گفتمان کودکی در حال ظهور
کودکی درحالظهور هنوز تثبیت نشده و جامعه آن را بهرسمیت نمیشناسد اما وجود دارد و بهسرعت گسترش مییابد
کودکی درحالظهور هنوز تثبیت نشده و جامعه آن را بهرسمیت نمیشناسد اما وجود دارد و بهسرعت گسترش مییابد
نعمتالله فاضلی
استاد انسانشناسی
حرکت اعتراضی جاری در ایران جلوههای پرسشبرانگیزی دارد؛ ازجمله مشارکت معنادار و اثرگذار کودکان و نوجوانان (افراد 11 تا 18ساله) در این جریان. فارغ از جهتگیری و محتوای سیاسی این مشارکت، کودکان با حضورشان در حرکت اعتراضی، این پرسش که کودکی و نوجوانی چیست؟ و تلقی ما از کودکان و نوجوانان را در کانون توجه رسانهها، دانشگاهیان و محققان قرار دادند. ناگزیریم شیوهای جدید برای مواجهه و فهم کودکان ابداع کنیم. تصور غالب، کودکی را با مفاهیم بازی، لذت، معصومیت، در حال رشد، خطاکار، بیعقل و موجوداتی فاقد «زیست سیاسی» فرض میکند. نگاههای سنتی در چارچوب روانشناسی رشد، صرفا حیات و نیازهای روانی و جسمانی کودکان را میبیند و کودکان را موجودات غیرسیاسی میپندارد که وظیفه بزرگسالان و جامعه، محدود به تامین این نیازهاست. مشارکت کودکان و نوجوانان در اتفاقات اخیر نشان میدهد کودکان «شهروندانی» هستند با نیازها و صدای سیاسی و مطالبهگر. این رخداد «گفتمان کودکی و نوجوانی» در ایران امروز را چالشانگیز میکند. گفتمان کودکی، شیوهای است که جامعه کودکی و نوجوانی را فهم و معنا میکند و جایگاه کودکان و نوجوانان در روابط قدرت را شکل میدهد. این گفتمان در شیوه تربیت، نظام آموزشی، در بازنماییهای علمی، هنری و ادبی، در زبان و در قوانین سیاسی و حکمرانی وجود دارد. گفتمان کودکی و نوجوانی، درنتیجه تحولات و فرآیندهای رسانهایشدن، جهانیشدن، مصرفیشدن، فردیشدن، کلانشهریشدن و شدنهای تاریخی دیگر، چند دهه است با چالشهای جدی مواجه است. در کتاب «مفهوم کودکی» (مجموعه گفتوگوها درباره کودکی در ایران با محققان و در دست انتشار) گفتوگویی نیز با من شده و آنجا «جنبش کودکی» در ایران امروز را تشریح کردهام. این گفتوگو پنجسال پیش انجام شد و امروز حرکت اعتراضی ایران شاهدتجربی روشنی بر شکلگیری «جنبش کودکی» است. این جریان دوسطح معرفتی و اجتماعی دارد؛ معرفتی آن تکوین و توسعه مطالعات کودکی است، اجتماعی آن کنشهای نهادی و اجتماعی کودکان و نوجوانان است. همانطور که جنبش زنان، جنبش محیطزیستگرایان، جنبش ضدسرمایهداری و جنبشهای مدنی داریم، جنبش کودکی نیز وجود دارد که هنوز برای ما ناشناخته است.
فهم چیستی گفتمان کودکی در حال ظهور
درباره کودکان سخن بسیار گفتهاند. در رویکردهای مسلط، آسیبشناسان و محققان از کودکان کار، درباره بهرهکشیهای جنسی از کودکان، اعتیاد کودکان، خشونت علیه کودکان، آسیبهای روانی کودکان و مسائل اجتماعی کودکان سخن میگویند، اما کودکان و نوجوانان قدرت عاملیت و خلاقیت نیز دارند و به شکلهای گوناگون در فرآیندهای تولید و توزیع قدرت مشارکت میکنند. کودکان خالق فرهنگاند؛ فرهنگی که ساخته و پرداخته خودشان است. چنین نیست که کودکان صرفا دنبالهرو بزرگسالان باشند؛ آنها گفتمانسازند. «گفتمان کودکی در حال ظهوری» شکل گرفته و ما نیازمند فهم این گفتمان هستیم. رهیافتهای سنتی و کلاسیک روانشناسی، علوم تربیتی و علوم اجتماعی نمیتوانند این گفتمان درحالظهور را توضیح دهند؛ آنها فاقد جعبه ابزار مفهومی و چشمانداز نظری مناسب برای درک این گفتماناند.
