مصائب چندجانبهگرایی
بررسی امکانات و محدودیتهای سیاست خارجی ایران در منطقه
بررسی امکانات و محدودیتهای سیاست خارجی ایران در منطقه
از زمان پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357، نگاه ایران به امنیت منطقهای در خاورمیانه ثابت بوده است. یعنی تهران همواره معتقد بوده که امنیت منطقه تنها از طریق همکاری کشورهای منطقه و بدون دخالت خارجی تامین میشود. از این منظر گفتوگو و دیپلماسی نهتنها پذیرفته شده، بلکه ضروری است. بهرغم این موضع رسمی، سیاستهای واقعی ایران - از تلاش برای صدور انقلاب تا حمایت از بازیگران مسلح غیردولتی و توسعه قابلیتهای موشکی پیشرفته - از جمله عواملی بوده است که به پیدایش و تثبیت یک «معضل امنیتی» در ایران کمک کرده است. بنابراین، آنچه رویکرد امنیت منطقهای ایران در چهار دهه گذشته را مشخص میکند، تناقض پایدار بین تمایل سیاسی برای برخورداری از روابط پایدار و مطلوب با سایر کشورهای منطقه و رفتار عملی مبتنی بر رقابت و توازن قوا است.
این تناقض دستیابی به چارچوبی برای گفتوگوهای امنیتی منطقهای چندجانبه که ایران را در بر میگیرد، بسیار دشوار کرده اما نمیشود گفت که غیرممکن است. از یکسو، خروج آمریکا از خاورمیانه ممکن است ایران را متقاعد کند که زمان گفتوگو میان کشورهای منطقه براساس منافع متقابل و بدون «دخالت» و فشار آمریکا فرا رسیده است. از سوی دیگر، همسوییهای در حال ظهور بین متحدان سنتی واشنگتن در خاورمیانه در واکنش به تغییر نقش ایالاتمتحده در منطقه، نگرانیهایی را در ایران ایجاد کرده است. برای جلوگیری از تبدیل این صفبندیها به ائتلافهای قوی بر ضدایران، تهران پیشاپیش ارتباط خود را با کشورهای عربی همسایه آغاز کرده است. این روند جدید میتواند به یک چارچوب چندجانبه ارتقا یابد. ابتکار دولت عراق در میزبانی گفتوگوی ایران و عربستان با تسهیل گفتوگوهای مشابه بین ایران و سایر کشورهای عربی مانند اردن و مصر تکمیل شده است. با این حال، خصومت سازشناپذیر موجود میان ایران و اسرائیل از تبدیل شدن یک چارچوب چندجانبه به فرآیندی جامع و فراگیر، همانطور که از طریق فرآیند هلسینکی در اروپا شکل گرفت، جلوگیری کرده است. همچنین، مشارکت تهران در گفتوگوهای
دیپلماتیک با همسایگان اغلب ناشی از تمایل به مقابله با آنچه بهعنوان چالشهای امنیتی قریبالوقوع تلقی میشود و در ایران به تهدیدهای بالقوه «امنیت سخت» علیه جمهوری اسلامی معنا میشود، انجام شده است. این نشاندهنده فقدان یک چشمانداز استراتژیک بلندمدت برای تعامل دیپلماتیک است که مانع دیگری بر سر راه ایجاد چارچوب منطقهای است.
