داعش هنوز نفس میکشد
بازگشت طالبان زمینه فعالیت مجدد گروههای تروریستی را فراهم کرده است
بازگشت طالبان زمینه فعالیت مجدد گروههای تروریستی را فراهم کرده است
شهید سردار قاسم سلیمانی، فرمانده سپاه قدس ایران در تاریخ 30آبان سال 1396 در نامهای خطاب به رهبر انقلاب از پایان کار داعش در منطقه خبر داد. این نامه پس از پایان عملیات آزادسازی ابوکمال نوشته شد. اما آیا این نامه حقیقتا به معنای پایان داعش بود؟ میتوان گفت که نامه شهید سلیمانی به رهبری انقلاب به معنای پایان دولت اسلامی داعش در منطقه بود، اما داعش بهعنوان یک گروه سلفی تروریستی به طور پراکنده و غیرمتمرکز همچنان به کار خود ادامه داد. طی سالهای گذشته داعش نشان داده که حتی اگر دیگر قدرت حفظ سرزمینی مانند گذشته را از دست داده باشد و همچنین قابلیتی برای معرفی خود بهعنوان یک دولت نداشته باشد، اما هنوز میتواند حملات نظامی هماهنگ و ویرانگری را انجام دهد. داعش در اوج فعالیت های خود در حدود سال ۲۰۱۵ قلمرویی به وسعت بریتانیا در سوریه و عراق را تحت کنترل داشت و القاعده را به عنوان ثروتمندترین و خطرناکترین سازمان تروریستی جهان کنار زد. شهرهای بزرگ را کنترل میکرد، مالیات جمعآوری میکرد، خدمات عمومی ارائه میکرد و ماشین جنگی میساخت. مبلغان آن جهادگران مشتاق را از سراسر جهان جذب کردند. عوامل آن هدایت و الهامبخش حملات مرگبار در ایالات متحده، اروپا و جاهای دیگر بودند. براساس تحلیل اخیر مایکل نایتز، همکار جیل و جیبرنشتاین در مؤسسه سیاست خاور نزدیک واشنگتن و همکارش، الکس آلمیدا، این گروه در حال حاضر در عراق کمتر خطرناک به نظر میرسند.
آنها پی بردند که حملات داعش در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ افزایش یافته است، اما از این زمان به بعد، هم از نظر کمی و هم از نظر کیفی کاهش یافته است. آنها نوشتند: «در حال حاضر، در آغاز سال ۲۰۲۲، شورش داعش در عراق در سطح بسیار پایینی قرار دارد، بهطوریکه تعداد کم آنها یک رکورد محسوب میشود.»
اما گروههای سلفی-جهادی به طور فزایندهای در درگیریهای محلی جای میگیرند و حتی این گروهها نیز بخشی از شبکههای جهانی القاعده و دولت اسلامی هستند. این شبکهها شامل یک کادر رهبری ارشد اصلی هستند که راهنمایی استراتژیک برای شاخههای منطقهای ارائه میکند و بهدنبال الهام بخشیدن و جذب نیروهای جدید هستند.
تمرکز روزافزون گروههای سلفی-جهادی بر پویایی شورشیان محلی، آنها را قادر به ایجاد حمایت، گسترش سرزمینی و توسعه قابلیتهای جدید کرده است. حکمرانی ضعیف و نارضایتیهای پاسخدادهنشده مردمی در برخی کشورها، این گروهها را در برابر عملیاتهای ضدتروریستی مقاوم کرده است و امکان ظهور مجدد آنها را پس از شکست فراهم کرده است. این گروهها به دلیل موفقیتهای عملیاتی خود در صحنههای منطقهای، گسترش محلی را بر هدف قرار دادن دشمنان خود در اولویت قرار دادهاند.
پیروزی طالبان در افغانستان نیز بار دیگر فضایی برای تنفس این گروهها باز کرد. این پیروزی هنوز هم از سوی گروههای سلفی و جهادی، مورد حمایت قرار میگیرد. از جمله مهمترین گروههای تروریستی و جهادی میتوان به داعش و القاعده اشاره کرد که با نامهای مختلف در نقاط مختلف جهان فعال هستند.