برای فهم چیستی گفتمان کودکی در حال ظهور، مقایسه آن با گفتمان سنتی سودمند و روشنگر است. در گفتمان سنتی، کودکی و نوجوانی ویژگیهایی دارد؛ مشارکت کودکان و نوجوانان در حرکت اعتراضی اخیر این گفتمان سنتی را به چالش میکشد.
یک؛ در گفتمان سنتی، کودکی و نوجوانی وجود ندارد. در تلقیهای سنتی، دوره نوزادی و خردسالی (تا سنین هفت، هشتسالگی) داریم و بعد از آن، کودکان بخشی از جمعیتی هستند که در فعالیتهای دامپروری، کشاورزی و تولیدی حضور دارند و به شکل نیروی کار و تولید در دنیای بزرگسالان قرار میگیرند. در دنیای مدرن با پیدایش مدرسه و نظام آموزشی، سن مشارکت کودکان در فعالیتهای تولیدی تغییر میکند. با رفتن کودکان به مدرسه و بعد دانشگاه، دامنه زندگی خردسالی و بچگی بسط پیدا میکند و بچهها دیگر در فعالیتهای تولیدی مشارکت ندارند و به آموزش و بازی میپردازند و در ۱۸سالگی وارد دانشگاه میشوند و تا ۲۳سالگی عملا درگیر درس و دانشگاه هستند.
دوم؛ در گفتمان سنتی، کودکان و نوجوانان فاقد عاملیتاند. تا آن سالهایی که کودک شناخته میشوند، این بزرگسالانند که برای کودکان، ارزشها، باورها، اخلاق، هنجارها و شیوه زندگیشان را تعیین میکنند. این تصور که کودکی و نوجوانی دورهای است که آنها مستقل از بزرگسالان از قدرت عاملیت، خلاقیت و خودبودگی برخوردارند، تلقی جدید و ناآشنایی برای ما در این دوره است.
سوم؛ در گفتمان سنتی، کودکان و نوجوانان موجوداتی فرمانبر، تحت کنترل و نظارت تمامعیار بزرگسالانند. اینکه کودکان و نوجوانان از ارزشها، باورها و فرهنگی برخوردار باشند که در برابر نظامهای کنترلکننده و انتظامبخش بزرگسالان اقدام کنند و مطابق «فرهنگ کودکی»شان ارزشهایی بیافرینند، پدیده جدیدی است.
چهارم؛ در گفتمان سنتی، کودکان و نوجوانان در هر عرصهای اگر بتوانند مشارکت کنند، قطعا در حوزه عمومی و سیاست جایگاهی ندارند. قوانین و مقررات رسمی دولت، کودکان را از حق رأی و حضور در انتخابات و فعالیتهای سیاسی جمعی منع میکنند؛ زیرا آنها را فاقد تواناییها و قابلیتهای شناختی، عاطفی و رفتاری وجودی لازم برای مشارکت در حوزه عمومی میدانند.
پنجم؛ در گفتمان سنتی، خانواده، کودکان و نوجوانان را به شکل دلخواه خود، جامعهپذیر میکند و جامعه به دلخواه خودش آنها را همچون گِلهایخام شکل و شمایل روانی و شخصیتی میدهد.
این ویژگیها و تلقیهای سنتی و جاافتاده در ذهنیت جمعی باعث میشود مشارکت کودکان و نوجوانان در اتفاقات اخیر حس حیرت، حسرت و در عین حال تأمل و پرسش را در جامعه برانگیزد. با مشاهده مشارکت کودکان و نوجوانان، حکومت شوک شد، مدیران مدارس رخدادی غیرمنتظره را مشاهده کردند و پدران و مادران انگشت به دهان ماندند. همه دانستند و دانستیم که نیازمند بازاندیشی در برداشتمان از کودکی و نوجوانی هستیم و اینکه بپرسیم کودکی و نوجوانی چیست؟
کودکی در حال ظهور
چندین دهه است که کودکان و نوجوانان ذهن و زبان جامعه را درگیر خود کردهاند و گفتمان مسلط و رسمی به کمک روانشناسان و محققان علوم تربیتی، «روایتی آسیبشناسانه» از کودکی و نوجوانی خلق کرده تا بتواند آنها را کنترل و نظم ایجاد کند. جامعهشناسان نیز روایتی مبتنی بر «جامعهپذیری» را گسترش دادهاند. این دو روایت، کودکان و نوجوانان را منفعل و فاقد عاملیت میدانند.
