فیلمساز متفاوت، خارج از جریان
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
رضا درستکار
منتقد سینما و از نویسندگان «فریدون گله زندگی و آثار»
آنچه در یکی، دودهه گذشته در مورد فریدون گله مطرح شد، این بود که او در سالهایی که در قید حیات بود و فیلم میساخت و فیلمنامه مینوشت، در سینمای زمان خود، در دهه1350 سینمای ایران، به هیچوجه مطرح نبود یا اگر هم بود در ادبیات سینمایی آن سالها جایگاه چندانی نداشت. با اتفاقات زمان انقلاب بسیاری از سینماگران بهویژه بازیگران از صحنه هنری ایران کنار گذاشته شدند، ازجمله تعدادی از فیلمسازان جریان اصلی آن زمان، اما گله شامل هیچکدام از اینها نبود. او در زمان انقلاب خارج از کشور بود و هنگامی هم که به ایران برگشت، فرصت فیلمسازی دوباره در اختیارش قرار نگرفت، چراکه میگفتند بابت یکی از فیلمهایش پروندهای در وزارت علوم دارد که ابتدا باید به آن رسیدگی شود. گله، زمانی که در قید حیات بود و فیلم میساخت، مطرح نشد، دودهه بعد از انقلاب، سال 1378 هم که اتفاقی او را در شمال دیدم و به صحبت پرداختیم، باز هم خبری از او نبود و نامش در هیچکدام از نظرسنجیها، انتخابها و... نمیآمد اما زمانی که فرصت دوباره دیدن فیلمهای دهه50 ازطریق دستگاههای VHS و بعدتر ماهواره فراهم شد از بین آن فیلمها، فیلمهای گله بسیار بااهمیت جلوه کرد. من فیلم «کندو» را بسیار دوست داشتم اما حقیقتش را بخواهید جسارت بیانش را نداشتم و زمانی که با دوستان دیگر، جواد طوسی، سعید عقیقی و طهماسب صلحجو صحبت کردم، متوجه شدم آنها نیز متوجه این تفاوت هستند و همین شد که شروع به مطالعه در مورد او کردیم و در ادامه متوجه شدیم گله بهعلت بدایعی که در فیلمهایش میبینیم، فیلمسازی مهم است و نه به جریان اصلی سینما، فیلمفارسی و نه به جریان موجنو سینمای ایران ربطی ندارد. اما ویژگیهای مهمی در فیلمهایش هست که میتوان در موردشان کتاب نوشت و همین شد که کتاب «فریدون گله، زندگی و آثار» منتشر شد.
در توضیح اینکه چرا میگویم آثار فریدون گله نه با جریان اصلی سینما، نه با جریان موجنو آن ارتباطی نداشت، باید اضافه کنم گله تحصیلکرده آمریکا بود و آنجا با آدمهایی که بعدها در سینمای آمریکا صاحب جایگاه شدند، همکلاس بود. هنگامی که برای فیلمسازی وارد ایران شد، سینمای ایران بهقول خودش در دوران معصومیت خود بهسر میبرد و فیلمها آنقدر نازل بودند که بهحساب نمیآمدند و در این میان تکوتوکی فیلم ساخته شده بود. او در سال1347 زمانی که فیلم «شهر فرشتگان» را ساخت، متوجه شد که نمیتواند با جریان اصلی سینمای ایران همراه شود و برای همین هیچگاه به سمت آن متمایل نشد. «ماه عسل»، آخرین فیلمش را هم منشعب از جریانروز و با حضور بهروز وثوقی و گوگوش که حضورشان بهعنوان فرمولی در سینمای ایران پذیرفته شده بود، به سفارش تهیهکننده ساخت و خودش قبولش نداشت. نام آن فیلم بهگفته خود گله «ماه منعکس» بود و آنچیزی که در غیاب گله تدوین شد و در سینمای ایران به نمایش درآمد، اساسا با آنچه گله ساخته بود، تفاوت داشت. او اولین و آخرین فیلمش را قبول نداشت و همین نشان میدهد اساسا به جریان اصلی سینمای ایران -یعنی به جریان غالب سینمای گیشه- اهمیت نمیداد. در توضیح نسبت او با سینمای موجنو هم باید گفت، هنگامی که گله در سال1351 فیلم «کافر» را ساخت سه، چهارسال از آغاز سینمای موجنو در ایران گذشته بود و «گاو»، «قیصر»، «آرامش در حضور دیگران» و... ساخته شده بودند. گله چون تحصیلکرده سینما بود بنا به تحلیل من، علاقهای نداشت ذیل جریانی سینمایی به مفهوم غیرواقعی برود و خود را بالاتر از آن میدید و آنها هم -اهالی سینمای موجنو هم- گله را پایینتر از خود میدیدند، بنابراین هرجا این دو هستند، اصطکاکی میانشان میبینیم که گله هم در گفتوگوهایی که من با او داشتم به آن اشاره میکرد. بنابراین گله از راهی جدید رفت و از همان عناصر سینمای فارسی استفاده کرد، اما درونمایه و کارگردانی فیلمهایش نشان میدهد چقدر متفاوت بود، چقدر تحتتاثیر سینمایی عرفانی قرار داشت، چقدر تحتتاثیر عرفان ایران بود و چقدر عاشق ایران بود و تلاش میکرد نسبتهای تاریخی خود را با کشورش در قالب فیلمهایش تعریف کند.
فریدون گله بهشکلی ناحق در زمان خود مطرح نشد، بهشکلی ناحق در سالهای بعد از انقلاب هم کنار گذاشته شد و پیدا کردن دوباره او و لذت بردن از سینمایش مانند یک اتفاق شیرین برای نسلجدید است. اهمیت سینمای گله در این است که فیلمهایش، فیلمهای بسیار مستقلی هستند. او هفتفیلم ساخت و منهای فیلم اول و آخرش، «شب فرشتگان» و «ماه عسل» که خودش هم قبولشان نداشت، پنجفیلم دیگر داشت که سهفیلمش، «زیر پوست شب»، «مهر گیاه» و «کندو» درخشان و شاهکارند و دوفیلم دیگرش «کافر» و «دشنه» در یکقدمی آثار بسیار خوب قرار دارند و مقدمهای بر سینمایی متعالی هستند. آن سهفیلم درخشان او ما را با فریدون گلهای با نگرشی جدید آشنا میکند، آن هم در سینمایی که هیچ اهمیتی به اینگونه مسائل نمیدهد. هنگامی که این آثار در سینمای پس از انقلاب کشف شدند، ارزش و جایگاه گله هم دگرگون شد.