عبور شکننده از بحران
دولت جدید عراق سرانجام پس از یکسال تنش سیاسی از مجلس رای اعتماد گرفت
دولت جدید عراق سرانجام پس از یکسال تنش سیاسی از مجلس رای اعتماد گرفت
محمدشیاعالسودانی، نخستوزیر عراق که اخیرا از پارلمان عراق رای اعتماد گرفت، از دیروز به عنوان نخستوزیر کار خود را آغاز کرد. سودانی به همراه 21وزیرش پنجشنبهشب رای اعتماد گرفتند. مجلس نیز به برنامه دولت عراق رای داد. نخستوزیر جدید در مراسم تحلیف به همراه مصطفیالکاظمی نخستوزیر سابق در کاخ دولت رسما وظایف خود را به عنوان نخستوزیر و فرماندهی کل نیروهای مسلح آغاز کرد. دولت جدید بلافاصله اولین جلسه کابینه خود را برگزار کرد که طی آن نخستوزیر بر لزوم «پرهیز از تصمیمگیری عجولانه» و «تغییرها و اصلاحات» تاکید کرد و نسبت به «حاشیهسازی و محرومیت» هشدار داد. او گفت «وزرا، کارمندان دولت عراق هستند.»
وزارتخانههای کابینه عراق براساس سیستم سهمیهبندی فرقهای بین احزاب سیاسی تقسیم شده است. از مجموع 23 وزارتخانهای که بهطور سنتی در کابینه کرسی دارند، 21وزیر انتخاب شدهاند. کرسی دو وزارت دیگر از جمله وزارت محیط زیست و وزارت مسکن به دلیل عدم توافق میان احزاب سیاسی خالی ماندهاند. 21 وزارتخانه بین فرقههای شیعه، سنی، کرد و گروههای اقلیت کوچکتر تقسیم شدهاند. ائتلاف شیعی 12وزارتخانه، سنیها شش وزارتخانه، کردها چهار وزارتخانه و احزاب اقلیت کوچکتر یک وزارتخانه دریافت کردهاند. وزارتخانههای شیعه در چارچوب هماهنگی بین احزاب سیاسی شیعه مشترک است.
سهم احزاب از کابینه جدید عراق
ائتلاف دولت قانون نوری المالکی، نخستوزیر سابق
وزارت نفت: حیان عبدالغنی
وزارت جوانان و ورزش: احمد المبرقع
وزارت کشاورزی: عباس جبر
جنبش محمد شیاع السودانی
وزارت مالیه: طائف سامی
وزارت کشور: عبدالامیر الشیمری
بلوک فتح هادی العامری
وزارت حمل و نقل: رزاق محیبس
ائتلاف تصمیم اسعد العیدانی، فرماندار بصره
وزارت منابع آب: عون دیاب
بلوک سناد احمد الاسدی
وزارت کار و امور اجتماعی: احمد الاسدی
عصائب اهل الحق شیخ قیس خزعلی
وزارت تحصیلات عالی: نعیم العبودی
رئیس ائتلاف العقد الوطنی یگانهای حشد الشعبی فالح الفیاض
وزارت ارتباطات: هیام عبود
حزب فضیلت اسلامی آیتالله محمد یعقوبی
وزارت برق: زیاد علی فاضل سودانی
مجلس اعلای اسلامی عراق شیخ همام حمودی
وزارت بهداشت: صالح مهدی
وزارتخانههای سنی بین حزب تقدم و ائتلاف عظم مشترک است:
حزب تقدم به رهبری محمد حلبوسی، رئیس مجلس
وزارت برنامهریزی: محمد تمیم
وزارت فرهنگ و آثار باستانی: احمد فکاک احمد
وزارت صنعت: خالد بطال
اتحاد عظم، شاخه مثنی السامرایی
وزارت دفاع: ثابت محمد
وزارت معارف: ابراهیم نامیس
اتحاد عزم، جناح خمیس خنجر
وزارت تجارت: اثیر داود سلمان
وزارتخانههای کردی بین حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان مشترک است:
حزب دموکرات کردستان مسعود بارزانی
وزارت امور خارجه: فؤاد حسین
وزارت ساختمان، مسکن، شهرداریها و فواید عمومی: خالی
اتحادیه میهنی کردستان بافل طالبانی
وزارت عدلیه: خالد شوانی
وزارت محیط زیست: خالی
سهم احزاب اقلیت به جنبش بابل به رهبری رایان الکلدانی رسید.