اما صحنههای مشارکت کودکان و نوجوانان در اتفاقات اخیر نشان میدهد، «کودکی و نوجوانی جدید» ظهور کرده و در حال بروز است. «کودکی در حال ظهور» چیست؟ این مسئله مهمی است که روانشناسان و دانشگاهیان با آن درگیر خواهند بود. مشارکت کودکان در اتفاقات اخیر، حقیقتی را برملا کرد که آن هم قدرت عاملیت کودکان و نوجوانان است. در جامعه پیشامدرن هم کودکان و نوجوانان در فعالیتهای تولیدی و فعالیتهای خانگی عاملیت داشتند، اما آن را بهرسمیت نمیشناختیم. ما عاجز از فهم واقعیت کودکی و نوجوانی بودیم. سیطره رابطه سلطه بزرگسالان در مواجهه با نوجوانان، مانع از این میشد که پویاییها، خلاقیتها، مشارکتها و عاملیتهای کودکان و نوجوانان دیده شود. در سه، چهاردهه اخیر در حوزه جامعهشناسی، انسانشناسی و تاریخ کودکان تحولاتی رخ داده و تحقیقاتتجربی نشان میدهد که «فرهنگ کودکی و نوجوانی» وجود دارد؛ فرهنگی که خود کودکان و نوجوانان آفریدهاند.
در اعتراضات اخیر میبینیم جهان کودکی مستقل است؛ هنجارها، باورها، ارزشها و فرهنگ ویژهای را تولید میکند که محصول تجربه زیسته، عاملیت و نیروهایی است که در جهان کودکی و نوجوانی وجود دارد. کودکان و نوجوانان ویژگیهایی دارند که بزرگسالان آنها را کمتر میشناسند. نخست اینکه کودکی و نوجوانی در جهان امروز وقتی از تولید اقتصادی فاصله میگیرد، وارد شکل جدیدی از تولید، یعنی تولید فرهنگی میشود. من متولد دهه40 هستم و مانند همنسلهایم در محیط روستایی، در کشاورزی و تولید اقتصادی حضور داشتم، اما فرزندم مانند همنسلهایش در تولید فرهنگی شرکت دارد. کودکان و نوجوانان ازطریق فضای مجازی و بازیها و حضور در گروههای مدرسهای و فعالیتهای جمعی، نشانهها، نمادها و الگوهای فرهنگی و حتی معیارهای زیباییشناختی ویژه خودشان را تولید میکنند. اینها زمان زندگیشان را صرف صحرا رفتن و گوسفند چراندن نمیکنند، اما بیکار هم نیستند و فعالیت فرهنگی دارند؛ آنها با دنیای زیباییشناسی آشنا و عمیقا درگیر میشوند، فناوریها را میآموزند، در ارتباطات وسیعی مشارکت میکنند (در سطح ملی، شهری و حتی جهانی)، زبانهای گوناگون میآموزند، روابط گسترده با جهان برقرار میکنند، تلقیهای جدیدی از بدن بهدست میآورند، رویاها و ظرفیت آرزومندیشان بسط مییابد، ارزشهای جدیدی مییابند، الگوهای شناختی خاص خودشان را میآفرینند و مولد معناها میشوند، بحث میکنند و در تفسیر جهان، شریک بزرگسالان میشوند.
«کودکی در حال ظهور» با «کودکی سنتی» و «کودکی رسمی» تفاوت دارد. درک کودکی در حال ظهور، نیازمند فهم تفاوتهای این الگوها از کودکی در جامعه ماست. کودکی سنتی، میراث تاریخی است و رسوبات آن در ذهن بزرگسالان تثبیت شده است. کودکی رسمی، روایت نظام سیاسی و سیاست فرهنگی است؛ ترکیبی است از «کودکی رسوبیافته» یا سنتی و «کودکی ایدئولوژیک» که نظام سیاسی براساس فلسفه سیاسیاش میخواهد ازطریق نظام رسانهای و آموزشی، کودکی و نوجوانی خودش را تولید کند، اما کودکی درحالظهور براساس تحولات جدید و جاری در زمان حال جامعه شکل میگیرد. این کودکی و نوجوانی، برآمده و برساختشده جهان رسانهایشده، شبکهایشده، مصرفیشده، جهانیشده، زنانهشده و شهری و کلانشهریشده است.