این گروهها عبارتند از القاعده در شبهجزیره عربستان (AQAP)، القاعده در مغرب اسلامی (AQIM)، القاعده در شبهقاره هند (AQIS)، دولت اسلامی آفریقای مرکزی (ISCAP)، دولت اسلامی شرق آسیا (ISEA)، دولت اسلامی استان ساحل (ISGS)، دولت اسلامی در عراق و الشام (داعش)، دولت اسلامی ولایت خراسان (ISKP)، دولت اسلامی موزامبیک (ISM)، دولت اسلامی ولایت سینا (ISSP)، دولت ولایت آفریقای غربی (ISWAP) .
آفریقا
گروههای سلفی-جهادی به سرعت در آفریقا گسترش یافتهاند. آنها با سرمایهگذاری بر بیثباتی محلی و ناتوانی دولتها در ارائه امنیت و خدمات، از جمله حل بحرانهایی نظیر خشکسالی و قحطی، واحدهای عملیاتی خود را گسترش داده و به شورشهای گسترده دست زدهاند. در شرق آفریقا، شورش الشباب در سومالی ادامه دارد. الشباب بخشهای قابل توجهی از جنوب و مرکز سومالی را کنترل میکند و از اوایل سال 2022 حملات را در پایتخت سومالی تشدید کرده است. این گروه از کاهش فشار ضدتروریسم ناشی از خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان بهره برد. علاوه بر این، الشباب در تابستان 2022 دو حمله نظامی به اتیوپی انجام داد که نشاندهنده قصد این گروه برای توسعه منطقهای است. این گروه روابط دوستانهای با داعش دارد. دولت اسلامی ولایت سومالی نسبتا کوچک است، اما به عنوان یک رابط برای شاخههای متعدد دولت اسلامی عمل میکند. ولایتهای آفریقای مرکزی و شرقی، داعش را به رهبری این گروه در عراق و سوریه مرتبط میکند و کمکهای مالی را از طریق یمن به افغانستان ارسال میکند.
در ماه مه 2022، رهبری داعش دولت اسلامی ولایت آفریقای مرکزی (ISCAP) و دولت اسلامی در موزامبیک (ISM) را به جای اینکه دو شاخه از یک استان باشند، خودمختار اعلام کرد. در شمال شرقی جمهوری دموکراتیک کنگو، ISCAP چندین سال است که شورشی را رهبری میکند که باعث اعلام حکومت نظامی در دو استان در سال 2021 شده است. نیروهای اوگاندا و کنگو در اواخر سال 2021 و اوایل سال 2022 در یک تلاش هماهنگ ضدتروریسم شرکت کردند. طی دو سال گذشته، ISCAP عملاً منطقه عملیاتی خود را دوبرابر کرده و سرعت عملیات خود را افزایش داده و مبارزین خارجی بیشتری را جذب کرده است. همچنین از سال 2020 بیش از دو هزار زندانی را از زندان آزاد کرده است. در شمال شرقی نیجریه، دولت اسلامی ولایت آفریقای غربی (ISWAP) بخش اعظم بوکوحرام را جذب کرده یا تحتالشعاع خود قرار داده است. در طول سال گذشته، ISWAP سرعت و جسارت عملیاتی خود را افزایش داده است، از جمله فرار از زندان در مقیاس بزرگ در ژوئیه 2022 در حومه ابوجا، پایتخت نیجریه.