تحول ادراک تهدید در ایران
از سال 2018، دو عامل اصلی بر ادراک تهدید ایران از منطقه تأثیر گذاشته است: اول، خروج آمریکا از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، موسوم به توافق هستهای ایران. و دوم، تمایل فزاینده کشورهای عربی برای ایجاد و تقویت روابط رسمی با اسرائیل. در ماه مه 2018، دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا، همزمان با خروج از برجام، آغاز کمپین موسوم به «فشار حداکثری» علیه ایران را اعلام کرد. سیاستگذاران ایران قاطعانه معتقد بودند که هدف اصلی ترامپ تغییر رژیم در ایران از طریق بهحداکثر رساندن فشار خارجی و در نتیجه افزایش داخلی بر جمهوری اسلامی ایران است. سیاست فشار حداکثری مستقیماً بر ادراک تهدید ایران از آمریکا تأثیر گذاشت. تهران نیز در واکنش به این سیاست، با گسترش برنامه هستهای خود، تنشها را با آمریکا تشدید کرد. در همان زمان، متحدان منطقهای ایالاتمتحده، عمدتاً اسرائیل، عربستانسعودی و امارات متحده عربی از رویکرد ضدایرانی ترامپ حمایت کردند. این امر، این باور را در میان سیاستگذاران ایران تقویت کرد که فشار حداکثری نیز دارای یک عنصر منطقهای قوی است؛ این باور بهخصوص زمانی تقویت شد که بنسلمان، ولیعهد عربستان اعلام کرد که جنگ
با ایران را به داخل ایران خواهد برد. در نتیجه این تحولات بود که ایران به این نتیجه رسید که هر طرحی برای مقابله با سیاست فشار حداکثری آمریکا باید مقابله با متحدان آمریکا در منطقه را نیز در خود داشته باشد. احساس فزاینده ناامنی ایران در مورد متحدان آمریکا تا حدی توجیه کرد که چرا تهران در سیاستهای خود تنشها را در خلیجفارس، بهویژه علیه ریاض و ابوظبی تشدید کرد. تهران همچنین ابتکار دولت ترامپ در تقویت «توافق آبراهام» بین اسرائیل و چندین کشور عربی را تلاشی برای ایجاد یک جبهه منطقهای ضدایرانی میدانست.
خروج ترامپ از کاخ سفید امیدهای محتاطانهای را در ایران ایجاد کرد که دولت جدید آمریکا به برجام بازگردد و سیاست فشار حداکثری را لغو کند. از دیدگاه تهران، رویکرد انتقادی دموکراتهای آمریکا به عربستان سعودی و برنامههای منطقهای بهظاهر متفاوت آنها میتوانست بهمعنای تضعیف جبهه ضدایرانی باشد. با این حال، عملکرد واقعی دولت بایدن در منطقه، پیامدهای متفاوتی برای ایران داشته است. تصمیمات جو بایدن، رئیسجمهوری آمریکا برای آغاز مذاکرات برای بازگشت به برجام، خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان و تغییر نقش ایالات متحده در عراق، از سوی ایران بهعنوان تحولات مثبت بالقوهای که میتوانست سطح «تهدید آمریکایی» را کاهش دهد، تفسیر شد. با این حال، همین تحولات، همراه با نگرانیهای متحدان منطقهای آمریکا در مورد ایران قدرتمند در نتیجه احیای برجام، منجر به بسته شدن گارد متحدان آمریکا و گسترش همکاریهای امنیتی شده است. روابط روبهرشد اسرائیل با همسایگان ایران در حاشیه خلیجفارس، همراه با حضور فزاینده تلآویو در مرزهای شمالی ایران در قفقاز جنوبی، ادراک تهدید تهران را بهطرز بیسابقهای افزایش داده است و سیاستگذاران در تهران را به
این باور رسانده که اسرائیلیها سیاست محاصره استراتژیک ایران را دنبال میکنند. ابتکار ترکیه برای بهبود روابط با همسایگان عرب ایران نیز موجب نگرانی تهران شد. به این ترتیب، تغییر نقش ایالاتمتحده در خاورمیانه در طول سال گذشته، احتمالاً ادراک تهدید ایران را نسبت به منطقه تغییر داده، اما آن را کاهش نداده است. همچنین قابل توجه است که بهرغم ابراز تمایل دولت بایدن به احیای برجام، روندهای اخیر در واشنگتن در خصوص سیاست آمریکا در خاورمیانه تنها ادراک تهدید ایران را تشدید میکند. این سیاستها شامل علاقه مجدد ایالات متحده به حفظ روابط نزدیک با متحدان عرب برای جلب حمایت آنها در تشدید رقابت قدرتهای بزرگ با روسیه و چین، همراه با ایدههایی مانند ادغام سیستمهای دفاع هوایی عربی و اسرائیل برای مقابله با ایران است.