وزارت مهاجرت: ایوان فائق
جنبش صدر تنها حزب سیاسی اصلی است که از شرکت در دولت خودداری کرده است. صدریها به رهبری روحانی شیعه مقتدی صدر، در انتخابات سال گذشته بیشترین تعداد کرسیهای پارلمان را به دست آوردند اما در مردادماه پس از شکست در تشکیل دولت جدید، از مجلس قانونگذاری خارج شدند. سپس چارچوب هماهنگی شیعیان کرسیهای آنها در پارلمان عراق را در اختیار گرفت و به بزرگترین بلوک پارلمان تبدیل شد. این اولین بار است که صدریها در دولت شرکت نمیکنند. پیش از این، سهم شیعه به طور مساوی بین صدریها و سایر احزاب شیعه که امروز زیر چتر چارچوب هماهنگی جمع شدهاند، تقسیم میشد. هیچیک از حدود 40 قانونگذار مستقل، پستی در کابینه دریافت نکردهاند. سودانی در طرح خود که اخیرا به تصویب رسید، وعده داد که انتخابات جدیدی را ظرف یک سال برگزار خواهد کرد و به صدریها و دیگران فرصتی دوباره برای پیوستن به دولت ارائه میکند.
منافع ایران در عراق چیست؟
ایران از زمان سقوط رژیم صدام حسین، نفوذ سیاسی قابلتوجهی در عراق ایجاد کرده است. گسترش نفوذ ایران در عراق سیاستگذاران ایالاتمتحده را نگران کرده است. ایران از زمان سقوط رژیم صدام حسین در سال 2003 عمیقاً درگیر تحولات سیاسی عراق بوده است. بیش از 12حزب سیاسی عراقی با ایران ارتباط دارند. ایران در برههای از زمان که درگیر مبارزه با داعش شده بود در شکلگیری برخی گروههای شبهنظامی با هدف بسیج عمومی علیه داعش، نقش فعالی ایفا کرد. برای مثال گروههای شبهنظامی نظیر حشدالشعبی عراق با ابتکار عمل شهید قاسم سلیمانی در عراق شکل گرفتند. از زمانی که دولت اسلامی داعش در سال 2017 از عراق بیرون رانده شد، این گروههای شبهنظامی همچنان قدرتشان در عراق را حفظ کردهاند و بهتدریج وارد عرصه سیاسی عراق نیز شدهاند؛ به شکلی که امروز گروه حشدالشعبی یک وزیر در کابینه جدید عراق دارد.
نفوذ ایران در عراق از دو جهت منفعت دارد؛ اولین مورد به تاریخ روابط ایران و عراق باز میگردد. ایران و عراق به مدت هشت سال با یکدیگر در جنگ بودند و طولانیترین مرز زمینی ایران نیز با عراق است. از این جهت، تجربه تاریخی و منطق متعارف حکم میکند که ایران همواره در خصوص کشوری که هشت سال با آن درگیر جنگ بوده، نوعی سیاست احتیاط و مهار را در پیش بگیرد. بنابراین جلوگیری از خصومت مجدد دولت بغداد با تهران، مانند زمانی که عراق به ایران حمله و جنگ هشتساله را آغاز کرد و موجب کشته و زخمی شدن حدود یک میلیون ایرانی و 250 تا 500 هزار عراقی شد و جنگی که عراق در طی آن از سلاحهای شیمیایی استفاده کرد، یکی از اهداف ایران در حفظ نفوذ خود در عراق است. هدف دوم ایران بیرون راندن نیروهای آمریکایی از عراق و منطقه است.
در همین حال، تعداد انگشتشماری از گروههای مخالف کُرد که از فعالیت در خاک ایران منع شدهاند، در شمال عراق مستقر هستند. این گروهها بعضا فعالیتهایی علیه ایران صورت میدهند و نفوذ ایران در عراق موجب میشود که ایران بتواند در برخورد و کنترل فعالیتهای این گروهها موثرتر عمل کند.
آیا مقاومتی در برابر نفوذ ایران وجود دارد؟
در تظاهرات گسترده ضددولتی که در سال 2019 در عراق انجام شد، شعارهایی علیه نفوذ ایران نیز شنیده شد. برخی از معترضان که ظاهرا وابسته به جریان صدر بودند ایران را به دلیل حمایت از سیستم فاسد حکومتی که در دوران پس از صدام ایجاد شد و عملکرد ناکارآمدی نیز داشت، متهم کردند. این روند اعتراضی در همین سطح ادامه داشت تا اینکه از زمان برگزاری انتخابات عمومی سال 2021 عراق تا همین هفته گذشته نتوانست دولت تشکیل دهد. یک سر این جریان اعتراضی، مقتدی صدر رهبر جریان صدر عراق بود که هم با دخالت ایالات متحده در عراق مخالف بود و هم با نفوذ ایران در عرصه سیاسی این کشور. اما بلوک صدر نتوانست مانع از تعیین محمد شیاعالسودانی توسط قانونگذاران به عنوان نخستوزیر در اکتبر 2022 شود و سودانی در نهایت فرصت تشکیل دولت را بهدست آورد. علاوه بر این، بسیاری از عراقیها به آیتاللهالعظمی علی سیستانی که متولد ایران است احترام میگذارند. سیستانی یک مرجع دینی برجسته است که رویکردی معتدل و میانهرو دارد و رویهاش معمولا این است که در سیاست دخالت نکند. البته او هیچ موضع علنی در مورد اینکه آیا عراق باید از سبک حکومت در ایران تقلید کند یا خیر، اتخاذ نکرده است.
