نسخه چینی پـایـان تاریخ
شیجینپینگ پیـروزی چین و نابودی آمــــــــــــــــــــریکا را حتمی میبیند
شیجینپینگ پیـروزی چین و نابودی آمــــــــــــــــــــریکا را حتمی میبیند
کوین راد
نخستوزیر پیشین استرالیا
در دوران پس از جنگ سرد، جهان غرب هیچ کمبودی برای نظریات بزرگ تاریخی و روابط بینالملل نداشته است. پژوهشگران بحث میکنند که جهان شاهد پایان تاریخ است یا برخورد تمدنها یا چیزی دیگر جای تعجب نیست که مسئلهای که هماکنون بیش از هر موضوع دیگری توجه تحلیلگران را به خود جلب کرده، ظهور چین در دوران رهبری شیجینپینگ و چالشی است که برای قدرت آمریکا ایجاد کرده است. تحلیلگران غربی به دنبال رمزگشایی از جهانبینیای هستند که او و جاهطلبیهایش در چین را هدایت میکند.
با این حال، یک موضوع مهم تا حد زیادی در تفاسیر تحلیلگران غایب بوده است: مارکسیسم-لنینیسم. عجیب است، چون مارکسیسم-لنینیسم ایدئولوژی رسمی چین از سال 1949 بوده است. اما فروگذاری از آن هم قابل درک است، زیرا بیشترِ متفکران غربی مدتهاست ایدئولوژی کمونیستی را عملا مُرده میبینند حتی در چین که در اواخر دهه 70، دنگشیائوپینگ، رهبر حزب کمونیست چین اصول مارکسیسم-لنینیسمِ سلف خود، یعنی مائوتسهتونگ را به نفع چیزی شبیه به سرمایهداری دولتی کنار گذاشت. دنگشیائوپینگ افکارش را در این مورد به صراحت خلاصه کرد و به شرکتکنندگان در کنفرانس بزرگ حزب کمونیست چین در سال 1981 گفت: «بیایید این نظریه را کنار بگذاریم.» جانشینان او یعنی «جیانگ زِمین» و «هو جینتائو» از او پیروی کردند و نقش بازار را در اقتصاد داخلی چین، به سرعت گسترش دادند و سیاست خارجیای را در پیش گرفتند که در نظم اقتصادی جهانیِ به رهبریِ آمریکا، مشارکت چین را به حداکثر رساند. شی، حکومت عملگرایانه و غیرایدئولوژیک آن دوران را متوقف کرد. بهجای آن، شکل جدیدی از ناسیونالیسم مارکسیستی را گسترش داد که اکنون محتوای سیاست داخلی، اقتصاد و سیاست خارجی چین را شکل میدهد. در دوران شی، بیشتر ایدئولوژی، سیاست را پیش میبرد تا سیاست، ایدئولوژی را.
شی سیاست را به سوی چپِ لنینیست، اقتصاد را به چپ مارکسیست و سیاست خارجی را به سوی راستِ ناسیونالیست سوق داده است. او نفوذ و کنترلی را که حزب کمونیست چین بر تمام حوزههای سیاست عمومی و زندگی خصوصی اِعمال میکند، دوباره تقویت کرد، نیروی تازهای به شرکتهای دولتی داد و محدودیتهای جدیدی را بر بخش خصوصی اِعمال کرد. او با دنبال کردن سیاست خارجی قاطعانهای، ناسیونالیسم را برانگیخته و در این راه از این باورِ مارکسیستی الهام گرفته که تاریخ بهطور تغییرناپذیری در کنار چین است و جهانی تحت قدرت چین، نظم بینالمللی عادلانهتری دارد. بهطور خلاصه، ظهور شیجینپینگ، چیزی جز بازگشت ایدئولوژی نیست. البته این به معنای بازگشت به دوران مائو نیست؛ جهانبینی شی پیچیدهتر از جهانبینی مائو است و او خلوص ایدئولوژیکی را با عملگراییِ تکنوکراتی ترکیب میکند. شاید اظهارات شی در مورد تاریخ، قدرت و عدالت از نظر مخاطبان غربی، غیرقابل فهم و نامربوط بیاید اما غرب نباید این پیامهای ایدئولوژیک را نادیده بگیرد. مهم نیست ایدههای او چقدر انتزاعی و عجیب باشد، این ایدهها تاثیرات عمیقی بر محتوای دنیای واقعی سیاست داخلی و خارجی چین میگذارد و با ادامه رشد چین، این تاثیر به سایر نقاط جهان هم خواهد رسید.
