دوربرگردان سرمایهگذاری
افغانستان رتبه اول سرمایهگذاری خارجی در نیمه نخست امسال را کسب کرد
افغانستان رتبه اول سرمایهگذاری خارجی در نیمه نخست امسال را کسب کرد
افغانستان، بزرگترین سرمایهگذار خارجی در ایران! این خبری بود که هفته گذشته و در هیاهوی اخبار سیاسی گم شد. بر مبنای گزارشی که وزارت صنعت، معدن و تجارت منتشر کرده، افغانستان با 8/149میلیون دلار بزرگترین سرمایهگذار خارجی ایران در شش ماهه نخست امسال بوده است. کشوری که سالها درگیر جنگ بوده و طی یکسال گذشته به روایت گزارشهای بینالمللی در خطر بحران غذایی قرار دارد، در بحرانیترین شرایط، بزرگترین سرمایهگذار خارجی ایران شده است.
مسئله این نیست که چرا افغانستان رتبه اول سرمایهگذاری خارجی در ایران را بهدست آورده، نکته اینجاست که سرمایهگذار خارجی به کشوری که گرفتار تحریم، تورم و عدم امنیت اقتصادی است، اصلا وارد نمیشود. این خاصیت سرمایه است. سرمایه به جای پرریسک نمیرود. هم اقتصاددانان و هم سیاستمداران بهخوبی میدانند، سرمایه خارجی وقتی راهی کشوری میشود که از ثبات قوانین، امنیت و بازدهی سرمایه اطمینان کافی بهدست آورده باشد. بنابراین آنها که سرمایه خود را به کشورهای پرریسک میبرند، یا چارهای ندارند-مثل افغانستانیها- یا ریسکپذیری بالایی دارند که ایران را مقصد سرمایههای خود قرار میدهند. یک احتمال دیگر را هم باید اضافه کرد و آن استراتژی سیاست خارجی برخی کشورهاست؛ مثل روسیه و چین.
یکسال و دو ماه بعد از حضور طالبان بنا به روایت گزارشهای رسمی، عمده سرمایهگذاران و تجار این کشور که روابط خارجی محکمی داشتند، سرمایههای خود را برداشتند و از این کشور رفتند. آنها که ارتباط خارجی کمتری داشتند، به ترکیه رفتند و در نهایت گروه کوچکی هم به ایران آمدند. این گروه کوچک بنا به روایتهای غیررسمی پیش از این هم در ایران حضور داشته، اما نه بهصورت رسمی، چون تجارت میکردند، اما حالا به دلیل شرایط متزلزل در افغانستان ناچار شدهاند که سرمایههای خود را در ایران ثبت کنند.
افغانستان در شرایطی بزرگترین سرمایهگذار بخش صنعت و معدن ایران شده که آمارها نشان میدهد، به دلیل تحولات سیاسی یکسال و نیم اخیر، میزان صادرات ایران به این کشور به شدت کاهش یافته است. براساس گزارشهای رسمی، حجم صادرات کالا و خدمات از ایران به افغانستان طی یکسال گذشته کاهشی حدود30درصدی را به ثبت رسانده، ایندرحالی است که در سال 1399 میزان صادرات کالا و خدمات به افغانستان دومیلیارد و 800میلیون دلار گزارش شده بود. افغانستان سرمایهگذار مهم خارجی ایران باشد یا نباشد، موضوع اساسی این است چرا باوجودی که عوامل ناکامی جذب سرمایه خارجی مشخص است، هنوز سیاست غالب بعد از دو دهه قانونگذاری رسمی جذب سرمایهگذار خارجی است «سرنا از سر گشاد آن نواخته میشود»!
20 سال اصرار بر خطا؟
جذب سرمایهگذار خارجی برای اولین بار بعد از انقلاب، در ابتدای دهه 70 مطرح شد، اما یک دهه بعد و در سال 81 شکل رسمی به خود گرفت. تا پیش از آن شرایط اقتصادی کشور به دلیل تحمل 8سال جنگ و کمبود منابع تمایل به استقراض خارجی داشت، تا سرمایهگذار خارجی. البته قانونی هم وجود نداشت که اگر خارجیها بخواهند در ایران سرمایهگذاری کنند، امنیت سرمایه آنها حفظ شود.
