خداحافظی باسقف ۵/۱درجه سانتیگراد
آیا دنیایی که بهطور قابل توجهی گرمتر شده راه بازگشتی برای خود پیدا میکند؟کشورهای جهان از زمان امضای معاهده پاریس برای جلوگیری از افزایش دمای زمین به بیش از ۵
آیا دنیایی که بهطور قابل توجهی گرمتر شده راه بازگشتی برای خود پیدا میکند؟کشورهای جهان از زمان امضای معاهده پاریس برای جلوگیری از افزایش دمای زمین به بیش از 5/1درجه سانتیگراد اقدام قابلتوجهی انجام ندادهاند اما از اعتراف به شکست سر باز میزنند
ترجمه: یاسمن طاهریان
خبرنگار گروه بینالملل
«سه بار خطا و شما اخراجید» قانون خیلی خوبی است. سیاستمداران و مذاکرهکنندگانی که در دسامبر 2015 در نشست اقلیمی پاریس موسوم به کاپ21 شرکت کردند، قرار بود برای سومین بار شانس خود را امتحان کنند. پیش از پاریس، نمایندگان کشورهای جهان در نشست کیوتو در سال1997 و نشست کپنهاگ در سال 2009 برای مقید کردن دنیا به یک پیمان معنیدار که میتوانست انتشار گازهای گلخانهای را کنترل کند شکست خورده بود. اگر سیاستمداران و نمایندگانشان در نشست پاریس نمیتوانستند برای سومین بار به تعیین عملکرد بهتری دست پیدا کنند، دیگر کار جهان تمام بودa.
فشار بسیاری روی شانههای شرکتکنندگان کنفرانس پاریس وجود داشت تا به نتیجه قاطعانهتری دست پیدا کنند. گروهی از سیاستگذاران و مقامات به نمایندگی از فقیرترین کشورهای جهان الزامات بسیار مشخص و بحثبرانگیزی را برای محتویات معاهده پاریس در نظر گرفته بودند. جیمز فلچر، وزیر پیشین انرژی جزیره کوچک سنلوسیا به یاد دارد که در نشست پاریس او و دیگر نمایندگان کشورهای کارائیب «در ذهن خود مطمئن بودند که خط قرمزشان افزایش دمای زمین تا 5/1درجه سانتیگراد بود.» فلچر میگوید: «یواشکی دربارهاش صحبت میکردیم که اگر در روند مذاکرات هیچ اشارهای از ارجاع به 5/1درجه سانتیگراد در معاهده پاریس اتفاق نیفتد، ما آمادهایم که مذاکرات را ترک کنیم.»
خیلی از کشورهایی که جزیرهاند هم همان خط قرمز را داشتند. دلیل آنها ساده بود. برای کشوری مثل مالدیو که بیش از 80درصد خاکش، کمتر از یک متر بالاتر از سطح دریا قرار گرفته، افزایش دمای کره زمین اگر به بیش از 5/1درجه سانتیگراد برسد، کل کشور از بین میرود. برخی از جزایر دیگر که خود را در معرض خطر بهخصوصی دیدهاند یا نوعی حس همبستگی قوی را احساس کردهاند، از این ایده حمایت کردند.
کشورهای جهان از همان سالهای اولیهای که کنوانسیون سازمان ملل درباره چارچوب تغییر اقلیم یا UNFCCC که در سال 1992 امضا شد، دیگر نتوانستند خود را به یک سقف دمای مشخصی متعهد کنند. نکته مهم نشست پاریس اینجا بود که این کشورها بالاخره قرار بود تعهدی را امضا کنند. سقف افزایش دمایی که بزرگترین کشورهای آلاینده در ذهن خود داشتند، دو درجه سانتیگراد بود. در واقع سقف دو درجه سانتیگراد بدون هیچ مدرک قانعکنندهای، مرز گرمایش جهانی شناخته شده بود که در عین حال «خطر دخالت خطرناک انسانی در اقلیم» را نادیده گرفته بود. امضاکنندگان پیشتر در «کنوانسیون سازمان ملل درباره چارچوب تغییر اقلیم» وعده داده بودند که از عوامل انسانی که منجر به گرمایش زمین میشود، اجتناب کنند. در آن زمان اگر دنیا اقدامی برای محیط زیست انجام نمیداد به چشم دیگران خیلی بد به نظر نمیآمد. اما حالا میدانیم که اگر روند سیاستهای کنونی دنیا همچنان ادامهدار باشد، دمای زمین نسبت به دوران ماقبل از صنعتی شدن جهان نزدیک به 5/3درجه سانتیگراد یا بیشتر از آن افزایش مییابد.
