زخمهای زنده
فهم چین بدون فهم یک دهه وحشت انقلاب فرهنگی غیرممکن است
فهم چین بدون فهم یک دهه وحشت انقلاب فرهنگی غیرممکن است
تانیا برنیگان
خبرنگار روزنامه گاردین
ترجمه: آریا صدیقی
از دور ممکن است آنها را با نوجوانان اشتباه بگیرید، گرچه آنها در اواخر میانسالی هستند. فقط دامنهای کوتاه و کفشهای پاشنهبلند پوشیدهاند و موهایشان دماسبی است. آرایشهای سنگین آنها و موهای بلند مشکی و بلوندشان، جوانیای را برای آنها بازسازی میکند که هیچگاه تجربهاش نکرده بودند.
وقتی با عمه هوانگ شاهد قدم زدن چند دانشجو در محوطه دانشگاه چونگکینگ، در میان فضای سبز و نخلها و بیدها و بیشههای بزرگ بامبو بودیم، چهرهاش بهنظر غمگین میآمد. ما خودمان در یک آلاچیق کوچک کنار دریاچه بودیم.
او به من گفت: «من هم مثل جوانهای امروزی میخواستم کارهای زیادی انجام دهم، مثلا دانشگاه بروم، اما نتوانستم. من 18ساله بودم. احساس میکردم هیچ امیدی وجود ندارد. اصلا امیدی نداشتیم. کافی بود یکی گریه کند تا همه شروع کنند به گریه. دلتنگی و ناامیدی همهجا را گرفته بود.»
به گزارش گاردین در اواخر سال 1968، بهناگاه ایستگاههای قطار و اتوبوس شهرهای چین پر از نوجوانان گریان و والدین هراسان آنها شد. مقامات حکم داده بودند که نوجوانان - که توسط مائو تسهتونگ بهعنوان نیروهای تهاجمی انقلاب فرهنگی اعزام شده بودند- باید زندگی جدیدی را در روستاها آغاز کنند. موجی از جوانان به سمت روستاهای فقیر بهراه افتاد.
عمه هوانگ و دوستانش از جمله همین جوانان بودند. هفده میلیون نوجوان که خود برای تشکیل یک کشور کافی بود، صدها مایل دورتر به مکانهایی فرستاده شدند که برق یا آب لولهکشی نداشتند و برای رسیدن به برخی از این مناطق باید از جادههایی غیرقابل دسترسی میگذشتند.
حزب این اقدام را «بالا رفتن از کوه و پایین آمدن به روستا» نامید که نشاندهنده توجیه والا و خاک پستی بود که این دانشآموزان باید در آن ریشه میکردند. برخی از آنها فقط 14 سال سن داشتند و بسیاری از این بچهها حتی یک شب را هم دور از خانه نگذرانده بودند.
به گزارش گاردین قرار بود این جوانان تحصیلکرده شهری دوباره آموزش ببینند. مهارتها و دانش آنها روستاهای گرفتار در فقر و جهل را به جلو میکشاند، بهداشت را بهبود میبخشید، سواد را گسترش میداد و خرافات را از بین میبُرد. اما دهقانان هم به نوبه خود وظیفهای داشتند که ریشهکن کردن شکل عمیقتری از جهل بود: بیتفاوتی نخبگان شهری به تودهها. مائو فقرای روستایی را بهعنوان موتور انقلاب میدانست که حزب کمونیست را به قدرت رساند.
حالا آنها باید این نسل جوان را بازسازی میکردند؛ بهاین صورت که به آنها یاد بدهند که بدون هیچچیز، حتی بدون عشق زندگی و کثیفترین کار را تحمل کنند. آنها نهتنها باید فداکاری بلکه خود را برای خیری بزرگتر وقف کنند. نوجوانانِ اصلاحشده، باید این انقلاب را تا پیروزی نهاییاش تحمل کنند. عمه هوانگ میگوید: «در ابتدا همه ما آرمانگرا بودیم و میخواستیم تغییری در روستاها ایجاد کنیم.» اما دهکدهها کثیف و متروک بودند و دهقانان پوست به استخوان چسبیده، تحت تأثیر نظریههای تازهواردان برای پیشرفتهای بزرگ قرار نگرفتند.
از جوانان تحصیلکرده خواسته شده بود که جهان را از نو بسازند. آنها نمیدانستند که آیا میتوانند چیزی را تغییر دهند. برخی از کشاورزان آشکارا دشمنی میکردند و حتی آنهایی که مهربان بودند، خشمگین میشدند. آنها دستهای اضافی برای کار نیاز نداشتند و نمیخواستند دهانهای اضافی برای تغذیه وجود داشته باشد.
