وداع با مورخ جامعهشناس
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
«مورخ جامعهشناس» عنوانی بود که رضا داوریاردکانی همدرس ناصر تکمیلهمایون در دانشسرای عالی به او داد؛ تکمیلهمایون دیروز در ۸۶سالگی درگذشت، اما شش سال قبل در بزرگداشتاش، باقر ساروخانی، همشهری و همکارش در جامعهشناسی از میراث او گفت: «پیوند میان تاریخ و جامعهشناسی»؛ یا تاریخ جامعه به جای تاریخ شاهان. البته از نظر تکمیلهمایون، جامعهشناسی و تاریخ، علوم به هم گرهخوردهاند و جامعهشناس باید تاریخ و مورخ هم جامعهشناسی بداند. غلامحسین صدیقی، پدر جامعهشناسی در ایران که بر حیات فکری و علمی تکمیلهمایون تاثیر بسزایی داشت، علم تاریخ را در شمار رشتههای شانزدهگانه علوم اجتماعی میدید. و مگر نه اینکه بینش جامعهشناسانه از اساس خصلتی تاریخی دارد و هر که درصدد مطالعه تغییر اجتماعی است، ناگزیر از پرداختن به جامعهشناسی تاریخی است.
گرچه تکمیلهمایون بیشتر تاریخنگاری کرد تا جامعهشناسی و در وادی جامعهشناسی تاریخی نرفت و در نقدهای علمی، او را بیشتر پیرو مکتب تاریخنگاری کلاسیک دانستهاند تا تبیینهای جامعهشناسانه تاریخ. به عبارتی نقدی که به او شده این است که چرا از منظر یک جامعهشناس تاریخ را روایت نکرده، چرا بیطرفی جامعهشناسی را رعایت نکرده و از مشروطیت به عنوان «نهضت مقدس ملی ایران» یاد کرده است و...؟
تکمیلهمایون اما پیوند جامعهشناسی و تاریخ را در کاربست نظریههای یکی در تبیین دیگری ندید؛ بلکه تاریخ امور اجتماعی را در نظر گرفت. در تاریخنگاری گرچه قاجارشناس قهاری بود اما تاریخ نهادهای اجتماعی از «دانشگاه گندیشاپور» تا «آموزش و پرورش در ایران» و تاریخ «مرزهای ایران» و «گستره فرهنگی» از «خوارزم» تا «خلیجفارس» و «سرگذشت دریای مازندران» را ارجح میدانست.
تکمیلهمایون نه مدعی جامعهشناسی تاریخی که مفسر تاریخ اجتماعی بود. سر در تاریخ داشت و دستی در جامعهشناسی؛ گرچه سر بر دست فرمان میراند. اما وقتی از «نسل جوان در یافتههای جمعیتشناختی تهران» نوشت، پدیدهای مانند دومخرداد۷۶ را تفسیر کرد که پدیده و معلول حرکتهای تاریخساخته است. او ربع قرن قبل از «دگرگونی بنیادی موقعیت زنان در امور اجتماعی - فرهنگی» نوشت؛ زنانی که در عصر قاجار به ندرت باسواد بودند، اما در جریان نهضت ملی ایران ۲۰درصد باسوادهای جامعه را زنان تشکیل میدادند که در دوره انقلاب اسلامی به ۳۵ درصد رسید و در آمار سال ۱۳۷۵ رقم زنان باسواد به ۴۶درصد رسید و در سال ۱۳۷۷ زنان در قبولیهای کنکور از مردان پیشی گرفتند. درک این تغییر تاریخی است که فهم تحولات جامعهشناسی را آسان میکند. نگاه و نگرشی که این روزهای ایران بسیار به کار میآید که چگونه انباشت خواستهای تاریخی و تحولات اجتماعی میتواند توفانی سیاسی را رقم زند.
جای ناصر تکمیلهمایون از دیروز خالی است اما راه او در پیوند تاریخنگاری و جامعهشناسی نباید خالی بماند که البته هستند استادان جوان و مجربی که مطالعاتی در این دو دارند و حتی از جامعهشناسی تاریخی پیروی میکنند.