اعتماد و دیگر هیچ
شکست انحصار محصولات در بازار بدون رقیب
شکست انحصار محصولات در بازار بدون رقیب
مرضیه ادهم
پژوهشگر سیاستگذاری فضای مجازی
در نزدیک دو ماه گذشته شاهد بیشترین اختلالات روی اینترنت بینالمللی، بهخصوص شبکههای اجتماعی محبوب میان کاربران ایرانی بودهایم. اکثر کاربران اینستاگرام و واتسآپ در کسبوکار و روابط اجتماعی خود دچار مشکلات زیادی شدهاند، اما برخلاف انتظار موافقان کوچدادن کاربران به پلتفرمهای داخلی، آمار انتقال و استفاده از شبکههای اجتماعی داخلی رشد تصاعدی و چشمگیری نداشته است. پس از این اتفاق سوالی مطرح میشود که در همه یک سال گذشته در رد طرح پیشنهادی صیانت و قانونگذاری فضای مجازی بارها مطرح شده بود؛ چرا از پلتفرمهای داخلی استقبال ملی و گستردهای نمیشود؟
سوالی که البته ریشه در عدم فهم معماری اینترنت و جامعه شبکهای دارد. در وهله اول باید علت استفاده افراد از یک پلتفرم خاص فرای دلایل ملی، بررسی و مطالعه شود و اساسا حق انتخاب آزادانه شبکه اجتماعی برای کاربران بهرسمیت شمرده شود، ولی جدای این حق، مسئله بازاریابی یا مارکتینگ عدماستقبال از پلتفرمهای داخلی، یک کلیدواژه مهم دارد؛ اعتماد. در بررسی دلایل عدماستقبال از پلتفرمهای داخلی، بارها به موضوع عدماعتماد برمیخوریم. مسلما در زمان استفاده از یک پلتفرم مسیریاب یا سایت خرید اینترنتی و تاکسیهای اینترنتی میزان و سطح اطمینان داشتن به پلتفرم، بسیار عمومی و اندک است. نهایت اطلاعات ردوبدلشده محدود به جنس خریداریشده یا مسیر طیشده است، این درحالیاست که در یک پروفایل در شبکههای اجتماعی بسیار عمیقتر، نظرات، عقاید و روابط ما آشکار میشود. پس نمیتوان یک پلتفرم داخلی موفق در دسته اول را سندی برای موفقیت شبکههای اجتماعی داخلی در نظر گرفت. هرچند در روزهای اخیر چنان سقوط سرمایه اجتماعی حکمرانی پررنگ شده که در بستر اعتراضات به همین پلتفرمهای موفق با سطح اعتماد عمومی بالا (مانند اسنپ و دیجیکالا) نیز انگ ناامنی زده شده و عدم استفاده یا بایکوت آنان یک مسیر اعتراض محسوب میشود. پس در روزهایی که اعتماد ملی در پایینترین سطح خود قرار گرفته، انتظار استقبال از شبکههای اجتماعی داخلی که به میزان بالایی از اعتماد نیاز دارند، آب در هاون کوبیدن است.
اعتماد یک امر بخشنامهای نیست و نمیتوان با محدودیت ایجاد کردن روی دیگر پلتفرمها برای شبکه اجتماعی خاصی، تولید سرمایه اجتماعی کرد، البته رابطه بسیار مستقیمی میان اعتماد و اقتصاد شبکهای وجود دارد. در اقتصاد شبکه هر کاربر جدید دو به توان n (n یعنی تعداد کاربران شبکه) ارتباط جدید ایجاد میکند و این تعداد ارتباطات است که درجه ارزش، اعتبار و کارآمدی یک شبکه را مشخص میکند و این یعنی با اضافهشدن هر کاربر، ارزش شبکه بهصورت نمایی رشد میکند. در یک چرخه ابتدا کاربر به پلتفرمی خاص اعتماد میکند و باعث رشد نمایی شبکه میشود و در ادامه شبکهای با 80میلیون کاربر، اقتصاد شبکهای بالاتری نسبت به پلتفرمی با 20میلیون کاربر دارد. اقتصاد شبکه نشان میدهد چه تعداد از افراد اطراف ما در همه دنیا از شبکه اجتماعی ما استفاده میکنند، مثلا در ارتباطات فراملی نمیتوان توقع داشت فردی در کانادا یا استرالیا ملزم به نصب پلتفرم داخلی و کمجمعیت شود، تا بتواند با ما در ایران در ارتباط باشد. این الزام فقط ازطریق ایجاد اعتماد، جذابیت فنی و رشد طبیعی شبکه رخ میدهد. با این نگاه به شبکه و معماری اینترنت حقیقتی بدیهی نمایان میشود؛ شبکههای اجتماعی و رفتار کاربران در آن مانند یک تبسنج نمایانگر فضای کلی یک جامعه هستند، البته تبسنجی که شاید در خوانش اعدادش باید متغیرها و سوگیریهای ذاتی اینترنت در آن در نظر گرفته شود. شاید در یک موضوع اغراق و فیکنیوزها باعث سوگیری و هیجانزدگی تحلیلها شوند، اما درنهایت با دادهکاوی مداوم، گسترده و نیز سرعت بالا در شفافیت و خبررسانی میتوان نشانههای بیماری را در جامعه تشخیص داد و درمان کرد. این نگاه تفاوت ماهوی با نگاهی دارد که علت و اساس کاهش سرمایه اجتماعی و اعتماد کاربران به پلتفرمهای داخلی را در ذات اینترنت و استعمار نهفتهشده در الگوریتم پلتفرمهای خاص میبیند. این نگاه منکر شروع روایت از جامعه حقیقی است و همه ناکامیها و نارضایتیها را یک عملیات روانی-رسانهای از سمت دشمن تفسیر میکند. این نگاه در صورت حضور در پلتفرم داخلی نیز اقداماتی چون بستن کانالها به علت سیاهنمایی را مجاز میداند و نیازی به گفتوگو یا حلکردن ریشهای مشکلات نمیبیند؛ زیرا در مرحله انکار است. البته همین اقدامات خود سندی برای عدم اعتماد و کاهش سرمایه اجتماعی در میان کاربران است. درنهایت تجربههای انحصار و ایزولهکردن محصولات در یک بازار بدون رقیب بارها عدم کفایت و کاربری خود را اثبات کرده و نشان دادهاند، بستری مناسب برای فساد مالی و سیستمی هستند. در مسیر حمایت از شبکههای اجتماعی داخلی نیز این تهدید وجود دارد. ادبیات تکرارشوندهای چون تولید پلتفرم ملی یا در معرض خطر قرار گرفتن استقلال کشور به علت استفاده از پلتفرمهای بینالمللی، درنهایت به اقدامات سلبی و قهرآمیز منجر میشود که از طرفی توسعه فناوری و بهروز بودن متخصصان این حوزه را هدف قرار میدهد و از سویی با جایگزینی مفهوم ایزولهشدن بهجای استقلال کشور، اهداف رشد و توسعه ملی را دچار بحران میکند. مسلما با تنظیم قوانین شفاف و قابل نظارت مردمی و امکان رقابت آزاد در فضای معماری اینترنت، امکان اثرگذاری و قدرتمندی ملی در فضای بینالمللی اینترنت بیشتر خواهد بود تا زمانی که دیوارکشی و ایزولهبودن اساسا حضور ما را بیاثر کرده باشد. راهحل این بحران، پذیرش اصلاح و تغییرات در برخی قوانین است. در وهله اول حال جامعه باید بهبود یابد. این بهبودی نشانههای خود را در فضای مجازی نیز نشان میدهد.