تعارضاتی که آسیب تلقی میشود
کودکی درحالظهور هنوز تثبیت نشده و جامعه آن را بهرسمیت نمیشناسد، اما وجود دارد و بهسرعت گسترش مییابد. هنوز تصور عمومی این است که میتوانیم ازطریق سیاستهایی آنها را کنترل و مثل لوحسفید آنطور که میخواهیم مدیریتشان کنیم، اما منابعی که کودکی و نوجوانی درحالظهور از آن تغذیه میکنند، منابع فناورانهاند. آنها نسل دیجیتالاند؛ نسل جهان پرشتاب، جهان ارتباطات، جهان بصریشده، جهان زیباییشناسانه، نسل جهان ارزشهای نمادین و نسل فضاهای چندگانه مجازی، واقعی و فراواقعی. آنها «ساختار احساسات» متفاوتی نسبت به نسلهای دیگر دارند؛ جهان را با شیوهها و حسهای جدید تجربه میکنند. برای این نسل تحمل بسیاری امور که نسلهای دیگر عادی میپندارند، نهتنها عادی نیست، بلکه غیرانسانی است. داشتن استقلال و خودمختاری در زمینه مدیریت بدن، پوشش، سلیقهها و ذائقههای هنری و زیباییشناختی، امری ضروری و حیاتی است. این نسل نمیتواند تحمل کند که بدون مشارکت واقعی و موثر خود او، برایش تصمیم بگیرند چه بپوشد، چه بخورد، چه بیاندیشد، کجا برود، کی بخوابد، چگونه بدنش را مدیریت کند، با چه کسانی مراوده داشته باشد، شغلش چه باشد، چگونه و چرا چیزی را احساس کند و آیندهاش چگونه باشد. این نسل بدون داشتن زندگی خصوصی، استقلالرأی و مشارکت تام و تمام درباره سرشت و سرنوشتش، زندگی را تحملپذیر نمیداند. این نسل، فرهنگ کودکی و نوجوانی را شکل داده که عاملیت، خلاقیت و قدرت دارد.
این نسل با ویژگیهای قبلی تعارضات زیادی دارد. بچههای امروز به ارزشهای گذشته تن نمیدهند. این تعارضات عمدتا بهجای فهمیدهشدن، آسیب تلقی شدند و در روانشناسی، علوم تربیتی و علوم اجتماعی، آسیبشناسی کودکی، گفتمان مسلط شد و این تلقی در گفتمان سیاسی نیز سیطره یافت. گفتمان سیاسی و گفتمان دانشگاهی، مکمل هم شدند و هستند. خانوادهها نیز متاثر از این گفتمانها، نگاه آسیبشناسانه به کودکی و نوجوانی را پذیرفتند. این دیدگاه بهویژه در زمینه فناوریهای ارتباطی و رسانهای بارزتر بود. بین خانواده، سیستم و دانشگاه، اتحادی شکل گرفته که این فناوریها مغایر با ارزشهای رسمی و سنتی قرار دارد.
در اعتراضات اخیر، چهره جدیدی از کودکی و نوجوانی ظاهر شده و میبینیم این گروه نه معتادند، نه افسرده، نه آسیبدیده و نه کودککار؛ بلکه کنشگر سیاسیاند و مطالبات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دارند. فارغ از اینکه این مطالبات دقیقا چیستند و نظام سیاسی چه تحلیلی از آنها دارد، کنشگر شدن و سوژگی کودکان اهمیت جدی برای شناخت جهان جدیدی دارد که درحالظهور است و کودکان و نوجوانان سازنده آن هستند. برای اینکه این کودکان را بفهمیم، نیازمند زبان جدیدی هستیم که پیشتر برای بزرگسالان بهکار میبردیم. ما نیاز داریم با زبان سوژگی با آنها صحبت کنیم.