در نشست پاریس، با توجه به اعلام آمادگی کشورهای توسعهیافته، ایستادگی قاطعانه کشورهایی که با سقف افزایش دمای زمین تا 5/1درجه سانتیگراد موافق بودند، باعث شد تا بتوانند ایدههای خود را بیش از حد انتظار ناظران پیش ببرند. پس از دو هفته مذاکرات بالاخره توافقی به دست آمد که سقف میانگین افزایش دمای جهان نسبت به دوران ماقبل از صنعتی شدن را بسیار کمتر از دو درجه و تا جای ممکن به 5/1درجه سانتیگراد محدود میکرد؛ موضوعی که باعث تشویق و هورای همه شد. سلیم الحق، یکی از مذاکرهکنندگان باسابقه اقلیم اهل بنگلادش، نشست پاریس را «یکی از پیروزیهای نادر کشورهای فقیر و آسیبپذیر در سالن اجلاس» توصیف کرده بود.
سقف 5/1درجه دستبالا بود
در سالهای بعد از معاهده پاریس، 5/1درجه سانتیگراد از هدفی که باید دنبال شود به موضوعی مقدس تبدیل شد؛ هدفی دستبالا که بسیار مهم بود. گزارشی توسط هیئت بیندولتی تغییر اقلیم یا IPCC در سال 2018 منتشر شد که اثرات افزایش دما در جهان را در 5/1درجه و در 2 درجه سانتیگراد مقایسه کرده بود. بااینکه تفاوت این دو دما فقط نیم درجه است، اما اثرات و خطرات ناشی از آن در هر بخش و صنعتی، از شیلات گرفته تا سیل و از خشکسالی گرفته تا اکوسیستمهای از بین رفته، شدیدتر میشود. در جهانی که افزایش دما از 5/1درجه به 2 درجه سانتیگراد باشد، جمعیتی نزدیک به 420 میلیون نفر در معرض گرمای بیسابقه قرار میگیرند و معیشت میلیونها نفر دیگر بر اثر بالا آمدن آب دریاها از روی خشکی کاملا پاک میشود. آب شدن یخهای قطبی نیز به جای هر قرن یکبار، هر 10 سال یکبار اتفاق میافتد.
در گزارش IPCC مسیرهای کاهش انتشار گازهای گلخانهای نیز مورد بررسی قرار گرفته بودند. نتیجهگیریهای این گزارش نشان میداد که برای رسیدن به سقف 5/1درجه سانتیگراد افزایش دما، انتشار گازهای گلخانهای باید در اواسط قرنی که الان در آن زندگی میکنیم به صفر برسد.
دستیابی به «صفر خالص تا سال 2050» عبارت مقدسی بود که سیاستمداران، کسبوکارها و کنشگران را به هیجان آورد. در سال 2019 تعهدات صفر خالص (کاهش انتشار گازهای گلخانهای تا زمانی که به صفر برسد) 16درصد از اقتصادهای جهان را دربرگرفته بود. سال 2021، 70درصد از کشورها به «صفر خالص تا سال 2050» متعهد شدند.
الزامی که سقف افزایش دما تا 5/1درجه سانتیگراد بهوجود آورد را میتوان یکی از دلایلی دانست که در سالهای پس از معاهده پاریس، دما به طور پیوسته کاهش مییافت. براساس گفتههای «برنامه محیط زیست سازمان ملل» اگر تغییری در سیاستهای کنونی ایجاد نشود، دمای کره زمین نسبت به دوران ماقبل از صنعتی شدن جهان 8/2درجه سانتیگراد افزایش مییابد. اگر تمام کشورهای جهان به تعهدات خود در کنوانسیون سازمان ملل درباره چارچوب تغییر اقلیم در پاریس و پس از آن عمل کنند، افزایش دمای کره زمین به 4/2درجه سانتیگراد میرسد. این یک پیشرفت واقعی است.