پاسخ دووجهی ایران: تشدید تنش و گفتوگو
بهرغم تغییر ماهیت تهدیدات ادراکشده، رویکرد منطقهای ایران در چهار سال گذشته ترکیبی از تهاجم و تشدید نظامیگری پراکنده از یکسو و ابراز تمایل به دیپلماسی و گفتوگوی منطقهای از سوی دیگر بوده است. حوادث متعدد میتواند به تشدید تنش ایران در خلیجفارس در واکنش به کارزار فشار حداکثری مرتبط باشد. برخی رسانهها عملیات علیه تانکرهای نفت در بندر فجیره امارات در ماه مه 2019، حملات به دو نفتکش دیگر در ماه بعد، و افزایش بیسابقه حملات موشکی حوثیها علیه اهداف مهمی در عربستان سعودی را به سپاه پاسداران مرتبط دانستند. البته تهران رسما هرگونه دخالت در این حوادث را رد کرده است.
همزمان، دولت حسن روحانی، رئیسجمهور وقت ایران، در تولید ایدههایی برای ایجاد یک چارچوب امنیتی منطقهای تلاش کرد. محمدجواد ظریف، وزیر خارجه دولت حسن روحانی، پس از ارائه ایده امضای یک پیمان عدم تجاوز میان همسایگان عرب، پیشنهاد آغاز گفتوگوهای منطقهای کشورهای حاشیه خلیجفارس را مطرح کرد.
واکنش ایران به روابط روبهرشد بین کشورهای عربی و اسرائیل نیز ترکیبی از تهدید و دیپلماسی بود. حوثیهای یمن در اوایل سال 2022 مجموعهای از حملات را علیه امارات - بازیگر اصلی در روند عادیسازی اعراب و اسرائیل - انجام دادند. در همین حال، دولت ابراهیم رئیسی در اوایل کار خود «سیاست همسایگی» ایران را مطرح کرده و خواستار گفتوگو و بهبود روابط با همسایگان عرب - و غیرعرب - ایران شد.
در هر دو دولت حسن روحانی و ابراهیم رئیسی، اولین عنصر استراتژی ایران، یعنی تشدید تنش، با افزایش هزینههای این همکاریها، منصرف کردن همسایگان از همکاری با دشمنان این کشور - ابتدا دولت ترامپ و سپس اسرائیل - همراه بوده است. اما اختلافات قابلتوجهی بین دولت روحانی و رئیسی در مورد عنصر دوم یعنی گفتوگو وجود دارد. روحانی و تیم سیاست خارجی او به رهبری محمدجواد ظریف ایده چندجانبهگرایی منطقهای را به عنوان جایگزینی برای تقابل و رقابت امنیتی مطرح کردند. رویکرد آنها مبتنی بر نگاه لیبرالی به روابط بینالملل بود که براساس آن ایجاد یک نظام منطقهای مبتنی بر امنیت جمعی میتواند منافع همه کشورهای درگیر را تامین کند. جدای از چالشهای خارجی، یکی از عواملی که ابتکارات روحانی را خنثی کرد، این بود که ایدههای او با ایدههای برخی جناح تندرو در ایران، که معتقد به دستیابی به امنیت از طریق حداکثری کردن قدرت سخت هستند، در تضاد بود.
