در مقابـل دشمنـان
نیکیتا اسماگین تحلیلگر بنیاد کارنگی کیفیت روابط مسکو و تهران را تشریح میکند:
نیکیتا اسماگین تحلیلگر بنیاد کارنگی کیفیت روابط مسکو و تهران را تشریح میکند:
نیکیتا اسماگین، عضو شورای امور بینالملل روسیه و کارشناس سیاستهای ایران و روسیه در خاورمیانه است. او به مدت سه سال بهعنوان خبرنگار خارجی در تهران کار کرد و در زمینه روابط بینالملل برای مجلات دانشگاهی و رسانهها به زبانهای انگلیسی، روسی و فارسی نوشت. او در گفتوگویی با بنیاد کارنگی آنهم در زمانی که ایران و روسیه همکاریهای خود را افزایش دادهاند، کیفیت روابط میان دو کشور را تحلیل کرده است.
مایکل یانگ: به نظر میرسد روابط روسیه و ایران از زمان آغاز جنگ در اوکراین بهطرز چشمگیری بهبود یافته است. آیا میتوانید توضیح دهید که عوامل اصلی پشت این موضوع چیست؟
همکاری روسیه و ایران در سالهای اخیر بهطور پیوسته در حال توسعه بوده است، بهطوریکه برای مثال، تا پایان سال 2021 گردش مالی تجارت بین دو کشور به رکورد چهار میلیارد دلار رسیده است. جنگ در اوکراین هم انگیزه بیشتری به روابط دو کشور داده است. دلیل اصلی این امر این است که هر دو کشور با تحریم مواجه هستند. روسیه با فشار کشورهای غربی و شرکتهای تجاری برای منزوی کردنش دست و پنجه نرم میکند. فرصتهای مسکو برای همکاری اقتصادی در حال کاهش است و بنابراین توسعه روابط با ایران را یکی از راههای دور زدن تحریمها میداند. به همین دلیل است که تعداد زیادی از مقامات بلندپایه روسیه از جمله شخص ولادیمیر پوتین، الکساندر نواک، معاون نخستوزیر و سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه و پاتروشف، دبیر شورای امنیت ملی روسیه به تهران سفر کردهاند. علاوه بر این، صدها کارآفرین روسی که قبلاً هرگز به تجارت با ایران فکر نمیکردند، به تهران رفتهاند. افزایش همکاریهای دوجانبه منجر به ابتکارات قابلتوجهی از جمله صادرات خودروی ایران به روسیه، تامین قطعات یدکی هواپیما برای روسیه و امضای تفاهمنامه بین گازپروم و شرکت ملی نفت ایران برای سرمایهگذاری حدود 40 میلیارد دلار در صنایع نفت و گاز ایران شده است. جالب اینجاست که این نزدیکی تاریخی زمانی رخ داده است که نظامهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی هر دو کشور با چالشهای بیسابقه و پیشبینینشده دستوپنجه نرم میکنند. ایران با توجه به اعتراضات گسترده در داخل و خارج از مرزهای خود با یک بحران عمیق مواجه است و داینامیک فعلی نشان میدهد که رویه موجود برای حفظ ثبات در کشور دیگر کارکرد ندارد. علاوه بر این، اعتراضات و اقدامات دولتی برای مهار آنها، مانند قطع اینترنت، مشکلات اقتصادی و اجتماعی جدیدی را برای ایران ایجاد کرده است. در مورد روسیه، بسیج نظامی اخیر و فراخوان دادن به نیروهای ذخیره، قرارداد اجتماعی دیرینه بین دولت و شهروندانش را نابود کرده است. این قرارداد موجب میشد که شهروندان روسی در ازای بیرون ماندن دولت از زندگی خصوصیشان، از سیاست دوری کنند. این مسئله، بستری برای ثبات در نظام سیاسی روسیه بود، اما این قرارداد هم نابود شده است. البته مشکلات پیش روی نظامهای سیاسی ایران و روسیه لزوما به معنای فروپاشی این دو کشور نیست. به احتمال زیاد، هر دو دورههای انتقالی پیچیدهای را پشت سر خواهند گذاشت. چالشهای داخلی جدید، چشمانداز تجارت موثر بین دو کشور و همچنین همکاریهای اقتصادی یا زیرساختی را محدود میکند. در عین حال، دولتهای ایران و روسیه این تصور را در میان نخبگان سیاسیشان ایجاد میکنند که هر دو کشور بیش از هر زمان دیگری به یکدیگر نیاز دارند. به همین دلیل است که همکاریهای امنیتی و نظامی احتمالاً در آینده گسترش خواهد یافت.