همزمان با اجرای برنامه سوم توسعه و تغییراتی که در روابط خارجی ایران با دنیا رخ داد، شاخصهای اقتصادی رو به بهبود گذاشت. رشد اقتصادی، افزایش صادرات، کاهش نسبی تورم و تشکیل سرمایه ثابت تمایل به سرمایهگذاری در ایران را افزایش داد. این اعداد روبهرشد، حتی ایرانیهای خارجنشین را هم به ایران کشاند. سالهای ابتدایی دهه 80، چشمانداز روشنی پیش روی اقتصاد ایران بود، بههمین دلیل هم تصمیم دولت وقت این شد که قانونی برای جذب سرمایهگذاری خارجی تدوین کند. قانونی که موانع پیش رو را برای کسانی که تمایل به سرمایهگذاری در ایران داشتند برمی داشت.
قانون «جذب سرمایهگذاری خارجی و کمکهای فنی» که در سال 81 مصوب شد، مسیر ورود سرمایهگذاری به ایران را هموارتر کرد. با این حال اتفاقاتی که بعدها افتاد، به روشنی نشان داد هر چقدر هم قانون آسان باشد، جذب سرمایهگذاری خارجی به عوامل بزرگتری وابسته است که مهمترین آنها سیاست خارجی است. همراهی اقتصاد و سیاست خارجی مثل دو اصل جدانشدنی در اقتصاد است. شاهد آنکه در حدفاصل برنامههای چهارم تا ششم، که قانون سرمایهگذاری خارجی در ایران مصوب شد، سیاست خارجی چندان بر مسیر توسعه اقتصاد سایه افکند که هدفگذاریها برای جذب سرمایه خارجی به هدف نرسید.
دلیل ناکامی از همان صورت مسئله مشخص است؛ تحریمهای آمریکا و پیش از آن تحریمهای بینالمللی. وقتی سادهترین راه ارتباطی با دنیا که نقل و انتقال پول (سوئیفت) است، مشمول تحریم میشود، مشخص است که سرمایهگذار خارجی ولو کشورهای «دوست و برادر» هم به سختی امکان سرمایهگذاری در ایران را دارند؛ همانها که میآیند هم حجم سرمایهگذاریشان به اندازه افغانستان است، آنهم با چمدان و نه با حواله و روشهای معمول انتقال سرمایه!
از موانع تحریمی که بگذریم، هدفگذاریها هم چندان با واقعیتهای اقتصاد کشور همخوانی ندارد. مثلا برای کشوری که درگیر تحریمهای بینالمللی است، عجیب است که چطور 65 میلیارد دلار هدفگذاری جذب سرمایه خارجی در برنامه ششم مصوب میشود. هرچند این عدد برای اقتصاد ایران رقم چندان بالایی نیست، اما زمانی که پای تحریم و موانع آن وسط میآید، همین رقم هم رویایی به نظر میرسد.
روایتهای دیروز، واقعیتهای امروز
براساس آمارهای رسمی کشور میزان جذب سرمایه مستقیم خارجی یا Foreign direct investment ابتدای دهه 80 تاکنون رقمی در حدود 56 میلیارد دلار بوده است. 4/10میلیارد دلار در دولتهای هفتم و هشتم، 8/24میلیارد دلار در دولتهای نهم و دهم و 8/20میلیارد دلار هم در دولتهای یازدهم و دوازدهم جذب شده است. در یکسال گذشته هم بنا به روایت آنکتاد، میزان جذب سرمایه خارجی در ایران 4/1میلیارد دلار بوده است. بررسیها نشان میدهد که کمترین زمان جذب سرمایه خارجی در سالهای 98، 99 و 1400 یعنی درست بعد از تحریمهای آمریکا اتفاق افتاده است. مقایسه آمارهای جذب سرمایهگذاری خارجی به روشنی بیانگر آن است که سیاست خارجی فعال و کاهش تحریمها تا چه میزان توانسته بر میزان جذب سرمایه خارجی اثرگذار باشد.
