی و اعلام اینکه سیاست اصلی جمهوریاسلامی ایران صلح و بر پایه عدالت در جهان و امنیت و توسعه و مردمسالاری در منطقه است و با اینکه طرفدار محرومان و مخالف با سرکوب و ترور (اعم از دولتی و غیردولتی) است، گفتوگو و تعامل با همه جهان را بر هر شیوة دیگر ترجیح میدهد.
۱۵- حاکم کردن شایستهگزینی و شایستهسالاری و تعطیل سلطه پنهان و آشکار امنیتی و نظامی بر شئونات و انتصابات و گزینشهای مراکز علمی و فرهنگی و دانشگاهها و نظام اجرایی کشور و لزوم اهتمام به توسعه اقتصادی و ایجاد عزم ملی بر بازسازی همه حوزههای تخریبشده اقتصاد کشور با هدف بهبود زندگی مردم و بازگرداند کشور به جایگاه شایستهاش در میان اقتصادهای قدرتمند جهان با رفع موانع بینالمللی توسعه اقتصادی ازجمله دستیابی به دانش و فنآوریهای نو و بازارهای سرمایه و تجارت جهانی و رفع موانع رشد ثروت ملی و رشد خرید مردم و برچیدن فقر حاکم بر جمع زیادی از مردم و بهرهگیری از سیاست خارجی برای رفع موانع اقتدار ملی با محوریت قدرت اقتصاد ملی. میتوان سیاهه بلندی از پیشنهادهای اصلاحی را ارائه داد و با توجه به شرایط و مقتضیات، آنها را اولویتبندی و زمانبندی کرد. اصلاحاتی که منوط به تغییر و اصلاح قانون اساسی (که حتماً در جای خود لازم است) نیست بلکه با بازگشت به روح (و حتی نصّ) همین قانون اساسی اینهمه اصلاحات میسر است. و سخن آخر اینکه اصلاحطلبی به شیوه و روال تجربهشده اگر نگوییم ممتنع شده است، دستکم به صخره ستبر بنبست برخورد کرده
است و مردم هم حق دارند از آن نومید شوند. در این برهه از زمان نباید خود را اسیر اصطلاحات و نیز تقسیمبندیهای طبیعی یا مصنوعی کرد. اصلاحطلبان بخشی از جامعه متکثر هستند. فراواناند افرادی که در جبهه اصولگرایان بوده (و هستند) و نیز وابسته به جبهههای نام و نشاندار یا بینامونشاناند و نیز بسیارند نخبگان، اندیشمندان و وطنخواهانی که خود را وابسته به جبههای نمیدانند ولی از اوضاع، ناراضی و نسبت به آینده کشور نگراناند و خواستار تغییر ساختار و رویکرد و رفتارند ولی براندازی را بهخصوص با خطراتی که برای مردم و کشور دارد توصیه نمیکنند. اگر راه اصلاحخواهی و اصلاحطلبی به شیوه سابق به بنبست رسیده است و اگر اصلاحطلبی ظرفیتی بیش از اصلاحطلبان بهمعنای متعارف دارد- که دارد، میتوان گفت و امیدوار بود که اگر این جزیرههای جدا از هم بههم بپیوندند و خود را در کنار مردم و آشنا با دردهای مردم و دغدغهدار نسبت به کشور و صلاح آن نشان دهند و بیلکنت زبان و با شفافیت و نیز با اتخاذ شیوههای مدنی خشونتپرهیز صدای خود را به جامعه و حاکمیت برسانند، این یعنی نزدیکشدن به همان وعدههایی که انقلاب داده بود و میتواند خود
هموارکننده راه اصلاح اساسی بهتناسب خواستههای جامعه امروز و باعث بقاء و دوام ایران عزیز باشد. و چنین باد!