از نظر خیلیها، اتکای روسیه به پهپادهای ایرانی در جنگ اوکراین نشانه آسیبپذیری روسیه بوده است. آنهم زمانی که مسکو به دنبال تهاجم خود به اوکراین بهعنوان نمونهای از قدرت در حال ظهور روسیه بود. آیا این نشانه آشکار وابستگی به ایران تصویری که مسکو به دنبال ایجاد آن است را تضعیف نکرده است؟
جنگ در اوکراین در حال حاضر تبدیل به یک صحنه تبلیغات و بازاریابی بزرگ برای سلاحهای ایرانی شده است. امسال صحبتهای زیادی درباره علاقه ایرانیان به خرید جنگنده یا سامانههای موشکی دفاعی روسی شنیدهایم. اما اکنون این روسیه است که در حال خرید تسلیحات ایرانی است. مطمئناً این موضوع در مورد قدرت نظامی روسیه و توانایی آن در انجام یک درگیری تمامعیار مدرن حایز اهمیت است و نکاتی برای گفتن دارد. مسیر کنونی درگیری در اوکراین، به خودی خود، ضربهای جدی به شهرت روسیه بهعنوان یک قدرت نظامی پیشرو وارد کرده است. به همین دلیل است که وابستگی به پهپادهای ایرانی به اندازه مسائل دیگر مانند عقبنشینی روسیه از خرسون اهمیت ندارد. در این شرایط، من فکر نمیکنم که مسکو واقعاً به خاطر همکاری با ایران نگران تصویری باشد که از قدرت نظامیاش ارائه میدهد. آنها با چالشهایی جدیتر از این روبهرو هستند.
در مقاله اخیر پولیتیکا که توسط همکاران ما در کارنگی هم منتشر شد، اشاره کردید درحالیکه روسیه و ایران همکاریهای خود را در زمینه گاز گسترش دادهاند، موانع زیادی سر راه این همکاریها وجود دارد. مشکلات اصلی دو کشور در این خصوص چیست؟
به نظر میرسد روسیه واقعاً برای همکاری با ایران در حوزه گاز جدی است. این یک تغییر بزرگ است زیرا در گذشته، درحالیکه غول گاز روسیه، گازپروم، دفتری در تهران داشت، حضورش در تهران صرفا نمادین بود. طرف روسی نمیخواست پروژههای غربی خود را بهخاطر توسعه روابط با ایران که تحت تحریم بود به خطر بیندازد. اکنون مسکو دیگر آن مشکل را ندارد چراکه خودش هم تحت تحریم است. پروژههای مشترکی وجود دارد که دو طرف میتوانند روی آن کار کنند. امید بزرگ روسیه این است که گاز خودش را از طریق ایران به کشورهای همسایه بفروشد. با این حال، نمیتوان این پروژهها را قابل توجیه نامید. ایده جسورانه روسیه برای سرمایهگذاری 40 میلیارد دلاری در گاز ایران با موانعی روبهرو است. مشکلات عمده، تحریمها و نبود فناوریهای لازم است. بهعنوان مثال، تحلیلگران مسائل صنعتی به دلیل نوع لولههای مورد نیاز، در مورد دو میدان اصلی ایران که قرار است روسیه به توسعه آنها کمک کند - یعنی میدان پارسجنوبی و کیش - تردیدهایی مطرح کردهاند. این لولهها نیاز به درجهای از استاندارد دارند که تابهحال در ایران و روسیه ساخته نشده و این دو کشور فناوریاش را هم ندارند. علاوه بر این، این دو کشور نمیتوانند این لولهها را از اروپا یا ژاپن هم وارد کنند چون تحریم هستند. ایران همچنین قصد دارد پایانههای گاز طبیعی مایع (LNG) خود را با کمک روسیه بسازد، اما این کار نیز آسان نخواهد بود. نه روسیه و نه ایران هنوز یک پایانه LNG کاملاً کارآمد برای خود نساختهاند و با توجه به انزوای تکنولوژیکی که دچارش هستند، برای انجام این کار با مشکل مواجه خواهند شد. علاوه بر این، صنعت گاز ایران در بحران عمیقی دستوپا میزند و در واقع به نفع روسیه نیست که ایران از این وضعیت خارج شود چراکه دو کشور در حوزه گاز رقیب هم هستند نه شریک. تا زمانی که اروپا به دلیل تحریمها نتواند در ایران سرمایهگذاری کند، مسکو تلاش خواهد کرد از این موقعیت استفاده کند و اهرمهای نفوذ در بخش گاز ایران را بهدست آورد.