رئیسی و تیمش متمایل به جناح تندرو هستند. از نظر آنها گفتوگو و دیپلماسی منطقهای عنصر مکمل قدرت نظامی است تا جایگزینی برای آن. از این منظر، گفتوگو تنها زمانی مؤثر و سودمند است که با قدرت نظامی پشتیبانی شود. به گفته سرتیپ محمدرضا قراییآشتیانی، وزیر دفاع، «توسعه روابط با همسایگان» در کنار قدرت نظامی و حمایت از متحدان غیردولتی از مولفههای سیاست «بازدارندگی» ایران است. میتوان گفت دولت رئیسی - و دولت ایران بهطور کل - دیدگاهی ابزاری به گفتوگو دارد که با دیدگاه نسبتا استراتژیک دولت روحانی در تضاد است. برخلاف روحانی، سیاست منطقهای رئیسی بر بهبود روابط دوجانبه با همسایگان است تا برخاسته از تمایل به چندجانبهگرایی. محاسبات تهران این است که با ایجاد یک تهدید نظامی معتبر و در عین حال ابراز تمایل به گفتوگو، میتوان از همکاری کشورهای همسایه با اسرائیل علیه منافع ایران جلوگیری کرد. اما این استراتژی قبلاً نتیجه معکوس داشته است. تهدید محسوس از سوی ایران باعث تقویت فزاینده همسویی بین اسرائیل و کشورهای عربی با حمایت ایالاتمتحده شده است. با این حال، ارزیابی ایران این است که تشکیل هر «ائتلاف ضدایرانی» مستحکمی در منطقه
به دلیل اختلافات اساسی میان کشورهای عربی، بهویژه دیدگاههای متفاوت آنها در مورد میزان تهدید واقعی ایران و نحوه برخورد با آن، با مشکل مواجه خواهد شد. از این منظر، رویکرد دوسویه تهران در زمینه گفتوگو و تهدید قبلاً با موفقیت بین کشورهای عربی تفرقه ایجاد کرده است و در آینده قابل پیشبینی همچنان مؤثر خواهد بود.
آیا گفتوگوی امنیتی منطقهای امکانپذیر است؟
ادراک تهدید ایران و رویکرد رهبران کنونی آن به امنیت و گفتوگو، بحث در مورد پتانسیل و محدودیتهای یک فرآیند، گفتوگوی منطقهای را آسانتر میکند. در جمعبندی دیدگاه ایران، حضور و دخالت قدرتهای فرامنطقهای بهویژه آمریکا، عامل اصلی ناامنی در خاورمیانه است. دوم، رویکرد دولت رئیسی به گفتوگو اساساً واکنشی است و در پاسخ به تهدیدهای تازه در حال ظهور و عادیسازی اعراب و اسرائیل تنظیم شده است. رویکرد تهران به گفتوگو که از نزدیک با نکته دوم مرتبط است، انحصارطلبانه است، زیرا مبتنی بر تمایل به حذف اسرائیل از ترتیبات امنیتی در منطقه است. این موضوع به نوبه خود، به این معنی است که ایران ایجاد یک چارچوب همهجانبه برای گفتوگوهای منطقهای در خاورمیانه را نخواهد پذیرفت.
در همین راستا، سومین نکته به دیدگاه ایران نسبت به گستره جغرافیایی یک گفتوگوی منطقهای بالقوه مربوط میشود. هم پیشنهادهای روحانی و هم سیاست همسایگی دولت رئیسی تنها بر خلیجفارس از جمله شورای همکاری خلیجفارس و عراق متمرکز شدهاند. به این ترتیب، به نظر میرسد بهترین نتیجه در چارچوب گفتوگوی چندجانبه شامل ایران، نوعی قالب «زیرمنطقهای» در خلیجفارس باشد. چهارمین و آخرین نکته این است که از آنجایی که سیاستگذاران ایران قدرت نظامی و دیپلماسی را نه بهعنوان ابزارهای متضاد، بلکه بهعنوان بخشی از یک استراتژی واحد میدانند، بنابراین با هیچ پیشنهادی مبنی بر محدود کردن برنامههای نظامی استراتژیک خود، بهویژه برنامه موشکی، بهعنوان بخشی از گفتوگوها موافقت نمیکنند. یک فرآیند دیپلماتیک منطقهای این امکان را رد نمیکند که ایران و همسایگانش در قالبهای کوچک، محورهایی برای بحث در مورد نگرانیهای متقابل مانند مشکلات زیستمحیطی یا امنیت غذایی بیابند. اما حتی در مورد آن موضوعات، ایران معمولا تمایل چندانی به رویکردهای همکاریمحور نشان نمیدهد، مگر اینکه موضوع مورد بحث قبلاً به شدت امنیتی شده باشد و نیاز به توجه فوری داشته
باشد. گفتوگوی اخیر تهران با ترکیه بر سر مدیریت منابع آبی مشترک، نمونهای بارز است و تنها زمانی رخ داد که این موضوع از قبل شروع به ایجاد تنش بین کشورها کرده بود.
