ایران توان بهرهبرداری از نظام چند قطبی را ندارد
گفتوگو با احمد وخشیته استاد دانشگاه روسیه
گفتوگو با احمد وخشیته استاد دانشگاه روسیه
با وجود خصومت تاریخی بین ایران و عربستان، این دو همسایه در یک مورد به توافق رسیدهاند؛ همکاری با روسیه در جنگ اوکراین. ایران بهنظر در جنگ اوکراین از روسیه حمایت کرده و عربستان با مخالفتاش با آمریکا برای افزایش تولید نفت و کاهش قیمتها در بازار، بهطور غیرمستقیم در زمین روسیه بازی کرده است. احمد وخشیته، پژوهشگر و استادیار دانشگاه دوستی ملل روسیه معتقد است عربستان فهم درستی از نظم جدید چندقطبی جهان دارد و از همه بازیگران امتیاز میگیرد، اما ایران بهدلیل عدم توازن در سیاست خارجیاش قادر نیست از این رودخانه ماهی بگیرد.
عربستان حاضر به همکاری با آمریکا و کاهش قیمت نفت نشده و همزمان در جنگ اوکراین کنار روسیه قرار گرفته. این فکت را در کنار خبر والاستریتژورنال درباره احتمال حمله ایران به عربستان و همکاری آمریکا برای خنثی کردن چنین حملهای چطور تفسیر میکنید؟
به نظر شما نزدیکی همزمان ایران و عربستان به روسیه، آمریکا را وادار به چنین خبرسازیهایی کرده است؟
در مورد گزارش والاستریتژورنال به رویکرد این نشریه در جنگ اوکراین نگاه کنید؛ اینها از چندین ماه قبل از جنگ گزارشهایی منتشر میکردند مبنی بر اینکه قرار است 17 فوریه روسیه به اوکراین حمله کند و انقدر این فضاسازی را تشدید کردند که در نهایت این اوکراین بود که زمینه را برای حمله روسیه فراهم کرد. یا در بحث پهپادها دیدید که والاستریتژورنال چطور با قاطعیت اعلام کرد که روسیه از ایران پهپاد خریده و مشخصا اعلام کرد روسیه قرار است از این پهپادها در جنگ علیه اوکراین استفاده کند. دو هفته پیش همین رسانه دوباره گزارشی منتشر کرد و مدعی شد که روسیه نهتنها پهپاد از ایران میخرد، بلکه موشک زمین به زمین هم خریده و قرار است در جنگ استفاده کند. فارغ از تکذیب مکرر مقامات ایران و روسیه، خود سخنگوی وزارت خارجه آمریکا هم هفته گذشته رسما این گزارشها را تایید نکرد و گفت باید بررسی کنیم. تا همین الان هم که کار به شورای امنیت کشیده شده، باز آمریکاییها موضع رسمیشان این است که باید گزارشها بررسی شود. بنابراین به نظر میرسد گزارشهای والاستریتژورنال زیاد هم مبتنی بر مستندات نیست وگرنه دستکم در شرایطی که دوقطبی جدی بین واشنگتن و مسکو ایجادشده، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا نمیگفت «داریم بررسی میکنیم» بلکه میگفت «بله این اتفاق افتاده و میخواهیم به شورای امنیت بکشانیم.»
آیا ایران در کنار رقبای منطقهای خود توان بهرهبرداری از نظم جدید جهانی را دارد؟
عربستان سعودی مثل بقیه کشورهای خاورمیانه نظیر ترکیه و اسرائیل، یک موضوعی را خیلی خوب فهم کرده و آن این است که جهان با یک نظام چندقطبی روبهرو است نه هژمونی آمریکا. یعنی کشوری مثل عربستانسعودی مبتنی بر موازنه مثبت به این نتیجه رسیده که تسلیحاتش را باید از آمریکا بخرد، در حوزه سرمایهگذاریها باید با چین همکاری کند و در حوزه انرژی باید همراه روسیه باشد؛ تا بتواند حداکثر امتیاز را برای منافع ملی کشورش در این نظام چندقطبی کسب کند. ترکیه را هم به عنوان عضو ناتو ببینید چقدر همکاری پایدار و استراتژیک با روسیه دارد. یا ببینید اسرائیل چطور همین رویه را در پیش گرفته به نحوی که صدای زلنسکی هم درآمده چرا اینها با روسیه همکاری میکنند و به اوکراین پهپاد نمیفروشند.