این بچهها، بهرغم همه کتابها و ایدههایشان، کُند و دستوپاچلفتی بودند و هیچ احساسی به ابزار یا زمین کشاورزی نداشتند، دانهها را هدر میدادند و بهنظر نمیرسید که بتوانند بار کارهای متوسط را تحمل و کارهای ساده را مدیریت کنند. درآمد نه براساس نیاز، بلکه براساس مشارکت در کار پرداخت میشد. نوجوانان برای بهدست آوردن امتیازهای مورد نیاز برای تغذیه خود تلاش میکردند و کار، باعث کبودی و تاول دستوپای آنها میشد.
بسیاری دریافتند که جیره اضافی که در ابتدا داده میشد، بهزودی با شروع خشکسالی ناپدید خواهد شد و باید مانند دهقانان با برگ ذرت زنده بمانند. در ابتدا ممکن بود این جوانان را در کنار خانوادهها جمع کنند، اما بعدها آنها را در هر جایی که میشد در کنار هم قرار میدادند: در سیلوهای قدیمی غلات، آلونکها یا اتاقکهایی که خودشان میساختند و آنطور که بونین در کتاب نسل گمشده این را ثبت کرده، این آلونکها «بیشتر به اصطبل یا حتی خوکخانه شباهت داشت تا خانه».
تصور آسودگی برای آنها که چنین سالهای سخت و دردناکی را پشتسر گذاشتند، سخت است. با این حال، چهار دهه بعد، عمه هوانگ و دوستانش هر هفته برای بازی فال ماهجونگ، خوردن هاتپات، رقصیدن و مهمتر از همه، برای یادآوری خاطرات آن روزهای تلخ، گردهم میآیند. یک روز بعدازظهر درحالیکه در یک پارک قدم میزدم، بهطور اتفاقی با آنها روبهرو شدم. من تصور میکردم که همه آنها دوستان قدیمی هستند، اما در واقع آنها به صورت آنلاین با هم آشنا شده بودند، آنهم بهخاطر داشتن تجربهای مشترک.
برچیدن اصلاحات
اینها فرزندان انقلاب فرهنگیای بودند که توسط مائوتسهتونگ در سال 1966 آغاز شد و تنها پس از مرگ او، 10 سال بعد به پایان رسید: یک دهه آشفتگی، خشونت و رکود. این جنبشی بیرحمانه بود که برای از بین بردن همه مخالفان در حزب پس از فاجعه «جهش بزرگ رو به جلو» آغاز شد. جهش بزرگ رو به جلو، کارزار صنعتیسازی و جمعیکردن کشاورزی بود که در نهایت منجر به قحطی فاجعهباری شد. قحطیای که در آن 45 میلیون نفر جان خود را از دست دادند.
اما این، جنگی برای تغییر شکل قلبها و روحها هم بود، زیرا مائو سیاست و اقتصاد چین را متحول کرده بود. برای انجام این کار، او گارد سرخ -محافظان سیاسی جوان- را به کار گرفت؛ بسیاری از آنها که در اوایل نوجوانی بودند به معلمان و علما حمله میکردند و گنجینههای فرهنگی را از بین میبردند. تخمین زده میشود که 2 میلیون نفر که در میان آنها برخی از بزرگترین هنرمندان و متفکران چین بودند، کشته شدند. با گسترش خشونت، شبهنظامیان جان خانوادهها، حتی نوزادان را در مناطق دورافتاده روستایی گرفتند.
در چونگکینگ، شهر جنوب غربی که عمه هوانگ و دوستانش در آن زندگی میکنند، نبرد بین گروههای گارد سرخ به جنگی بزرگ کشیده شد. آنها نقش اصلی را در آن خشونت شدید بازی نکرده بودند، اما هیچکس نمیتوانست بهطور کامل از آن فرار کند: یکی از ساکنان به من گفت که جناحها که از نیروگاههای مهمات متعدد شهر استفاده کامل میکردند، با سلاحهای سنگین و تانک میجنگیدند؛ همه چیز به جز هواپیماهای جنگی.