با توجه به اینکه اقتصاد ایران به دلیل تحریمهای یکجانبه ایالاتمتحده، سختیهای بیسابقهای را تجربه میکند، ممکن است ایران علاقهمند به کشف راههایی برای ایجاد شبکههای تجاری با همسایگان عرب خود باشد. اما بهنظر میرسد که همین تحریمها مانعی برای افزایش روابط تجاری باشد. این هدف تنها در صورتی محقق میشود که برجام احیا شود و تحریمهای اقتصادی علیه ایران به شیوهای معنادار برداشته شوند.
پیشنهاد واقعیگرایانهتر
با در نظر گرفتن این محدودیتها، مشارکت ایران در یک فرآیند گفتوگوی جامع منطقهای محتمل به نظر نمیرسد. در عوض، یک هدف واقعیتر میتواند مشوق ایران و کشورهای عربی همسایه برای آغاز گفتوگو با هدف امضای پیمان عدم تجاوز متقابل باشد. در این سناریو، ایران احتمالاً از همسایگان خود ضمانت رسمی میخواهد که بههیچ طرف ثالثی - به ویژه اسرائیل - اجازه نخواهند داد تا از خاک خود برای اقدام علیه ایران استفاده کند. یک چالش اساسی این است که آیا در ازای این تعهد، ایران تمایل - و توانایی - دارد تا متحدان غیردولتی خود را در چنین پیمان چندجانبهای بگنجاند؟
با توجه به بدبینی عمیق ایران نسبت به قدرتهای غربی، هرگونه روند دیپلماتیک باید از داخل منطقه آغاز شود. در اینجا، به نظر میرسد که قطر در موقعیت خوبی قرار دارد تا به عنوان یک تسهیلکننده بین ایران و شورای همکاری خلیجفارس عمل کند. روابط مطلوب قطر با همه بازیگران کلیدی منطقهای، فعالیتهای دیپلماتیک اخیر و سیاست عدم پیوستن به روند عادیسازی با اسرائیل - حداقل تاکنون - دوحه را بهگزینهای مناسب برای انجام این وظیفه تبدیل کرده است. گزینه دیگر عراق است که براساس میانجی اخیر خود بین عربستان و ایران، در موقعیت خوبی قرار دارد. دورتر، روسیه و چین را میتوان گزینههای واقعبینانه به عنوان تسهیلکننده در نظر گرفت. ایران پاسخ نسبتاً مثبتی به پیشنهاد روسیه برای امنیت خلیجفارس نشان داده است، اگرچه ایده مسکو برای چارچوب گستردهتری که اسرائیل را نیز شامل شود رد کرده است. احیای برجام در سطح فرامنطقهای نیز مورد نیاز است. احیای برجام، تهدید ایران از سوی ایالاتمتحده و متحدانش را کاهش میدهد، درحالیکه بهطور بالقوه انگیزه بیشتری برای کشورهای عربی برای بهبود روابط با ایران ایجاد میکند. بدون برجام، ایران به احتمال زیاد
تشدید تنش نظامی را در استراتژی منطقهای خود در اولویت قرار میدهد، که شکلگیری هرگونه پیمان چندجانبه معنادار منطقهای را خنثی میکند.
ترجمه: آریا صدیقی