این اعداد وقتی در کنار عملکرد برنامههای توسعه که تاکید بر رشد هشتدرصدی داشت، قرار میگیرد، این واقعیت را نمایان میکند که جذب سرمایه خارجی در شرایط عادیسازی روابط سیاسی با دنیا امکانپذیر است. در هرسه برنامه توسعه تاکیدشده که برای رسیدن به رشد هشتدرصدی اقتصاد به ۳۰۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری مستقیم نیاز است، اما آنچه بهدست آمده یکهفتم از هدف تعیین شده است. حتی در قانون برنامه ششم توسعه که ماههای آخر اجرای آن در حال سپری شدن است، هدفگذاری جذب سرمایه خارجی 65میلیارد دلار است، حال آنکه تا پایان سال گذشته فقط 7/11میلیارد دلار سرمایه خارجی جذب شده است.
یک روایت روشنتر پس از تحریمهای آمریکا نشان میدهد که سرمایهگذاری خارجی در ایران در سالهای 2019، 2020 و 2021 بهترتیب 4/36 درصد، 11درصد و 10 درصد افت را نسبت به سالهای قبل نشان میدهد.
مطابق با گزارش آنکتاد (کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل) میزان جذب سرمایهگذاری خارجی ایران در سالهای 2019 یک میلیون و 508 میلیون دلار، در سال 2020 یک میلیون و 428 میلیون دلار و در سال 2021 میزان جذب سرمایه خارجی در ایران یک میلیارد و 425 میلیون دلار ثبت شده است. در سال۲۰۱۶ میزان سرمایهگذاری خارجی سه میلیارد و ۳۷۲میلیون دلار، در سال۲۰۱۴ دو میلیارد و ۱۰۵میلیون دلار، در سال۲۰۱۵ میزان جذب سرمایه خارجی دو میلیارد و ۵۰میلیون دلار و در سال۲۰۱۳ این میزان سه میلیارد و ۵۰میلیون دلار گزارش شده است. اگرچه آنکتاد میزان سرمایهگذاری مستقیم خارجی در ایران را در سال۲۰۲۱ با رشد شش درصدی یکمیلیارد و ۴۲۵میلیون دلار اعلام کرده، اما در سال 2022 به نظر میرسد آمار روند سرمایهگذاری بازهم کاهشی باشد.
براساس آخرین گزارشی که وزارت صمت از میزان سرمایهگذاری در بخش صنعت و معدن منتشر کرده، در شش ماهه نخست امسال حجم سرمایهگذاری خارجی مصوب در این بخش نسبت به مدت مشابه سال قبل 7/82درصد کاهش داشته است.
از سایر بخشها گزارش دقیقی وجود ندارد، اما گزارش وزارت صمت به روشنی گویای آن است که وقتی افغانستان بیشترین حجم سرمایهگذاری را با 8/149میلیون دلاربه خود اختصاص داده، چشمانداز سایر بخشها چندان دلچسب نخواهد بود. هرچند در ماههای اخیر خبرهایی از سرمایهگذاری 40میلیارد دلاری روسیه در صنعت نفت و گاز ایران منتشر شده، با این حال قراردادها تا زمان به ثمر رسیدن، قاعدتا نمیتوانند آمار جذب سرمایه خارجی در سال جاری را بالاتر از ارقام چند سال اخیر نشان بدهند.
ایران مقصد سرمایه کدام کشورها؟
صنعت و معدن یکی از بخشهای مهم توسعه کشورها محسوب میشود. آمار سرمایهگذاری خارجی در این بخش که بهشدت از کمبود منابع رنج میبرد، خود گویای آن است که روند توسعه در این حوزه به دلیل فقر منابع به شدت کند است. از سویی روند تشکیل سرمایه ثابت در سالهای اخیر منفی بوده است. براساس آمار وزارت صمت، در ششماهه امسال، ۷۳ مورد سرمایهگذاری خارجی به ارزش ۳۸۲ میلیون و ۴۰۰ هزار دلار در بخش صنعت، معدن و تجارت تصویب شده که از لحاظ تعداد 5/7و از نظر ارزش 7/82درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش داشته است. ایندرحالی است که در مدت مشابه سال گذشته ۷۹مورد سرمایهگذاری خارجی به ارزش دو میلیارد و ۲۱۵ میلیون دلار در این بخش تصویب شده بود.