این هدف که دستیافتنی به نظر میرسید باعث شد خیلیها باور کنند که خاستگاه سیاسی و محکوم کردن پرشور و فزاینده سوختهای فسیلی میتواند افزایش دمای احتمالی را تا 5/1درجه سانتیگراد محدود کند. بنابراین قبل از نشست اقلیمی کاپ26 که سال گذشته در گلاسگو برگزار شد، دولت انگلستان اهداف خود برای پیشرفت را در چارچوب «زنده نگهداشتن 5/1درجه» مشخص کرد. دو هفته بعد بهرغم دستاوردهای ناچیز، پیشنیاز لازم برای رسیدن به این هدف فراهم شده بود. اگر بخواهیم مختصر بگوییم، این ماجرا گمراهکننده بود. هماکنون که کشورهای جهان به میزبانی مصر در شرمالشیخ برای شرکت در کاپ 27 گردهم آمدند بهتر است قبول کنیم هدف افزایش دمای زمین تا 5/1درجه سانتیگراد از بین رفته است. اما احتمال 50-50 رسیدن به هدف 5/1درجه سانتیگراد فقط در زمان نشست پاریس اعتبار داشت. در هفت سال گذشته انتشار آلایندهها افزایش داشته است. این به آن معنی است که روشهای کنونی بهشدت غیرقابل قبول هستند. سیاستهای کاهش انتشار گازهای گلخانهای هر چقدر هم که شجاعانه باشند کارساز نبودهاند. خیلی از افرادی که در این مسیر فعالیت میکنند، به این موضوع آگاهند، آنهایی که نمیدانند نیز باید آگاه شوند. عده کمی از کارشناسان و سیاستمداران درباره روشهای شکستخورده کاهش انتشار آلایندهها صحبت میکنند. اعتراف به شکست برای یک جنبش فعال و مبتنی بر شور و هیجان کار بسیار مشکلی است چون اگر اعتراف کنید، شکست شما برای آن دسته از افرادی که اهمیت دارد بسیار ناامیدکننده است. انگار که پشت فقرا را خالی کرده باشید؛ قشری که بر اثر گرمتر شدن دمای زمین بیشتر از هر کسی آسیب میبینند.
اما باید با شکست روبهرو شد و تبعات آن را بررسی کرد. گرمتر شدن کره زمین و بالاتر رفتن دما از 5/1درجه سانتیگراد چه معنایی برای جهان دارد؟ آیا دنیایی که بهطور قابل توجهی گرمتر شده راه بازگشتی برای خود پیدا میکند؟ عدم توانایی در دستیابی به اهداف مشخصشده، چه اثری بر تلاشها، اعتبار و پایدار ماندن فعالیتها در جهت محدود کردن تغییر اقلیم دارد؟
برای اینکه بدانید چگونه برای مدتی مشخص احتمال محدود کردن افزایش دمای کره زمین تا سقف 5/1درجه سانتیگراد وجود داشت، اما حالا از بین رفته، به آنچه که بودجه کربن نام گرفته نگاهی بیندازید: بودجه کربن نسبت دیاکسید کربن منتشرشده بهوسیله فعالیتهای انسانی به میزان جذب آن از اتمسفر است. میزان دیاکسید کربن انباشته شده در جو زمین با میزان مشخصی از افزایش دما در ارتباط است. از روی شبیهسازیهای اقلیمی میتوان بودجه انتشار کربن در جهان را مشخص کرد که ابزاری مستدل و کاربردی برای سیاستگذاری است.
در شبیهسازی اقلیمی با درک بودجه کربن موردنظر، میتوان از مدلهای کامپیوتری استفاده کرد که مسیری را برای کاهش انتشار کربن به جو زمین مشخص میکند. این مدلها اجازه نمیدهند که کاهش انتشار گازهای گلخانهای روندی خودسرانه داشته باشد. عواملی مانند توانایی در سرمایهگذاری و محدودیتهایی مانند حفظ میزان معقولی از منابع انرژی تاثیرگذارند.