چین رو به رشد، آمریکا رو به افول
شی هم مانند همه مارکسیست-لنینیستها تفکر خود را براساس ماتریالیسم تاریخی (رویکردی به تاریخ که متمرکز بر اجتنابناپذیری پیشرفت از طریق مبارزه طبقاتی مستمر است) و ماتریالیسم دیالکتیکی (رویکردی به سیاست که بر چگونگیِ وقوع تغییر در زمان برخورد نیروهای مخالف متمرکز است) قرار داده است. او در نوشتههایش، ماتریالیسم تاریخی را به کار میگیرد تا انقلاب چین را در تاریخ جهان در شرایطی قرار دهد که حرکت چین به مرحله پیشرفتهتری از سوسیالیسم، ضرورتا با افول سیستمهای سرمایهداری همراه باشد. او از دریچه ماتریالیسم دیالکتیکی، دستور کار خود را قدمی روبهجلو در میانه رقابتِ دائمی بین حزب کمونیست چین با نیروهای ارتجاعی داخل (بخش خصوصی، سازمانهای غیردولتی تحت تاثیر غرب، جنبشهای مذهبی) و خارج از کشور (ایالات متحده آمریکا و متحدانش) به تصویر میکشد.
این مفاهیم برای کسانی که خارج از چین هستند شاید پیچیده و پنهان به نظر برسند. اما نخبگان حزب کمونیست چین، مقامات ارشد چین و بسیاری از محققان روابط بینالملل که به دولت مشاوره میدهند، آنها را جدی میگیرند. در سیستم چینی، مارکسیسم-لنینیسم هنوز بهعنوان سرچشمه ایدئولوژیک جهانبینیای عمل میکند که چین را در سمت درست تاریخ قرار میدهد و ایالات متحده آمریکا را در گیرودار افول اجتنابناپذیر سرمایهداری به تصویر میکشد که درگیر تناقضات سیاسی داخلی خود شده است و نمیتواند راهش را ادامه دهد. از نظر شی، این پایان واقعی تاریخ خواهد بود.
سال 2013، تقریبا پنج ماه پس از انتصاب به عنوان دبیر کل حزب، شی در کنفرانس مرکزی ایدئولوژی و تبلیغات که گردهمایی رهبران ارشد حزب در پکن بود، سخنرانی کرد. محتوای آن سخنرانی نه آن موقع که سه ماه بعد فاش شد، تصویری بدون روتوش از عمیقترین اعتقادات سیاسی شی را نشان میدهد. او در سخنانش در مورد خطرات زوال ایدئولوژیک که منجر به فروپاشی کمونیسم شوروی شد، نقش غرب در دامن زدن به شکاف ایدئولوژیک در چین و نیاز به سرکوبِ همه شکلهای مخالفتها صحبت کرد.
شی گفت: «فروپاشی یک رژیم اغلب از حوزه ایدئولوژیک شروع میشود» و «ناآرامیهای سیاسی و تغییر رژیم ممکن است یکشبه رخ دهد، اما تحول ایدئولوژیک یک فرایند بلندمدت است.» او هشدار داد که «دفاع ایدئولوژیکی شکاف برمیدارد، حفظ سایر دفاعها بسیار دشوار میشود.» او مخاطبانش را تشویق کرد که در مقابل کشورهای غربی که هدفشان «رقابت با ما برای تسخیر قلب تودهها و در نهایت سرنگونی رهبری حزب کمونیست چین و سیستم سوسیالیستی چین است»، بدون خجالت و پردهپوشی حرف بزنند.