آنطور که وزارت صمت گزارش داده، بیشترین حجم سرمایهگذاری خارجی در شش ماهه نخست امسال را افغانستان با 8/149میلیون دلار، چین با 5/75میلیون دلار، ترکیه با 8/44میلیون دلار، هند با 8/33میلیون دلار و امارات با 9/20میلیون دلار به ثبت رساندهاند.
پس از افغانستان با رکورد 8/149میلیون دلاری، چین دومین کشوری است که در مدت یادشده 5/75میلیون دلار سرمایه خارجی به بخش صنعت و معدن ایران آورده است. کشوری که در حال تدوین قرارداد 25ساله با ایران است و شواهد هم نشان میدهد که هدفگذاری برنامه هفتم توسعه تقویت روابط با چین با محوریت رویکرد «نگاه به شرق» است، فقط 5/75میلیون دلار ریسک سرمایهگذاری در ایران را پذیرفته است. پس از تحریمهای آمریکا، چینیها دومین گروه خارجی بودند که از قراردادهای سرمایهگذاری در پروژههای نفتی ایران رفتند. باوجودی که چینیها بزرگترین خریدار نفت ایران هستند، با این حال آنها نشان دادهاند مادامی که تحریمها علیه ایران برقرار است، ترجیح میدهند به جای سرمایهگذاری، از ایران نفت و فرآورده بخرند.
کشور بعدی که در ردیف سرمایهگذاران خارجی در ایران قرار گرفته، ترکیه است. ترکیه بهرغم روابط سیاسی نزدیک با ایران-هرچند پرچالش- تمایل دارد با ایران تجارت کند، تا سرمایهگذاری. ترکیه نسبت به جذب سرمایه از ایران با قوانین مربوط به خرید ملک و سرمایهگذاری موفقتر عمل کرده است. در شرایطی که ترکیه در شش ماهه اول امسال حدود 8/44میلیون دلار در ایران سرمایهگذاری کرده، ایرانیها در سه سال گذشته حدود 4میلیارد دلار در پروژههای مسکونی ترکیه سرمایهگذاری کردهاند.
چهارمین کشور به روایت آمارهای رسمی وزارت صمت، هند است. هندیها بیشترین میزان سرمایهگذاری را در چابهار دارند، آنهم به مدد تقویت سرمایهگذاری موازیشان در بندر گوادر پاکستان است. هند پس از تحریمهای آمریکا فقط به قراردادهای به نیمهرسیده خود با ایران پایبند شد و خرید نفت از ایران را «بنا به گزارشهای رسمی» به صفر رساند. آنها در نیمه نخست امسال با 8/33میلیون دلار سرمایهگذاری در ایران، در مقام چهارم قرار گرفتهاند.
و در نهایت امارات، پنجمین سرمایهگذار خارجی به روایت وزارت صمت در شش ماهه نخست امسال است. روابط سیاسی با امارات در یکسال اخیر روند رو به بهبودی داشته است. هرچند رفت و آمدهای دیپلماتیک مقامات دو کشور در سایه مذاکرات برجام تقویت شد و این کشور بعد از هفت سال سفیر خود را به ایران فرستاد، اما به نظر میرسد ادامه این روابط بستگی به تحولات بینالمللی و جهتگیریهای غرب درباره ایران داشته باشد. با این حال امارات با 9/20میلیون دلار سرمایهگذاری کماکان پنجمین سرمایهگذار خارجی در نیمه نخست امسال است.