در این بین ایران سیاست یکجانبهگرایی ایدئولوژیکی را در پیش گرفته و بهخاطر دشمنی با آمریکا به روسیه نزدیک شده است. یعنی در نگاه ایران دوقطبیای شامل آمریکا و قطب ناراضیان از نظم فعلی لیبرالیسم وجود دارد و باید با روسیه به عنوان سردمدار این قطب ناراضیان همراه شود و این وسط چند امتیاز هم بگیرد؛ ایران انتظار دارد در این فضای تحریمی از روسیه بهرهبرداری کند و روابطاش را با کشوری که خودش هم تحت تحریم است، افزایش دهد. اما رویای بزرگتری هم دارد و آن اینکه در خیال خودش فکر میکند آمریکا از قدرت پهپادهای ایران شگفتزده شده و حتما خودش به برجام برمیگردد. اما این خیال با توجه به اتفاقات اخیر ایران و اینکه اساسا اتحادیه اروپا هم موضوع تروریستی اعلام کردن سپاه را در دستور کار قرار داده، خیالی خام است. احیای برجام در این شرایط یک سناریوی ضعیف است. ایران توقعاش از روسیه این است حالا که عضوی از ائتلاف به رهبری روسیه است، اگر پروندهاش به شورای امنیت رفت، روسیه از حق وتو استفاده کند و ماجراهای زمان احمدینژاد تکرار نشود یا به خیال خودش میگوید اگر تقابلی با اسرائیل یا عربستان شکل گرفت، روسیه طرف ایران بایستد. اما باید توجه داشت که همکاریهای ایران و روسیه در شرایط مشخصی به واسطه بحران مشخصی شکل گرفته و هر زمانی این بحران از بین برود، ادامه این همکاریها با ورود متغیرهای جدید بسیار سخت خواهد شد.
از سوی دیگر، برعکس ایران، کشوری مثل عربستانسعودی تخممرغهایش را در سبدهای مختلف قدرتهای فرامنطقهای مختلف چیده است. عربستانی که خاشقچی را با آن وضع ترور کرد و وجهه بینالمللی بدی به خود گرفت، بیشترین منافع را دارد از این بحران کسب میکند. شما دیدید که چطور عربستان تبادل اسرا بین روسیه و اوکراین را میانجیگری کرد. یا در مورد امارات ببینید زمانی که محمد بنزاید چندی پیش به روسیه رفته بود، پوتین تا کنار ماشین او را بدرقه کرد، حتی برای اینکه سرما نخورد پالتویش را به او داد. این کشورها بیشترین امتیاز را هم از مسکو میگیرند. این تصویر را بگذارید کنار سفر رئیسی به مسکو که مسئول تشریفات باید دنبال ماشین میدوید. یا ملاحظه کنید که چطور ترکیه این توان را دارد که هم صادرات غلات را تسهیلگری کند، هم در عین حال به اوکراین پهپاد بفروشد.
آیا روسیه در شرایط جدید میتواند دعوای ایران و عربستان را خاتمه دهد؟
ایران برهمزننده بازی هست و برهمزننده همکاری و ائتلاف نیست. اگر ایران بخواهد نظم منطقه را به هم بریزد، روسیه با ایران همراهی نمیکند. روسیه تا زمانی با ایران همراهی میکند که ایران بتواند بلندپروازیهایش را کنترل کند. اگر ایران بخواهد به ادعای والاستریتژورنال حملهای علیه عربستان داشته باشد، حتما روابطش را با روسیه متزلزل کرده است. این امکان هم هست که روسها بخواهند روابط ایران و عربستان و حتی اصطکاک ایران و اسرائیل را بهگونهای کنترل کنند که منافع خودشان را پیش ببرند؛ چون روسیه دیگر توان کنترل بحران در منطقه را ندارد. روسیه در قفقاز و بین آذربایجان و ارمنستان هم به دنبال جمع کردن بحران است؛ فرقی ندارد بحران جدید را ترکیه ایجاد کند یا ایران. در این بین کشوری که دیپلماسی چندبعدی دارد، میتواند بیشترین امتیاز را بگیرد. آتش قرهباغ را ترکیه روشن کرد و امتیازش را هم گرفت، ولی ایران چون تکبعدی است و با اکثر کشورها مشکل دارد، قادر به استفاده از این شرایط نیست. اگر ایران رابطه پایداری با آمریکا و عربستان داشت، این رودخانهای بود که همه میتوانستند در آن ماهیگیری کنند و ایران بیشترین صید را میتوانست داشته باشد.