فروپاشی سینمای فرمایشی
به بهانه نسخههای طبیبان نابلد برای اقتصاد سینما
به بهانه نسخههای طبیبان نابلد برای اقتصاد سینما
پیمان شوقی
منتقد سینما
نیمروز یکشنبه 15 آبانماه جاری، خبرگزاریهای سینمایی ایران، خبر رونمایی از تیزر فیلمی را گذاشتند که حداقل یک هفته است اکرانش در سینماهای کشور آغاز شده! فارغ از اینکه تیزر مزبور کی و چگونه به سمع و نظر بینندگان خواهد رسید و نقشی در افزایش بلیتهای فروشرفته آن از چندصد قطعه به چندهزار و بیشتر خواهد داشت یا نه، کاربرد تیزر و آنونس در سینما معمولا این است که مدت ها قبل از اکران یک فیلم درباره آن اطلاعرسانی کنند و اشتیاق یا دستکم کنجکاوی مردم را برانگیزند تا برای دیدنش روزشماری کنند. به عبارت دیگر، این تیزر باید حداقل یکماه پیش رونمایی و عرضه میشد و آمادهشدن دیرهنگامش گواه کارنابلدی و مایه خجالت مالکان فیلم است که قاعدتا باید پنهان بماند، نه اینکه با افتخارو بهعنوان یک خبر سینمایی به اطلاع ملت برسد! این اتفاق که باید در نوع خود در دنیا - و نه فقط در ممالک صاحب صنعت سینما - بینظیر باشد، بهنظر من مدخل خوبی است برای واکاوی آسیبهای امروز سینمای ایران که خیلیها دارند برای بحران اقتصادیاش اشک میریزند. چون سند کوچکی است در اثبات هردمبیل بزرگی که در سازوکار کلان سینمای ما جاری است و اگر جریان پربرکت خزانه عمومی کشور نبود، مدتها قبل ضربهفنی شده بود و خلاص!
سالهاست اقتصاد سینمای ایران دچار نابهسامانی است، به این معنی که سالانه بیش از 100فیلم تولید میشوند که حداکثر دوسومشان موفق به نمایش عمومی میشوند و از این تعداد هم حداکثر پنج تا 10فیلم، موفق به فروشهای بالای 10میلیارد تومانی میشوند که کف تضمین بازگشت سرمایه بهشمار میرود. در بهترین حالت، ممکن است همین تعداد فیلم هم موفق به نمایش خارجی یا کسب جوایز نقدی از جشنوارههای جهانی شوند که تولیدشان را مقرونبهصرفه خواهد کرد. بنابراین عملا هر سال حدود 80درصد تولیدات این سینما دچار ضرر اقتصادی شدیدی هستند که علیالقاعده باید تهیهکنندگانش را ورشکست و سازندگانش را خانهنشین کند و چرخ این صنعت شریف ملی را که بسیار پزش را میدهیم از گردش بیاندازد. ولی گویی همواره دستی از غیب برون میآید و گردونه در گلمانده را هل میدهد تا چندمتری از جای خود حرکت کند و به جشنواره بعدی برسد! شک نیست که نمایندگان مردم و دوایر بازرسی و نظارتی کشور، کارهای بسیار مهمتری از بررسی منابع بودجه ظاهرا پایانناپذیری دارند که در این عرصه میچرخد و طبق آمارها به فنا میرود؛ بنابراین انتظار رسیدن به پاسخهای شفاف در این زمینه بیهوده است و ناچاریم موارد را با عقل ناقص خود کنکاش کرده و با تجربیات اندک خود بسنجیم.
مرور پرمخاطبترین فیلمهای سینمای ایران در سالهای اخیر، نشانگر توفیق چشمگیر بخش خصوصی در رقابت با آثار متکی به بودجه عمومی و حمایتهای دولتی یا ارگانی است. از دید اقتصادی، فیلم کالایی است که باید توسط مشتری پسندیده و خریداری شود. این پسندیده شدن، نیاز به رعایت شاخصهایی دارد که بخشی از آنها به استانداردهای تولید برمیگردد و بخش مهمترشان به سلیقه و زیباییشناسی. سینمای ایران از نظر تشخص کیفی، خوشبختانه چیز زیادی از سینمای روز دنیا کم ندارد ولی بهلحاظ اقناع سلائق مخاطبان، مشکلها در کارش افتاده است و اسیر شب تاریک، بیم موج و گردابهایی هائل بهنظر میرسد. درواقع بخش عمده تولیدات سینمای ما بهجای راه دادن به سلائق و تعلقات گوناگون نسلهای مختلف مردم کشور، ناچار است تابع آرای چند نفر باشد که قانونا وظیفه نظارت بر رعایت ارزشهای شرعی و عرفی را دارند، ولی با محافظهکاری افراطی در سختگیری بر فیلمها عملا از جایگاه شغلی و مداخل خود پاسداری میکنند. این درحالیاست که سینماگران نسلهای مختلف در طول چند دهه دارند هشدار میدهند که این تحمیل سلیقه واحد و حداکثری در عمل، باعث یکسان و یکدست شدن نگاه حاکم بر فیلمها، فقدان تنوعشان و از دست رفتن جذابیت آنها برای مخاطبان میشود. یعنی همان چیزی که کارشناسان از آن با عناوینی مثل قهر و ریزش مخاطب یاد میکنند. بگذریم از اینکه این ریزش مخاطبان ایرانی سینما گذشته از وجه اقتصادی، آسیبهای فرهنگی فراوان نیز به دنبال دارد که انقطاع نسلهای متأخر با محصولات فرهنگی کشور و تغذیه از محصولات اجنبی تنها یکی از آنهاست.
متاسفانه بهنظر میرسد پیشگیری از چنین آسیبهایی، هرگز در دستور کار نبوده و حتی به مخیله مسببانش نیز خطور نکرده. بهنظر میرسد همواره ترجیح دادهاند بودجه عمومی کشور ( بخوانید بیتالمال) را به جیب گروهی از شاغلان در سینما بریزند تا آثاری مطابق سلیقه و مورد تایید خودشان تولید و عرضه شود؛ بهنظر میرسد برایشان اهمیتی ندارد کسی این فیلمها را ببیند یا نه و فیلمها بفروشند یا نه. انگار تنها چیزی که اهمیت دارد، پر شدن برنامه یک جشنواره دولتی سالانه است و پر شدن رزومه کاری بعضیها با فیلمهایی است که هرجور نگاهش کنیم، یکنام بیشتر برایش نیست؛ سینمای فرمایشی. سینمایی که پول خرجش میکنند تا بماند؛ و بودنش فقط عامل ارتزاق گروهی محدود است که نیازی به فروش فیلم و درنتیجه داشتن پوستر، تیزر و افتتاحیه ندارند. آنها مزدشان را با سود مکفی، پیش از شروع تولید محصول و از محل حمایتها دریافت میکنند و دخلشان چاق است و الباقی علی برکتالله!