قلبی که برای ایران میتپید
به یاد ناصر تکمیلهمایون
به یاد ناصر تکمیلهمایون
ناصر تکمیلهمایون پس از شصت سال قلم زدن، سخن گفتن و گام برداشتن برای «ایران» و به نام «ایران» آسمانی شد. او که در دوم آذرماه 1315 در قزوین به دنیا آمد از سالهای پایانی دبستان، همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد و بقیه تحصیلات خود را در این شهر سپری کرد. در هنگامۀ کودتای 28مرداد 1332 در حالی که نوجوانی شانزده ساله بود، به دلیل دفاع از دولت ملی دکتر محمد مصدق و مخالفت با دولت کودتا، بازداشت شد. این اتفاق آغاز مواجهه او با مسئله سیاست از یکسو و علاقهمندی به دکتر مصدق از سوی دیگر بود. تکمیل همایون تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشسرای عالی در رشته فلسفه و علوم تربیتی و سپس کارشناسی ارشد علوم اجتماعی گذراند. در این سالها وی در مقام شاگردی زندهیاد غلامحسین صدیقی، بیش از پیش به پیشوای جبهه ملی، دکتر مصدق علاقهمند شد. در همین سالها آشنایی و دوستی همیشگی او با مرحوم دکتر احسان نراقی شکل گرفت. وی در دهه پنجاه تحصیلات عالی خود در مقطع دکتری تاریخ و جامعهشناسی را در پاریس گذراند و یکسال پیش از انقلاب به ایران بازگشت. تکمیل همایون که در تمام سالهای اقامت در پاریس از فعالان جبهه ملی بود، مدت کوتاهی پس از بازگشت به ایران، از سوی ساواک تحت تعقیب قرار گرفت و از دانشگاه اخراج شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دانشگاه ملی (شهید بهشتی) بازگشت و تا سال 1360 در آنجا مشغول به خدمت بود. در این سال به دلیل نزدیکی به ابوالحسن بنیصدر و نقشی که در اختفای او داشت، ابتدا به اعدام و سپس با تخفیف به حبس ابد محکوم شد. هیئتی که از سوی مرحوم منتظری به پرونده او رسیدگی کردند، در رهاییاش از اعدام نقش داشتند. پس از چهار سال و نیم تحمل زندان ـ و ناراحتیها و بیماریهایی که تا پایان عمر همراه او بود ـ با اثبات بیگناهیاش، از زندان آزاد شد. او تمام سالهای پس از آزادی را در ایران سپری کرد و از دهه هفتاد به عنوان استاد تاریخ در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به تحقیق و تدریس مشغول بود. در این سالها علاوه بر پژوهش و تدریس، همواره «ایران» مسئله اصلی او در تحقیق، سخنرانیها و تعامل با دیگران بود. وی از معدود افرادی است که هرگز از اصول و باورهای خود عدول نکرد و در کنار یاران صمیمیاش همچون زندهیاد داریوش فروهر، همواره از ایران و پاسداری از آن سخن میگفت. در دیماه 1396 جشن هشتادسالگی ایشان با حضور پرشمار چهرههای ملی و دانشگاهی و علاقهمندان به وی در سالن شمس در تهران برگزار شد و جشننامه این مراسم با نام همایوننامه در دو جلد منتشر شد. ناصر تکمیلهمایون در سالهای تحقیق و پژوهش آثار متعددی در حوزه ایرانشناسی، تهرانشناسی و تاریخ معاصر تألیف کرد که یکی از برجستهترین و آخرین آثار او «زندگی دکتر محمد مصدق در دوران سلطنت قاجار» است. وی تا واپسین روزهای زندگی در اندیشه تکمیل این پژوهش و انتشار مجلدات دوم و سوم آن بود. همچنین کتاب «ایران جان: هویت ملی و اجتماعی ایرانیان» آخرین اثر اوست که بهزودی از سوی انتشارات نگارستان اندیشه منتشر و توزیع میشود.
در دیدارهای متعددی که طی دو ماه اخیر با دوستان و آشنایان داشت، مرتب از وضعیت حاکم بر فضای اجتماعی فعلی، احساس نگرانی میکرد و امیدوار بود که با عقلانیت و درایت، ایران در مسیری قرار بگیرد که مردم و میهن، کمترین آسیب را ببینند. وی در رونمایی کتاب «زندگی دکتر محمد مصدق» که خردادماه سال جاری در خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد، مدارا، میانهروی، اصلاحگری و خدمت به وطن را مهمترین ویژگیهای دکتر مصدق برشمرد و مشی او را الگویی کمنظیر برای جوانان و همه علاقهمندان به ایران میدانست.
ناصر تکمیلهمایون در ماههای آخر زندگی تلاش کرد تا ایران را ـ حتی برای مدتی کوتاه و تکمیل درمان ـ ترک نکند چون احساس میکرد که به روزهای آخر زندگی خود نزدیک است و آشکارا این احساساش را با دوستان و نزدیکان در میان میگذاشت. وی میگفت: «علاقهمند است به عنوان آدمی که یک عمر از ایران صحبت کرده، در نهایت در این خاک از دنیا برود و در همین خاک آرام گیرد». وی معتقد بود که وطن مانند مادر است و باید در پایان، انسان را در خود جای دهد لذا وصیت کرد که پس از مرگ در مزار مادرش در قزوین به خاک سپرده شود تا دوباره به آغوش او بازگردد. جایگاه ابدی او آرامستان بهشت حسینی در قزوین خواهد بود.