اما در اواخر سال 1968، مائو که از هرجومرج خسته شده بود، اقتدار مطلق را مجددا بهکار گرفت. ارتش در برخی موارد با زور، گارد سرخ را مهار کرد. با توجه به اینکه بیشتر دانشگاهها و حتی مدارس همچنان تعطیل بودند و بیکاری در شهرها بالا بود، جوانان کاری جز گشتن بهدنبال دردسر نداشتند.
در بیشتر موارد، مسئولان امروز از انقلاب فرهنگی صحبتی نمیکنند. تبعید جوانان تحصیلکرده فقط جنبهای است که در گفتمان رسمی به یادگار مانده و حتی از آن تجلیل میشود. شیجینپینگ از جمله آنها است. او که اکنون قدرتمندترین رهبر چین از زمان مائو است، در آن زمان، پسر نوجوان یک مقام ارشد به نام شیژونگسون بود. میتوان دید که پروپاگاندا چگونه بر چگونگی رشد و بلوغ رهبر فعلی چین در طول سالهای زندگیاش در روستا تاثیر گذاشته است.
هنگامی که شیژونگسون و دیگر بزرگان حزب پس از مرگ مائو احیا شدند، تلاش کردند اطمینان حاصل کنند که دیگر کسی مانند مائو به صحنه حکومت بازنگردد. آنها قدرت را نهادینه و جمعی کردند: پیگیری اجماع و اتخاذ قوانین نانوشته مانند محدودیت مدت زمان رهبری. با این حال، پسرش شیجینپینگ تغییراتی را که شیژونگسون برای محافظت از حزب و کشور در برابر تکرار فجایع مائوئیسم طراحی کرده بود، برچید.
به نظر میرسد شیجینپینگ به این نتیجه رسید که ثبات چین - و تامین امنیت آینده خود - مستلزم کاهش یا مهار قدرت نیست، بلکه مستلزم تشدید آن است. او به هیچوجه مانند مائو نیست: بدیهی است که او علاقهای به بینظمی ندارد. کشور او بسیار تحصیل کردهتر و پیچیدهتر است. با این حال او قدرت را به میزان فوقالعادهای متمرکز کرده است. اواخر سال گذشته در کنگره حزب، او با سومین دوره دبیرکلی حزب، هنجارشکنی و حکومت نامحدودی را آغاز کرد.
زخم انقلاب
درک چین بدون درک انقلاب فرهنگی غیرممکن است. این انقلاب، سیاست، اقتصاد و فرهنگ کشور را شکل داد. زخم آن هنوز در قلب جامعه و روح شهروندان جاری است. بیشک رادیکالیسم این انقلاب بود که جنبش طرفدار اصلاحات و دموکراسی را در دهه 1980 به وجود آورد و با اعتراضات میدان تیانآنمن به اوج خود رسید، اما همچنین به سرکوب خونینی که به آن پایان داد، کمک کرد.
این دورهای تعیینکننده برای کشور بود. اگر انقلاب فرهنگی را از تاریخ این کشور کم کنید، دیگر چین امروزی معنایی ندارد: مثل بریتانیا بدون امپراطوری و ایالات متحده بدون جنگ داخلی است. متاسفانه، درک کامل جنبش نیز غیرممکن است. ماهیت دمدمیمزاج مائو، تغییر تاکتیکها و اظهارات رمزآلود او، دسیسههای سیاسی در رأس حزب، تضاد منافع و انگیزهها در تمام سطوح جنبش، همگی به عدم درک کامل این جنبش کمک کرده است. حتی برادران ایدئولوژیک چین نیز تلاش کردند تا این آشفتگی را درک کنند: مقامات کرهشمالی، انقلاب فرهنگی را بهعنوان «دیوانگی بزرگی که هیچ شباهتی با فرهنگ و انقلاب ندارد» به سخره گرفتند.
این انقلاب، در بخشهایی شبیه به نسلکشیهای وحشتناک قرن بیستم است، با این تفاوت که در اینجا مردم چین بودند که همنوعان خود را کشتند و مرز بین قربانیان و قاتلان، لحظه به لحظه تغییر میکرد. این انقلاب از برخی جهات، بازتاب پاکسازیهای استالینیستی است، اما در اینجا با مشارکت تودههای مشتاق اتفاق افتاده است.