براساس گزارش IPCC، میزان آلایندهای که میتوان منتشر کرد تا افزایش دمای زمین به احتمال 50درصدفقط تا 5/1درجه سانتیگراد افزایش یابد، دو هزار و 890 میلیارد تن دیاکسید کربن است. دو هزار و 390 میلیارد تن آن تا سال 2019 منتشر شده است. در نتیجه بودجه کربن جهانی باقیمانده تا پیش از آغاز همهگیری کرونا 500 میلیارد تن بود. از آن زمان تاکنون سالانه 40 میلیارد تن دیگر منتشر شده، پس در نهایت 400 میلیارد تن از سهم کربن قابل انتشار باقی مانده است.
چه سناریوهایی را میتوان برای انتشار این حجم از دود تصور کرد؟
با نرخ امروزی انتشار گازهای گلخانهای، تا 10سال دیگر تمام میزان کربنی که برای رسیدن به 5/1 درجه سانتیگراد افزایش دما مجاز است، سوزانده میشود. پس از آن هر چیزی که به اشتعال و احتراق بستگی داشته باشد را باید برای همیشه تعطیل کرد. رسیدن به وضعیت ثبات کاملا امکانپذیر است، قطع آنی آلایندهها، اما نه. اگر دنیایی را تصور کنید که انتشار گازهای گلخانهای در آن فورا متوقف شده باشد، هر تصمیمی کاربردیتر به نظر میرسد. اگر تا 10 سال آینده بتوان میزان انتشار را به نصف رساند، انتشار نیمه دیگر آن هم در 10 سال بعدیاش متوقف میشود.
اما هیچکدام از مدلسازیهای اقلیمی نمیتوانند مسیری را مشخص کنند که انتشار آلایندهها به سرعت متوقف شوند و میزان گازهای گلخانهای را در جو زمین به صفر رساند. اگر کاهش انتشار گازهای گلخانهای با تاخیر شروع شود (که هماکنون همین اتفاق افتاده) باید با سرعت بیشتری عمل کرد، اما هر نوع احتمال و خلاء قانونیای وجود دارد که جهان از میزان کربن مجاز خود سوءاستفاده کند و گرمایش زمین به بیش از 5/1درجه سانتیگراد برسد.
اگر دنیا خود را به «انتشار منفی» گازهای گلخانهای و جذب میزان قابلتوجهی از آلایندهها از جو زمین متعهد کند، فضا برای انتشار مثبت گسترش مییابد. در دنیایی که سهم کربن مجازش 400 میلیارد تن است اگر بتوان 200 میلیارد تن را به سرعت از جو زمین پاک کرد، میتوان 600 میلیارد تن را منتشر کرد. در نتیجه میتوان خطر سیر رسیدن به صفر خالص را با نرخی که مدلهای اقتصادی اجازه میدهند، ادامه داد و روند کاهشی انتشار کربن را حفظ کرد.
انتشار منفی برای رسیدن به 5/1درجه
انتشار منفی، افزایش دما تا 5/1درجه سانتیگراد در معاهده پاریس را توجیه میکند که از آن زمان به زبانی مشترک به عنوان مبنای تمام سیاستهای «صفر خالص» تبدیل شده است.
نکتهای که وجود دارد این است که انتشار منفی میتواند به ایجاد مسیرهای کاهش انتشار آلایندهها کمک کند که بسیار وسوسهانگیز است: میتواند باعث شود روند کاهش انتشار گازهای گلخانهای به تعویق بیفتد و سرعت کاهش انتشار کم شود، چون میدانید که بعدها میتوانید سهم کربن مجاز را با افزایش انتشار منفی به تعادل برسانید. این روشها نسبت به آنچه در معاهده پاریس آمده، احتمالات بهتری را برای رسیدن به افزایش دمای زمین فقط تا دو درجه سانتیگراد فراهم میکنند. در نتیجه میتوان کاهش انتشاری را که در هفت سال گذشته صورت نگرفته را با انتشار منفی جبران کرد. این موضوع برای مسیرهایی کارساز است که افزایش دمای زمین را تا دو درجه سانتیگراد در نظر میگیرد، اما برای رسیدن به 5/1درجه سانتیگراد مفید نیستند. شاید بتوان با آب و تاب دادن به مدلسازیها به خط سیر افزایش دمای زمین تا 5/1درجه سانتیگراد نیز رسید، اما این مسیری پرعیب و ایراد است.