با توجه به جنگ اوکراین و نزدیک شدن روسیه و ایران، آیا هنوز هم صحبت از احیای توافق هستهای واقعبینانه است؟ میدانم که امروز انتظارات در این خصوص بسیار پایین است، اما ما شاهد تغییر روابط روسیه با ایران و سایر کشورهای 1+5 بودهایم، بنابراین آیا این تحولات به آن معناست که چارچوب مذاکره با ایران در مورد برنامه هستهای این کشور منسوخ شده است؟
توافق هستهای بهدلیل اختلافات بین ایران و ایالاتمتحده به بنبست رسیده است. اعتراضات کنونی در ایران و نوع برخورد حکومت با آن، بعدی ایدئولوژیک به دستور کار احیای توافق هستهای افزوده و این امکان را برای کشورهای غربی از میان برده که بتوانند با اتخاذ رویکرد سیاسی واقعبینانه مسائلشان را با ایران حل کنند. حضور پهپادهای ایرانی در اوکراین موجب شده که وجهه ایران در جامعه بینالملل بهعنوان کشوری که تهدیدی علیه امنیت جهانی تصویر شود، به شمار آید. روسیه علت اصلی عدم موفقیت در احیای توافق هستهای نیست. اما در شرایط کنونی، مسکو نیز کاری برای احیای توافق هستهای انجام نخواهد داد. به نفع روسیه نیست که تحریمها علیه تهران لغو شوند و ایران اجازه یابد نفت و گاز خود را به بازارهای جهانی سرازیر کند. بنابراین، تقریبا غیرممکن است تصور کنیم که در آیندهای قابل پیشبینی شاهد احیای توافق هستهای باشیم.
نزدیکی روسیه و ایران چه تأثیری بر روابط مسکو با اسرائیل و کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس خواهد داشت؟
قبل از جنگ در اوکراین، اسرائیل یکی از شرکای اصلی روسیه در خاورمیانه بود. نزدیکی مسکو و تهران تهدید بزرگی برای همکاری روسیه و اسرائیل ایجاد میکند. برخلاف ایران، اسرائیل اقدامات روسیه در اوکراین را محکوم کرده است. روسیه تلاش خواهد کرد تا بر هر دو کشور تاثیر بگذارد، اما اکنون انجام چنین کاری بسیار دشوارتر است. با توجه به شرایط کنونی، مسکو بیش از گذشته مایل به در نظر گرفتن منافع ایران در منطقه خواهد بود. روابط روسیه با کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس بهطور مستقیم تحت تأثیر نزدیک شدن روسیه به ایران قرار نمیگیرد. چگونگی شکلگیری این روند را منافع عملگرایانه این کشورها در رابطه با مسکو و توانایی کشورهای غربی، در درجه اول ایالاتمتحده، برای تأثیرگذاری بر سیاستهای آنها تعیین میکند.