اقبال به آلن تورن
«بازگشت کنشگر: نظریه اجتماعی در جامعه پساصنعتی»
«بازگشت کنشگر: نظریه اجتماعی در جامعه پساصنعتی»
سلمان صادقیزاده
مترجم
کتاب «بازگشت کنشگر: نظریه اجتماعی در جامعه پساصنعتی» از چند نظر حائز اهمیت است و احتمالا دلایل توجه روزافزون به این اثر را بتوان بر پایه عوامل زیر تبیین کرد:
1
تاکید بر اهمیت کنش انسان در ساختن تاریخ، جامعه و دولت
برخلاف رویکرد مسلط در جامعهشناسی که به مکاتب ساختارگرا، کارکردگرا و تحولگرا وابسته است، کتاب بازگشت کنشگر نظریه جدید جامعهشناسی کنش را مطرح میکند و نشان میدهد در هر دورهای ساختارها و نظامها از کنش افراد تاثیر میپذیرند و براساس رفتار کنشگران تولید و اصلاح میشوند یا دچار دگردیسی
و دگرگونی میشوند.
2
نقد رویکردهای پستمدرنیستی به جامعه
در دهههای اخیر شاهد ترجمه روزافزون کتابهایی با درونمایههای پستمدرن بودهایم. کتابهایی که سادهترین و معنادارترین مفاهیم جامعهشناختی را نیز به مبهمترین و بیمعناترین پدیدهها بدل میکنند و با رد امکان کنش، انسانها را بردگان نظم موجود میانگارند. بیتردید این نگاه ایدئولوژیک که در برخی قرائتهای گفتمانی از امر اجتماعی دیده میشود، نهتنها به افزایش بینش اجتماعی کمک نمیکنند، بلکه موجد بدفهمی معناشناختی هستند. اما کتاب بازگشت کنشگر با نقد رویکردهای پستمدرنیستی، نظریههای گفتمانی و نظریههای ساختاری، بر اهمیت کنشگری اجتماعی تاکید میکند.
3
پذیرش اصول زیربنایی مدرنیته و تاکید بر دموکراسی
تورن، مدرنیته را مبتنی بر دو اصل عقلانیت و دفاع حقوقبشر میداند و معتقد است این دو اصل در سایه دموکراسی قابل تداوم هستند. تورن عنوان بخش سوم و پایانی کتاب خود را «پرسش از اکنون» انتخاب کرده است. این بخش شامل چهار فصل میشود؛ تولد جامعه برنامهریزی شده، منازعههای اجتماعی جدید، افول جنبشهای اجتماعی و جنبشهای اجتماعی، انقلاب و دموکراسی. یکی از مهمترین تاکیدات تورن در این بخش، نسبتی است که میان مفاهیمی چون انقلاب، دموکراسی و جنبش اجتماعی برقرار است. در قسمتی از این بخش میخوانیم: «سنت غربی تا مدتها تفاوتی میان جنبشهای اجتماعی، دموکراسی و انقلاب قائل نبود. انگاره جنبش اجتماعی - با تاکید بر واژه اجتماعی - درواقع وجود خارجی نداشت، زیرا جنبشها سیاسی بودند. از سوی دیگر، تفاوتی میان دموکراسی و انقلاب، گذاشته نمیشد. انقلاب به معنای نابودی رژیم سابق، از بین بردن تبعیضها یا سلطه خارجی بود؛ دموکراسی نیز تجلی سیاسی انگاره پیشرفت بهشمار میآمد و نمادی از برتری یافتن خرَد بود.» اما تورن در ادامه با استتناد به وقایع تاریخی نشان میدهد تا چهحد این یکیانگاری به آسیبهای جدی منجر شده و باید از آن اجتناب کرد.
4
تاکید بر مفاهیم «تاریخمندی»، «جنبش اجتماعی» و «سوژه»
تورن بیش از مطالعه نظم اجتماعی، بر تغییر اجتماعی تمرکز دارد و مطالعه جنبشها را بر ساختارها مقدم میداند. تورن در این نظریه جدید مفاهیمی مانند «تاریخمندی»، «جنبش اجتماعی» و «سوژه» را جایگزین مفاهیمی چون «جامعه»، «تکامل» و «نقش اجتماعی» میکند و بازنمایی نوینی از زندگی اجتماعی بهدست میدهد.
5
نقد جامعهشناسی کلاسیک و ارائه نظریه جامعهشناسی کنش
به اعتقاد تورن، نظریههای پیشینی جامعهشناسی با اصرار بر اولویت قرار دادن نظامهای اجتماعی، سعی در نادیده گرفتن کنشگران داشتهاند که این موضوع نیازمند بازاندیشی است. همانطور که میدانیم، اصطلاح جامعه پساصنعتی از ابداعات تورن است و او با همین پیشینه در این اثر به نقش کنشگران در جوامع پساصنعتی و اهمیت ویژهشان در حرکتها، جنبشها و تغییرات اجتماعی میپردازد. بازگشت کنشگر نشان میدهد، چرا و چطور جامعهشناسی کنش به درک و دریافت بهتر جهان در وضعیت اکنون کمک کرده و دریچههای بسیاری را برای شناخت جوامع امروز گشوده است. تورن در این کتاب البته تنها به نقد جامعهشناسی کلاسیک اکتفا نمیکند و نظریه جدیدی با نام «جامعهشناسی کنش» ارائه میدهد.