خاورمیانه
کمپینهای ضدتروریسم، گروههای سلفی-جهادی را در عراق و یمن تضعیف کردهاست، اگرچه شاخصهای اولیه حاکی از بازسازی این گروهها است. بیثباتی گستردهتر منطقهای، شرایط مساعدی را برای گروههای سلفی-جهادی بهویژه در سوریه ایجاد کرده است. در عراق و سوریه، دولت اسلامی عراق و شام (داعش) مقاومت و پایداری خود را در مقابله با عملیاتهای گسترده ضدتروریسم نشان داده است. در عراق، فعالیتهای داعش در سالهای 2021 و 2022 کاهش یافته است، اما این ممکن است نشاندهنده تغییر جهت به سمت سوریه برای استفاده از بیثباتی و ناامنی فزاینده باشد. داعش چندین حمله پیچیده را انجام داده است؛ از جمله فرار بزرگ از زندان در ژانویه 2022 در حسکه سوریه و ایجاد اردوگاههای آموزشی در صحرای سوریه. اردوگاههای بزرگ آوارگان که بسیاری از آنها مربوط به جنگجویان زندانی داعش است، ممکن است بر امنیت در سوریه اثرگذار باشد. در یمن، القاعده شبهجزیره عربستان (AQAP) با کاهش فشار ضدتروریسم به آرامی خود را تقویت کرده است. این گروه البته پراکنده است، اما همچنان بر بازسازی قابلیتهای حمله فرامرزی، مبارزه با حوثیها و مخالفان محلی و الهام بخشیدن به حملات چهرههای مستقل در آمریکا و کشورهای اروپایی متمرکز است. دولت اسلامی در یمن همچنان در مسیر نزولی قرار دارد. ارزش داعش یمن صرفا این است که نقش تسهیلکننده برای شبکه جهانی داعش و یک رابط مالی و تسهیلکننده روابط بین داعش-سومالی و ولایت خراسان (ISKP) در افغانستان را بازی کند.
جنوب آسیا
گروههای سلفی-جهادی در منطقه از زمان خروج نیروهای آمریکایی و ناتو از افغانستان در اوت 2021 بهطور قابل توجهی تقویت شدهاند. القاعده و گروههای مرتبط با القاعده از آزادیهای فزایندهای در زمان طالبان برخوردارند. در اندونزی و فیلیپین، تلاشهای ضدتروریسم در تخریب هستههای داعش موفقیتآمیز بوده است و حملات بزرگ به میزان قابل توجهی کاهش یافته است. در افغانستان و پاکستان، طالبان پس از خروج نیروهای ایالاتمتحده و ناتو در اوت 2021، پناهگاه امنی را برای القاعده و القاعده شبهقارههند (AQIS) ایجاد کرده است. القاعده هنوز شاهد افزایش ظرفیت عملیات خارجی نبوده است. اما آزادی ظاهری که رهبری القاعده در افغانستان داشته، نشان میدهد که استخدام، آموزش و عملیات تبلیغاتی احتمالاً افزایش مییابد. برخی از موفقیتهای ضدتروریسم، مانند هدف قرار دادن ایمنالظواهری، رهبر القاعده، ممکن است در کوتاهمدت مخرب باشد، اما فشار ضدتروریسم در افغانستان به میزان قابلتوجهی کاهش یافته است.
دولت اسلامی ولایت خراسان (ISKP) در طول سال 2021 با بهرهگیری از بیثباتی افغانستان در پی تسلط طالبان بر این کشور، بازسازی شد. عملیات ضدشورش طالبان علیه ISKP نتایج متفاوتی داشته است زیرا ISKP بر تضعیف کنترل طالبان، حمله به زیرساختها و استفاده از شکافهای فرقهای و قومی در افغانستان و ایجاد مجدد سنگرهای سابق تمرکز دارد. تعداد نیروهای ISKP به دلیل آزادی جنگجویانش از زندان، در جریان حمله تابستان 2021 طالبان و افزایش استخدام نیرو بیشتر شده است. دولت اسلامی نیز بودجه ISKP افزایش داده است.
در آسیای جنوبشرقی، مقامات تأثیر زیادی بر ظرفیت عملیاتی گروههای وابسته به دولت اسلامی گذاشتهاند؛ اگرچه آنها همچنان یک تهدید هستند. در جنوب فیلیپین، برخی از فعالیتها باقی مانده است و درگیریهای دورهای با نیروهای دولتی و حملات در مقیاس کوچک ادامه یافت.