کنشگری آنها چندینساله است، اما چون در جهان نوجوانی و فضای مجازی و در هنرهایی که خلق میکردند و فضاهایی غیر از خیابان رخ میداد، دیده نمیشدند. ما کنشهای نسل جدید را جدی نمیگرفتیم و سراغ نوجوانان نمیرفتیم که آیا اینها بحث سیاسی میکنند؟ درباره اتفاقاتی که در جامعه رخ میدهد، دیدگاهی دارند؟ دوکلیپ از دونوجوان که آنها درباره زندگی، جامعه، سیاست و اقتصاد اظهارنظر کرده و در کانال شخصیشان منتشر کرده بودند و حالا رسانهها آن را پخش میکنند. آنها سیاست، اقتصاد، فرهنگ و زندگی را تفسیر میکردند و دیدگاهشان درباره امروز و آینده جامعه و جهان را میگفتند. شیوه بیان، بلاغت، اعتمادبهنفس، نقادی و جسارت آنها تحسین بیننده و شنونده را برمیانگیخت. حالا بسیاری با تعجب میگویند که چطور یک نوجوان اینگونه درباره جامعه صحبت میکند؟ شبکههای اجتماعی و دنیایمجازی انباشته از کلیپهای کودکان و نوجوانان است. سالهاست کودکان و نوجوانان، کنشگری میکنند و وارد حوزه عمومی شدهاند، اما نه خانواده و نه سیستم، اینها را جدی نمیگرفت و دانشگاهیان نیز درگیر مسائل سنتی بودند تا آسیبشناسی کنند.
سیاستهای متعارض و مقاومتها
برای شناخت جنبش کودکی و نوجوانی، نیازمند چشماندازی هستیم که «فرهنگ نسل در حال ظهور» را صورتبندی کنیم و واقعگرایانه به نقشی بپردازیم که کودکان دارند و منابعی را بشناسیم که کودکان از آن الهام میگیرند. یکی از آنها جهان مجازی و رسانهای است. عامل دیگر، تحول الگوی مادری در دهههای اخیر است که حتی بیش از رسانهای و مجازیشدن اهمیت دارد. این کودکان تربیتشده مادران آموزشدیده و دانشگاهرفتهاند که کودکیسنتی را بازتولید نمیکنند؛ مادری که در بستر رسانهایشدن، مصرفیشدن، زنانهشدن، زیباییشناسانهشدن و جهانیشدن است، میدان را برای عاملیت کودک و نوجوان باز میکند. در کتاب «مردمنگاری آموزش» (۱۳۹۰) یکدهه پیش اهمیت مادری در آموزش و یادگیری نسل امروز را شرح دادهام. محققان دیگر نیز ظهور مادری جدید را با دقت روایت کردهاند. درنتیجه، نباید فکر کنیم رسانهها، جهان مجازی و شبکههایاجتماعی نقش اصلی را در شکلگیری کودکی جدید ایفا کردهاند. مادری نسل جدید، پیش و بیش از فناوریها نقش دارد.
همچنین کودکی جدید، نسبتی وثیق با مصرفیشدن دارد. مصرف؛ فرصتها و امکانهایی فرهنگی برای ظهور هویتها و تغییرات جامعه ایجاد میکند، هرچند پیامدهای ویرانگری برای محیطزیست و برخی جنبههای اجتماعی نیز دارد. مصرفیشدن، روحیات و خلقیات و ارزشهایی را شکل میدهد که کودک و نوجوان از نظر آرزوها، ظرفیت آرزومندی و تلقیاش از انسان، آینده، زمان و حتی حس مکان و سلامتی بدن کاملا متفاوت از نوجوانی 100سال پیش است. این کودکان نمیتوانند مطیع، حرفگوشکن و مطابق برداشتهای سنتی جامعهپذیری باشند. رسانههای رسمی و نظام آموزشی ما توجهی به این نکات ندارند. برنامه درسی مدرسه و سیاستهای آموزشی با نیازها و روحیات کودکان امروز سازگار نیست و مدارس با شیوه مدیریت خود کودکان را به سمت تبعیت از این سیاست سوق میدهند. کودکان با شیوههایی پیچیده در برابر مدرسه و حتی سیاستهای رسانهای مقاومت میکنند. افت و ترکتحصیل و بیاعتنایی به برنامههای درسی و ساختن طنز و بهسخرهگرفتن مولفههای درسی و خلق روایت نهانی از مدرسه، نمودهای مقاومت دانشآموزان است. در فرهنگ کودکی و نوجوانی عملا دانشآموزان سوژهها و هویتهای مقاوم شدهاند. این مقاومت، کنشگری و سوژگی بود که ما نمیدیدیم. این حرکت اعتراضی اخیر که چشمها را خیره کرده، اگرچه بیشتر بین دختران و مسئله حجاب دیده میشود، لایههای واقعیاش چیزهای دیگری است که درنهایت سببساز حرکت نوجوانان در اتفاقات اخیر شده است.
