تشکیل دولت در عراق: یک سال، یک قدم
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
شهلا الکلی
پژوهشگر مهمان شورای آتلانتیک
یک سال پس از انتخابات اکتبر 2021 عراق، سرانجام رئیسجمهور جدید انتخاب و نخستوزیر جدید نیز تعیین شد. عراق در حال گذراندن یک دگرگونی ساختاری سیاسی بسیار ضروری است و بهرغم همه فرازونشیبها، چندین تحول مثبت، از جمله ایجاد احزاب تازهوارد داخلی، در بحبوحه آشفتگیهای داخلی در این کشور رخ داده است. روز دوشنبه، 17 اکتبر، عبداللطیف رشید، رئیسجمهور جدید عراق رسماً کار خود را آغاز کرد، اما برخلاف سنت بناشده توسط فؤاد معصوم، رئیسجمهور سابق، برهم صالح، رئیسجمهور مستعفی در مراسم تحلیف شرکت نکرد. محمدشیاعالسودانی، نخستوزیر منتخب که از سوی بلوک چارچوب هماهنگی شیعیان به رهبری نوریالمالکی، نخستوزیر نامزد شده بود، دولت خود را تشکیل داد و مجلس عراق نیز به کابینه او رای داد.
همزمان، عراق با رسوایی فساد دیگری در وزارت دارایی به خود لرزید. احسان عبدالجبار، سرپرست وزارت دارایی که برکنار شده و خشمگین بود، در قالب بیانیهای یک پرونده کلاهبرداری چندمیلیارد دلاری را فاش کرد. این بیانیه خشم عمومی را در مورد رسواییهای مکرری برانگیخت که بودجه عراق را به یغما میبرد. دولت عراق تحقیقاتی را در مورد اختلاس مشکوک 5/2میلیارد دلاری از سازمان مالیاتی آغاز کرد. روند تشکیل دولت عراق که درست پس از برگزاری انتخابات زودهنگام این کشور در اکتبر 2021 آغاز شد، اکنون باید در پسزمینه اقتصادی پیچیده، نهادهای دولتی فرسوده و روند سیاسی عمیقاً پراکنده ادامه یابد.
در طول یک سال گذشته، عراق دچار آشفتگی سیاسی شدیدی شده است. برای اولین بار در دوران پس از صدام، کشور با احتمال دو تحول بسیار مهم روبهرو شد: حرکت از جامعهگرایی به نظام پارلمانی اکثریتی و همچنین احتمال وقوع یک «جنگ داخلی» درونشیعی. بهرغم حمایت مردم از دولت اکثریت، احزاب سیاسی پیشرو، بهخصوص جنبش صدر که خواستار چنین تحولی بودند، نتوانستند به هدف نهایی خود دست یابند و مقتدیصدر از صحنه سیاسی عقبنشینی کرد. اقدامات بعدی او همچنان نامشخص است، درحالیکه حوزههای انتخابیه و پایگاه رای او هنوز به دنبال پاسخی هستند که چرا فراکسیون صدر با وجود کسب 73کرسی در پارلمان 12 ماه پیش، فرصت تشکیل دولت جدید را از دست داد. عراق همچنین از یک درگیری خشونتآمیز بین شیعیان عبور کرد. تلاقی چندین عامل داخلی، منطقهای و بینالمللی، این کشور را از چنین مهلکهای نجات داد.
اکثر تحلیلگران سیاسی موافقاند که پس از روی کار آمدن رئیسجمهور جدید عراق، چارچوب هماهنگی قدرت خود را در نهادهای اصلی دولتی و در تمام سطوح بروکراتیک، بیشتر کرده و جریان صدر را کنار خواهد زد. با این حال، روند تشکیل دولت با این محوریت سیاسی هنوز بهطور کامل به پایان نرسیده است و هیچکس نمیتواند مطمئن باشد که صدر یا جناح او در نهایت از عرصه سیاسی عراق دور نگه داشته خواهند شد یا نه. همزمان با این تحولات، ائتلاف جدیدی در روز شنبه، 15اکتبر در بغداد اعلام موجودیت کرد. نیروهای تغییر دموکراتیک (FDC) شامل نهادهای جدید و تعدادی از نهادهای جامعه مدنی به همراه دهها فعال سیاسی و مدنی از اعضای این ائتلاف هستند. این ائتلاف یک نهاد سیاسی جدید برای مقابله با «نیروهای سیاسی سنتی و جناحهای مسلح حاکم بر کشور» است. اعلامیه منتشرشده توسط این ائتلاف نتیجه چندین ماه بحثهای داغ بین نیروهای مختلف عمدتاً تحت رهبری جوانان در مورد چگونگی واکنش به تظاهرات صدریها بود. این نهادها متوجه شدند که باید یک پلتفرم سیاسی پایدار و متحد راهاندازی کنند تا بتوانند نیروهای جوان و لیبرال عراق را به یک نیروی رقابتی در انتخابات تبدیل کنند.
بهرغم فراز و نشیبهای سال گذشته، عراق همچنان به سمت تحول سیاسی پیش میرود. روند سیاسی عراق که در سال 2003 آغاز شد، در ابتدا عمدتاً بر احزاب تبعیدی متکی بود؛ احزابی که در مورد قدرت، موقعیت و نقش آنها اغراق زیادی صورت میگرفت. با این حال، باید جنبش اعتراضی اکتبر 2019 و انتخابات زودهنگام اکتبر 2021 و آشفتگی سیاسی را که از آن زمان در روند تشکیل دولت عراق دیدهشده به عنوان تحولات تاکتیکی در مسیر تحول استراتژیک عراق تلقی کرد. این تحول استراتژیک عراق، احتمالاً در نهایت نتایج ملموسی را در یکی دو دوره انتخابات آینده نشان خواهد داد.