اول اینکه، صنایع جدید و عظیم حذف کربن نیاز است که باید از پایه و اساس در طی چند دهه آینده ساخته شوند. چنین مسیری میتواند منجر به حذف میلیاردها تن دیاکسید کربن تا سال 2030 و انتشار منفی گازهای گلخانهای با نرخ سالانه شش میلیارد تن تا اواسط قرن شود. برای تحقق این امر میزان انتشار آلایندهها باید سالانه 2/3میلیارد تن کاهش پیدا کند.
دوم، چنین مسیرهایی نیازمند کاهش استفاده از سوختهای فسیلی است. تا اوایل سال 2030 میزان انتشار گازهای گلخانهای باید 43درصد یا بیشتر کاهش پیدا کند. دانیال شراگ، دانشمند زمینشناس از دانشگاه هاروارد که در زمان ریاستجمهوری باراک اوباما، مشاور علمی کاخ سفید بود، میگوید: «چه کسی باور میکند که میتوانیم میزان انتشار جهانی را تا سال 2030 به نصف برسانیم؟ این موضوع کاملا خارج از قلمرو تکنولوژی، اقتصادی و سیاسی جهان است. آیا از لحاظ فنی شدنی است؟ شاید.»
سوم اینکه، حتی چنین مسیرهای غیرعادی و نامحتمل هم در اکثر مواقع نمیتوانند افزایش دما را پایینتر از 5/1درجه سانتیگراد نگه دارند. اتفاقی که میافتد این است که دما کمی بالاتر میرود و سپس با تکیه بر انتشار منفی گازهای گلخانهای کاهش پیدا میکند. در ارزیابی بزرگ IPCC که سال گذشته منتشر شد، 97سناریوی فرضی ارائه شد که در آنها افزایش دمای کره زمین به مقدار کمی صورت میگرفت. فقط در شش سناریو بود که هیچ افزایش دمایی از دمـــای هدف دیده نمیشــد. گلن پیترز از مرکز تحقیقــــات جهانی اقلیم مینویسد: «هیچ سناریویی در ارزیابی IPCC وجود ندارد که در آن افزایش دما در سال 2025 به اوج برسد و بعد به 5/1درجه سانتیگراد کاهش یابد.»
میانگین دمای جهانی در حال حاضر بین 1 تا 3/1درجه سانتیگراد بالاتر از دوران پیشاصنعتی شدن جهان است. براساس اداره هواشناسی بریتانیا و سازمان جهانی هواشناسی، 48درصد احتمال دارد که میانگین دمای جهانی در عرض یک تا پنج سال دیگر از 5/1درجه سانتیگراد بالاتر رود. سلیم الحق گمان میکند که افزایش دما تا پایان همین دهه رخ خواهد داد، پیش از آنکه IPCC ارزیابی تاریخی بعدی خود را منتشر کند.
برای دانشمندان اقلیم، افزایش دمای 5/1درجه در طی یک سال اهمیت ویژهای ندارد. آنها مایلند با میانگینها سروکار داشته باشند تا نوسانات سال به سال هموارتر شود. این موضوع به یک یا دو دهه داده نیاز دارد. احتمال کمی وجود دارد که افکار عمومی تمایزی میان این دو موضوع قائل شود که درست است. زمانی که افزایش دما در یک سال به 5/1درجه سانتیگراد برسد، احتمال بالایی وجود دارد که میانگین دما بهزودی به همان سطح یا بالاتر از آن افزایش پیدا کند تا زمانی که میزان انتشار به سمت صفر کاهش پیدا کند.
روی دیگر خورشید
ژئومهندسی خورشیدی روشی رادیکالتر و غیرمبتنی بر دیاکسید کربن است که به مدیریت یا اصلاح تابش خورشیدی نیز شناخته میشود؛ روشی که با کاهش میزان نور خورشیدی که به سطح زمین میرسد، خنکتر میشود. هر چه نور خورشید کمتری به زمین برسد، گرمایش نیز کمتر میشود. روش مورد بحث برای رسیدن به این هدف شامل قرار دادن ذرات آلاینده در استراتوسفر (دومین لایه از اتمسفر زمین که تا 50کیلومتری زمین ادامه دارد) است تا مقداری از نور خورشید را به سمت فضا برگرداند.