سنجش روابط فرهنگی دو کشور
ایران و عراق به واسطه دین، فرهنگ و جغرافیا، پیوندهای ناگسستنیای دارند. برهم صالح، رئیسجمهور مستعفی عراق در یکی از برنامههای شورای روابط خارجی آمریکا در سال 2021 گفته بود:«شما به سادگی نمیتوانید عراق و ایران را از هم جدا کنید.» بسیاری از زائران ایرانی به زیارت اماکن متبرکه کربلا و نجف مشرف میشوند. این مکانها، زیارتگاههای مقدسی هستند که در مسلک شیعه از تقدس زیادی برخوردارند. طبق گزارشها، در سالهای اخیر، تهران صدها میلیون دلار برای بازسازی برخی از این زیارتگاهها در عراق هزینه کرده است. پیش از آن، ایران صدها هزار عراقی را که از دیکتاتوری صدام گریخته بودند، پذیرفت که البته بسیاری از آنها پس از سرنگونی صدام به کشور خود بازگشتند. این کشورها همچنین روابط تجاری عمیقی دارند. عراق پس از چین دومین مقصد واردات ایران در سال 2021 بوده است. روابط تجاری دو کشور در جریان اعتراضات سال 2019 عراق، زمانی که تظاهرکنندگان از افزایش واردات کالاهای بیکیفیت ساخت ایران در کشورشان انتقاد کردند، توجهها را به خود جلب کرد. عراق مدتهاست که برای واردات گاز طبیعی و برق به ایران متکی است و ایالات متحده این کشور را از تحریمهای بخش انرژی ایران معاف میکند. این کشورها همچنین منابع آبی مشترکی دارند که میتواند به نقطه اشتعال و تنش در روابطشان تبدیل شود، زیرا اثرات تغییرات آب و هوایی و سدسازیها منابع آبی دو کشور را تحت تاثیرات منفی قرار میدهد.
معنای رابطه ایران و عراق برای دیگر قدرتها
از زمان پایان اشغال هشتساله عراق، ایالات متحده سعی کرده دولتی در عراق روی کار باشد که بتواند در برابر ایران مقاومت کند و روابط دوستانه عراق با واشنگتن را تقویت کند. حفظ دسترسی ایالات متحده به منابع عظیم انرژی عراق نیز یکی از اولویتهای اصلی آمریکا است. اگرچه دولت فدرال عراق در اوایل سال جاری قراردادهای شرکتهای نفتی ایالات متحده در کردستان عراق را باطل کرد، اما ایالات متحده هنوز سرمایهگذاریهای بزرگی در بخش انرژی عراق کرده است. در نهایت، واشنگتن و تهران به دنبال نفوذ در این کشور هستند و واشنگتن در این رقابت در وضعیت نامناسبی قرار دارد. کارشناسان در داخل و خارج از منطقه میگویند که رهبران عراقی، ایران را شریک قابل اعتمادتری نسبت به ایالات متحده میدانند و برنده جنگ قدرت کنونی عراق احتمالاً به دنبال متعادل کردن روابط با واشنگتن و تهران خواهد بود.
کشورهای دیگری که مشتاق مهار ایران هستند سعی میکنند با افزایش همکاری خود با عراق، نفوذ ایران را کاهش دهند. برای مثال، عربستان سعودی پس از دههها روابط پرتنش با بغداد، در تلاش است به عراق کمک کند تا به عنوان بخشی از تلاش گستردهتر برای تقویت روابط، کمتر به برق ایران وابسته شود. حتی در بحبوحه بنبست سیاسی، بغداد همچنان به دنبال روابط قویتر با سایر دولتهای عربی و ایفا کردن نقش میانجی در درگیریهای منطقهای، از جمله تلاش برای اصلاح روابط بین ریاض و تهران بوده است. برخی از تحلیلگران استدلال میکنند که این تلاشها میتواند به عراق کمک کند تا جایگاه خود را در منطقه ارتقا داده و از سایه ایران خارج شود.