نگاه کارشناس
علی شریعتی عضو اتاق بازرگانی در گفتوگو با هممیهن:
سرمایهگذاری نیست؛ دستاوردسازی است
طالبان یک و سال و دو ماه پس از به قدرت رسیدن در افغانستان، اگرچه در ظاهر روابط خوبی با جمهوری اسلامی ایران دارد، اما نمیتوان مسائل سیاسی را هم در این روابط لحاظ نکرد. حدود یکسال از مذاکره دولت سیزدهم با طالبان برای حقآبه هیرمند میگذرد. همین چند ماه پیش علیاکبرمحرابیان، وزیر نیرو به کابل سفر کرد و پیگیر این موضوع شد. با این حال هنوز خبری از آب نیست. در کنار این موضوع خبر پس دادن محموله بنزین ایران به دلیل استاندارد نبودن هم در مراودات دو کشور خبرساز شد. این روزها هم به کرات شنیده میشود که روسیه بنزین ارزانتر از بنزین ایران روانه بازار این کشور کرده است و این به آن معناست که روسیه رقیب ایران در این کشور شده است. درکشاکش این خبرها، وزارت صنعت، معدن و تجارت خبر داده که افغانستان در شش ماهه نخست امسال اولین سرمایهگذار خارجی در ایران شده است. اینکه چطور کشوری که خود درگیر مشکلات مالی شدید است و سازمانهای بینالمللی از وقوع بحران انسانی به دلیل قطع شدن کمکهای خارجی به این کشور هشدار میدهند، به بزرگترین سرمایهگذار خارجی در ایران تبدیل شده، یک طرف ماجراست و طرف دیگر ماجرا این است که آیا اندک سرمایهداران افغانستانی که باقی ماندهاند، ترجیح دادهاند که ایران را به عنوان مقصد سرمایهگذاری انتخاب کنند؟ آنهم در شرایط تحریم و مشکلات خاص اقتصادی ما؟ هرچند عدد این سرمایهگذاری چندان بالا نیست، اما علی شریعتی عضو اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران درباره این موضوع توضیحات جالبی داده است:
از حدود یکسال و دوماهی که از به قدرت رسیدن طالبان میگذرد، موضوع تجارت با این کشور هرچند وقت یکبار خبرساز شده است. مثلا چندی پیش طالبان محموله بنزین ایران را پس فرستاد یا برخی از تجار میگویند که مراودات تجاری با این کشور کاهش یافته است. شما به عنوان عضو اتاق بازرگانی که تجربه حضور در افغانستان و تجارت با این کشور را هم داشته و دارید، چنین گزارشهایی را تایید میکنید؟
شرایط ماههای اول تجارت بین ایران و افغانستان بعد از به قدرت رسیدن طالبان شبیه اوایل انقلاب ایران بود. بسیاری از صاحبان سرمایه از این کشور رفتند، بانکها تعطیل شده و مرزها بسته شد. شرکتهای ایرانی در این شرایط محمولهای به افغانستان ارسال نمیکردند، به این دلیل که اطمینانی از امنیت در این کشور نبود. اتفاقاتی که بعد از به قدرت رسیدن طالبان افتاد، چند نکته دارد؛ اول آنکه پیش از حکومت طالبان، زمانی که کالا از ایران به این کشور ارسال میشد، در هر شهر از محمولههای صادراتی ما گمرکی دریافت میشد، بهطوری که سه تا پنج درصد از ارزش صادراتی کالا در این مسیر کم میشد. اما امروز وقتی محموله صادراتی از ایران به سمت افغانستان میرود در مسیر تعداد گمرک و بازرسیها کمشده و امنیت ارسال بار بهتر شده است.
یعنی با رفتن آن گروه در ترکیب تجار طرف حساب با ایران تغییر بهوجود آمد؟
ببینید؛ آن گروه از سرمایهگذاران و تجاری که از افغانستان رفتند، کسانی بودند که ریشه خارجی داشتند یا ارتباطات خارجی داشتند و چون شرایط با آمدن طالبان برای آنها ناامن شد، رفتند. بهطور طبیعی تجارت با افغانستان متوقف نشد و ادامه دارد. گروهی از تجار هم شیعیان بودند. اتفاقاتی که در دشت برچی افتاد و فشاری که به شیعیان افغانستان وارد شد، باعث شد که آن گروه از سرمایهگذاران شیعه هم از افغانستان کوچ کنند. این گروه از تجار و سرمایهگذاران به ایران آمدهاند و از سویی ایران هم شرایط بهتری برای اقامت آنها فراهم کرده است. آنها از نظر سرمایهگذاری تاییدیه گرفتهاند و اگر تا پیش از این بهصورت غیررسمی با ایران تجارت میکردند، حالا کارشان را به صورت رسمی در ایران انجام میدهند.