برخلاف دیگر تراژدیهای تحت رهبری حزب کمونیست چین، این تراژدی، همهجانبه بود. هیچ خانوادهای بیگناه نماند. «همدستی»، کلمهای بسیار کوچک برای توصیف این اتفاق است. رفیق علیه رفیق، دوست علیه دوست، شوهر علیه زن و فرزند علیه پدر و مادرش. با این حال، این دوران که چین مدرن را شکل داده، امروزه عمدتا غایب است. اما خود را بهنحوی دیگر نشان میدهد. شی، موزههای تاریخ چین و انقلاب چین را ساخت تا کارگران و دهقانان را ترغیب کند تلخیهای گذشته را بهیاد بیاورند و شادی کنونی را گرامی بدارند. با گذشت زمان، فراخوانی یک ماموریت تاریخی - یعنی سرنگونی ظلم خارجی و بازگرداندن عظمت به چین - بلندتر و شدیدتر شده است.
عشق، دام بورژوایی
طبیعت لطیف عمه «گو» (یکی از دوستان عمه هوانگ در میان این جمع) به او ارجحیتی نسبت به همکلاسیها و همسایههایش میداد. او به یک بیوهزن پیر کمک میکرد تا محصولاتش را برداشت کند. او و دوستانش به بچههای روستا آموزش میدادند و برای کشاورزان برنامههای موسیقی اجرا میکردند. لحظات شادی و حتی رفاقتهایی وجود داشت. با این حال فرهنگها با هم برخورد کرده بودند. کشاورزان از دیدن دختران و پسرانی که هر چند معصومانه، با هم برای پیادهروی بیرون میرفتند، شوکه شدند. آنها نگران تاثیر این جوانان شهری بر جوانان روستایی بودند.
پیوریتانیسم مائوئیست، روابط عاشقانه را بهعنوان یک دام بورژوایی میدید؛ همچنین محافظهکاری عمیق در بخشهایی از روستاها باعث میشد که روابط دختران و پسران، خیلی لیبرال به نظر برسد. عمه هوانگ گفت: «اگر دختر و پسر روستایی با هم ارتباطی داشتند، حتی جرات نمیکردند به چشمان هم نگاه کنند.»
اما دختران شهرنشین، سادهلوح و تحصیلکرده، طعمه آسانی برای دهقانان و مقامات متجاوزی بودند که غالباً از نظر سیاسی در طبقه اجتماعی بالاتری نسبت به این جوانان تحصیلکرده قرار داشتند. مقامات بدخواه راههای زیادی برای اذیت کردن جوانان داشتند: امتناع از دادن جیره، تعیین بدترین مشاغل یا متهم کردن به جرمهای سیاسی.
یکی از همکلاسیهای عمه هوانگ که در ۱۴سالگی به روستا فرستاده شد، پس از متهم شدن به پیوستن به یک سازمان ضدحزبی، در زندان درگذشت. عمه هوانگ یکی دیگر از دوستانش را هم از دست داد که بیماری وخیمش را یک سرماخوردگی ساده اعلام کرده بودند.
بسیاری از آنها به دلیل کار زیاد و سوءتغذیه ضعیف شده بودند و بهراحتی تسلیم مالاریا، ذاتالریه و سایر بیماریها شدند. هزاران نفر دیگر در اثر حوادث کاری جان خود را از دست دادند. پروپاگاندا، این فداکاریهای بیهوده را جشن میگرفت و کودکان را به چنین کارهای بیهودهای ترغیب میکرد: یکی از نوجوانان شانگهای که در تلاش برای نجات تیرهای چوبی از سیل، غرق شد، مورد تمجید قرار گرفت. پوستری از او طراحی شد که او را در میان امواج نشان میداد، سرودستهایش را بالا گرفته و آخرین نصیحت را به رفقایش که او را تماشا میکنند، فریاد میزند.
جوانی از دسترفته
شیجینپینگ در سال 1975، دیرتر از بسیاری از همسالان خود، به پکن بازگشت، اما در موقعیتی عالی قرار گرفت: بهعنوان دانشجو در یک دانشگاه بازگشایی شده. این دسترسیها با اعتبار سیاسی افراد تعیین میشد. روابط خانوادگی او بیشک در این پذیرش کلیدی بوده است. او سرانجام پس از چندینبار رد شدن، موفق شد به حزب بپیوندد. اما برای بیشتر این جوانان، شانس، نبوغ و تلاشی تسلیمناپذیر لازم بود تا از روستاها فرار کنند.