چنین سیستم خنککنندهای در فوران آتشفشانهای عظیم نیز دیده میشود. میزان زیادی از گوگردی که به استراتوسفر وارد میشود، ذرات انعکاسی ریزی از سولفات آئروسل ایجاد میکنند. ژئومهندسی خورشیدی تناوب کمتری دارد. یک جریان ثابت گوگرد برای دههها یا شاید قرنها به داخل استراتوسفر ارسال میشود.
براساس آخرین پیشبینیهای برنامه محیط زیست سازمان ملل و سازمانهای دیگر، اگر کشورها به تمام تعهدات خود در زمینه کاهش انتشار گازهای گلخانهای عمل کنند و علاوه بر آن کشورهایی که نظریه صفر خالص را دنبال میکنند، واقعا به آن دست پیدا کنند، گرمایش زمین باید در 8/1درجه سانتیگراد بالاتر از دوران پیشاصنعتی شدن جهان به نقطه اوج خود برسد و سپس کاهش پیدا کند.
کاترین ریک، محقق دانشگاه کالیفرنیا سندیگو که تحقیقات بسیاری درباره ژئومهندسی خورشیدی انجام داده تخمین میزند که اگر چنین طرحی بر پایه ذرات گوگرد باشد، برای اینکه سقف افزایش دمای زمین از 8/1درجه سانتیگراد، 3/0درجه کاهش پیدا کند و به 5/1درجه برسد، باید حدود سه تن گوگرد در سال به لایه استراتوسفر فرستاده شود. برای اجرای آن، به امکاناتی مانند هواپیماهای جدیدی نیاز است که در ارتفاع بالا پرواز میکنند و میتوانند سولفور را به لایه استرتوسفر برسانند. در عین حال سیستمی برای نظارت بر آنچه در استراتوسفر رخ میدهد و مجموعهای از پایگاههای هوایی جهانی و چندین زنجیره تامین جدید نیز باید نصب شوند.
احتمال چرخش بزرگ
فراتر از این الزامات عملی، اگر چنین طرحی منبع عظیمی از منازعات سیاسی و نگرانی عمومی نباشد و مهمتر از آن جدالی بر سر اینکه چه کسی عهدهدار کنترل و نظارت بر آن است، وجود نداشته باشد، باید به تایید یا حداقل موافقت سراسر کشورهای جهان برسد. این یک چرخش بزرگ خواهد بود.
ژئومهندسی خورشیدی بیش از یک دهه است که به یکی از معضلات علم و سیاست اقلیمی تبدیل شده است. محققان و فعالان محیط زیست نگرانند که بهکارگیری از این روش، بشریت را در یک شیب لغزنده به سمت سیارهای بهشدت مهندسیشده ببرد که در آن انتشار گازهای گلخانهای بدون هیچ مجازاتی ادامه دارد و اقلیم جهانی بیشتر از گذشته ناپایدار میشود.
برای اجتناب از افزایش دما به بیش از 5/1درجه سانتیگراد باید چنین طرحی طی یک دهه یا پس از آن انجام شود. اگر عوامل سیاسی را در نظر نگیریم (که شدنی نیست) دستیابی به اهداف محیط زیستی در این مدت زمان کوتاه بسیار غیرواقعی به نظر میرسد. یکی از تحقیقات اخیر نشان میدهد 15سال طول میکشد تا ظرفیت اجرای پروژههای ژئومهندسی خورشیدی پایهگذاری شود. قبل از آنکه چنین تصمیمی را منطقی در نظر بگیریم، به اطلاعات بیشتری درباره اثرات احتمالی بر ماهیت و چرخش جوی استراتوسفر نیاز است.
داشتن دنیایی با انتشار «صفر خالص» کربن دریچهای از احتمالات اجرای انتشار منفی خالص را باز میکند که در آن میتوان دما را کاهش داد. اینکه دنیا در چه سطحی میتواند انتشار منفی تولید کند و از ژئومهندسی خورشیدی استفاده کند، بستگی به میزان تجربه و تواناییهای کشورها دارد. فقط در آن زمان است که هدف افزایش دمای زمین تا 5/1درجه سانتیگراد محتمل میشود، اما اینبار شاید از مسیری متفاوت، ندامتبار و شاید هوشمندانهتر.