چندی پیش رئیس اتاق بازرگانی ایران و افغانستان هشدار داده بود که تجار افغانستانی سرمایههای خود را به ترکیه بردهاند...
گروهی که به ایران آمدند، بیشتر از تجار هرات هستند. همانطور که اشاره کردم این تجار شیعی تا قبل از حکومت طالبان به ایران تردد داشتند و تجارت میکردند. طالبان که به قدرت رسید، آنها ترجیح دادند که رسما سرمایههای خود را به ایران انتقال بدهند. البته گروهی هم سرمایههای خود را به ترکیه بردند. کسانی که گرایشهای مذهبی بیشتری دارند، ایران را ترجیح دادهاند.
وزارت صمت اعلام کرده که افغانستان در شش ماهه نخست امسال بیشتر سرمایهگذاری خارجی را در ایران داشته است، شما عنوان کردید که این سرمایهگذاری نیست و تجارت است، درست است؟
البته رقم 145 میلیون دلار سرمایهگذاری افغانستانیها در ایران رقم چندان بالایی نیست.
از چه لحاظ؟
به نسبت رقم جذب سرمایهای که در افق 1404 و در برنامه ششم پیشبینی شده، سرمایهگذاری افغانستان رقم چندان بالایی محسوب نمیشود. این سرمایهای که افغانستانیها به ایران آوردهاند، عمدتا همان سرمایههای تجار قدیمی است که به شکل قانونی ثبتشده تا منجر به اقامت برای آنها شود.
آیا عدد خاصی برای جذب سرمایه از افغانستان پیشبینی شده بود؟
خیر؛ این ارزیابی را براساس برنامه ششم مطرح کردم. قرار بود شرایطی برای جذب سرمایه خارجی فراهم شود تا بخشی از توسعه صنعت کشور را پوشش بدهد. اما از این هدفگذاری در مجموع رقم بسیار پایینی محقق شده است. در واقع آنچه تجار افغانستان به ایران آوردند، پول مولد نبوده است. این پول قبلا هم در سازوکار تجاری دو کشور وجود داشته؛ یعنی سرمایهگذار افغانستانی با این پول از ایران خرید انجام داده است. اما شرایط الان به گونهای شده که مثلا قراردادی که طرف افغانستانی با ایران میبندد، به سازمان سرمایهگذاری خارجی اعلام میشود و این جزو آمار محاسبه میشود.
ظاهرا هنوز حساب تجار و افغانستانیهایی که در ایران اقامت دارند، بسته است. این سرمایهگذاری چطور وارد و محاسبه میشود؟
حسابهای صرافان افغانستانی بسته شده است. چون بزرگترین معاملات فردایی ارز را صرافان افغانستانی انجام میدهند. قبل از بسته شدن حسابها آنها حسابهای میلیارد دلاری در بانک صادرات داشتند. اما بعد از اینکه این حسابها بسته شد، پولی که به ایران میآید در واقع بهصورت مستقیم وارد شده و به صرافیهای ایرانی ارائه میشود.
یعنی به صورت پول نقد است؟
بله و البته از طریق صرافی معتبر وارد میشود.
آیا پیگیری شده که مشکل این حسابها برای تسهیل تجارت بین دو کشور حل شود؟
هنوز تصمیمی گرفته نشده است. هرچند به اعتقاد من این کار درستی بود که بانک مرکزی انجام داد؛ به این دلیل که بیشترین پولشویی معاملات فردایی ارز توسط صرافان افغانستانی در ایران انجام میشد.
پس با این حساب میتوان گفت که این میزان سرمایهگذاری خارجی عدد جدیدی نیست؟
بله همینطور است. به نظرمن بیشتر دستاوردسازی است.