عمه هوانگ خودش با دوراهیای مواجه شده بود. ازدواج در روستاها شانس آنها را برای یافتن مسیر بازگشت به خانه بهشدت کاهش میداد، اما او و شوهر آیندهاش به این نتیجه رسیدند که چیز زیادی برای از دست دادن ندارند. آنها در اوایل دهه 70 ازدواج کردند و دیری نپایید که پسرشان بهدنیا آمد. وقتی شهر زادگاهش یک سال بعد به کارگر نیاز داشت، عمه هوانگ و پسرش مجبور شدند به تنهایی بروند. چهار سال دیگر باید میگذشت تا شوهرش بتواند به آنها بپیوندد.
در ابتدا فقط چند راه برای بازگشت به شهرها وجود داشت. جوانان برای فرصتهای نادری که برای فرار از روستاها پیدا میشد، مانند مشاغل و مکانهای دانشگاهی، با هم رقابت میکردند. رشوه دادن به یک مقام رسمی یا تهمت زدن به رقیب، شانس آنها را نسبت به کسانی که فقط سختکوش بودند، افزایش میداد. دختران تحت فشار قرار میگرفتند تا هزینه مسیر بازگشت به خانه را با رابطه جنسی بپردازند. برخی از کودکان به قدری مستأصل بودند که خود را مجروح کردند و امیدوار بودند بهخاطر وضعیت سلامتی به آنها اجازه داده شود که به خانههایشان بازگردند.
از سال 1975 نرخ بازگشت افزایش یافت، اگرچه بیش از 2 میلیون نوجوان در آن سال وارد روستا شدند. استیصال به آرامی به مقاومت تودهای تبدیل شد و در سال 1978 اعتراضی سر برآورد: جوانان تحصیلکرده شروع به اعتصاب، تظاهرات، نوشتن شبنامهها و اشغال محلها کردند و خواستار بازگشت به خانه شدند. تجربه، آنها را سختکوش کرده بود. آنها بهخوبی میدانستند که باید بجنگند تا به هر جایی که میخواهند برسند. دو سال بعد، مقامات طرح روستایی را کنار زدند و تقریبا فقط یک میلیون نفر را در روستاها نگه داشتند؛ کسانی که متاهل بودند و بچه داشتند.
عمه هوانگ گفت: «وقتی برگشتیم، جنگیدن برای بازگشت به زندگی شهری آسان نبود. ما دیگر آنقدر جوان نبودیم و توان نداشتیم. تحصیلاتمان زیاد نبود. برخی از ما خانواده داشتیم و مجبور بودیم که همزمان با تلاش برای یادگیری مهارتهای کاری و بقا، شکم خانوادهمان را هم سیر کنیم.»
آنها سالها در روستاها رنج کشیده بودند. اکنون دریافته بودند که برای زندگی در شهرها، چیز کمی برای ارائه دارند. آنها نهتنها حس و حال رسیدن به هدف را از دست داده بودند، بلکه فرصتهای خود را هم از دست داده بودند. رقابت برای مکانهای دانشگاهی پس از سالها تعطیلی دانشگاهها آنقدر شدید بود که فقط درخشانترین و مصممترین افراد شانس ورود به دانشگاهها را پیدا میکردند. برخیها به کارهای کارگری رو آوردند که مهارت کمی نیاز داشت. افراد ناامید هم به کار دیگر یا کارهای مجرمانه متوسل شدند.
عمه هوانگ میگوید: «فقط چون دههها از آن روزها گذشته ما با یادآوی آن روزها به چیزهای خوب فکر میکنیم وگرنه در آن زمان همهچیز بسیار دردناک و زندگی بسیار بد بود. کلمات نمیتوانند آن را توصیف کنند. بسیاری از مردم حتی نمیتوانند به دیگران بگویند که تجارب آنها چقدر سخت بوده است.»
وقتی از او میپرسم که آیا از آن تجارب پشیمان هستی یا نه، پاسخ میدهد: «نمیتوانم جواب قطعیای بدهم. جوانیام تلف شد، اما آن تجارب برایم مثل گنجینهای شد. نمیتوانم بگویم از این تجربه پشیمان نیستم، اما نمیتوانم بگویم هم کاش نبود. بالاخره کاری از دستم برنمیآید.»
کمی بیشتر فکر میکند و ادامه میدهد: «بهترین بخش آن تجارب این بود که ما در جوانی، سختیهای زیادی را پشتسر گذاشتیم. بهطوری که با سختیهایی که بعدها با آنها روبهرو شدیم، در مقابل آن سختیهایی که تجربه کرده بودیم، هیچ بود.» و دوباره به آرامی تکرار کرد:«هیچچیز نمیتواند به آن سختی باشد.»