رسانه، جایگزین مادربزرگها و پدربزرگها
همینجا سخنم را به پایان میبرم، هرچند شرح روشن و دقیق آنچه اکنون در جامعه و این حرکات میبینیم باتوجه به نکاتی که گفتم، نیازمند ارزیابی پرسشهای پرشماری است. هنوز کودکان هستند، هنوز آسیبپذیری کودکان و ضرورت دفاع از حقوق آنها وجود دارد، هنوز تنشها و چالشهای نسلی میان کودکان و والدینشان مسئله است، هنوز بسیارند کودکانی که نیازهای اولیه و اساسی زیستی آنها تامین نمیشود و هنوزهای دیگر، اما مشارکت کودکان و دانشآموزان در حرکت اعتراضی حاضر، تصویری جدید و تولدیدیگر از کودکی را نشان میدهد. محققان مطالعات کودکی، روانشناسان، محققاناجتماعی و علومتربیتی ناگزیرند حداقل در پارهای مفروضاتشان درباره کودکی و کودکان در ایرانامروز تجدیدنظر کنند. سیاستگذاران و برنامهریزان امروز و آینده نیز نمیتوانند مطابق الگوی سنتیشان برای کودکان تصمیمگیری و سیاستگذاری کنند. آنها بخواهند یا نه، کودکان نشان میدهند که سازنده جهانشان هستند و برای ساختن این جهان، مبارزه میکنند. سیاستمداران و رهبران جامعه نیز ناگزیر برای ثبات و پایداری سیاسی، نهتنها باید برای تامین نیازهای زیستی، جسمی و روانی کودکان و نوجوانان تلاش کنند، بلکه باید زیست سیاسی کودکان و نوجوانان را نیز جدی بگیرند و آنها را شهروندانی با حقوق سیاسی، حق آزادی، حق مشارکت در تعیین سرنوشت، حق کنشگری و دیگر حقوق بدانند. فرهنگ کودکی در حال ظهور، گسترشیابنده، شتابان و نیرومند است و نمیتوان در چارچوب گفتمان سنتی آنها را انتظام بخشید و کنترل کرد. منبع اصلی این فرهنگ، خلاقیت و عاملیت کودکان و نوجوانان، رسانهها، دنیایمجازی و مادران جدید هستند. «مارگارت مید» در سال1970 در کتاب «فرهنگ و تعهد» نشان داد پدربزرگها و مادربزرگها، دیگر منبع دانشها، مهارتها، ارزشها و نگرشهای نسلجدید کودکان نیستند و رسانهها جایگزین آنها شدهاند. امروزه با ظهور دنیایمجازی، حتی قدرت تاثیرگذاری پدران و مادران برای نفوذ در فرزندان محدود و مشروط شده است. فقط پدران و مادرانی میتوانند نافذ باشند که با ارزشها و نگرشهای کودکانش همسو هستند. در چنین فضایی، معلمان و مربیان نیز نمیتوانند سرمشق تعیینکننده و نیروی شکلدهنده کودکان و نوجوانان باشند؛ مگر اینکه آنها نیز با ارزشها و نگرشهای این نسل همسو شوند. رسانهها نیز چنان متکثر و متنوعاند که کودکان و نوجوانان قدرت انتخاب دارند. هر رسانه و فضای مجازیای منبع الهامبخش کودکان و نوجوانان نمیشوند. لازمه نفوذ رسانهها در ذهن، ضمیر و زبان کودکان و نوجوانان، وجود رابطه تعاملی، مشارکتی و دموکراتیک است.
در آخرین کلام این را هم اضافه میکنم که لزوما همه کودکان و نوجوانان به یک شکل و یک اندازه در فرهنگکودکی درحالظهور، نقش و جایگاه ندارند. روایتی که ارائه دادم، روایت روند درحالظهور است و نه فراگیر و تثبیتشده، اما این روند فراگیر و تثبیت میشود. مشارکت کودکان و نوجوانان در اعتراضات اخیر نوک کوهیخی است که بدنه اصلی بسیار بزرگی دارد و با بیرونآمدن آن، جامعه سرشت و سرنوشت دیگر خواهد یافت. جامعه و سیستم مدیریت نیز برای ایجاد سامان بهینه و انسانی، نیازمند فهم عمیق این کوه و اعتبار و رسمیتبخشیدن به آن است؛ اتفاقی که مقاومت در برابر آن هزینههای جبرانناپذیری خواهد داشت.