این به معنای سرکوب هرکسی است که «مخالفت و اختلاف در دل دارد» و نیز به معنای آن است که اعضای حزب کمونیست چین نهفقط به حزب بلکه به شخصِ شیجینپینگ هم وفاداری خود را نشان دهند. آنچه به دنبال این سخنان آمد، «پاکسازی» داخلی حزب کمونیست چین بود.
پایبندی دقیقتر به اصول مارکسیستی
برخلاف حرکتهای پرشتاب به سوی نظم لنینیستی در سیاست داخلی، تغییر بهسوی راستگرایی مارکسیستی در سیاستهای اقتصادی، تدریجیتر بوده است. مدیریت اقتصادی مدتها در قلمرو تکنوکراتها بود. اما از آنجایی که حزب، بهطور فزایندهای کنترل ادارات اقتصادی دولت را تحت کنترل داشت، بحثهای سیاسی چین در مورد نقشهای نسبی دولت و بازار، بهطور فزایندهای ایدئولوژیک شد و نیز به دنبال بحران اقتصادی جهانی سال 2008 و بحران اقتصادی داخلی چین در سال 2015 که با ترکیدن بازار سهام جرقه خورد و منجر به سقوط تقریبا 50درصدی ارزش بازار سهام چین شد، شی به تدریج اعتماد خود را به اقتصاد بازار از دست داد. خط سیر سیاست اقتصادی چین در زمان شی بسیار بالا و پایین داشته و متناقض بوده است؛ از اجماع برای حمایت از اصلاحات بازار گرفته تا پذیرش افزایش مداخله احزاب و دولت.
در نوزدهمین کنگره حزب کمونیست چین در سال 2017، شی اعلام کرد که در آینده، چالش ایدئولوژیک مرکزی حزب، اصلاحِ «توسعه نامتعادل و ناکافی» است. شی در یک سخنرانی که در مجله ایدئولوژیک حزب در سال 2021 منتشر شد و توجه زیادی به آن نشد، اعتقاد دنگشیائوپینگ را مبنی بر اینکه چین باید صدها سال نابرابری را تحمل کند تا به رفاه همگانی برسد، به چالش کشید.
شی از حرکت سریعتر به مرحله بالاتر سوسیالیسم تمجید کرد و گفت که «به لطف چندین دهه تلاش سخت، این دورهای است که نقطه شروع جدیدی را برای ما رقم میزند.» او این تصور را که چین محکوم به آیندهای نامشخص از توسعه و نابرابری طبقاتی است، رد کرد و قول داد که با پایبندی دقیقتر به اصول مارکسیستی، چین میتواند به عظمت ملی و برابری اقتصادی بیشتری در آیندهای نهچندان دور دست یابد.
تاریخ، بهترین کتاب درسی
فشار شی برای حرکت به سمت سیاست لنینیستی و اقتصاد مارکسیستی با پذیرش شکل فزایندهای از ناسیونالیسم همراه شد که به قاطعیت در سیاست خارج دامن زد و جایگزین احتیاط سنتی و ریسکگریزیای شد که از خصوصیات سیاست خارجی چین در دوران دنگشیائوپینگ بود. درک اهمیت ناسیونالیسم توسط شی در اوایل دوران تصدی او مشهود بود. شی در سخنرانی سال 2013 خود گفته بود: «در غرب کسانی هستند که میگویند چین باید زاویه تبلیغات تاریخی خود را تغییر دهد و دیگر نباید در مورد تاریخ خود تبلیغ کند. اما همانطور که من میبینم، ما نمیتوانیم به این حرف توجه کنیم. فراموش کردن تاریخ یعنی خیانت. تاریخ بهترین کتاب درسی است. ملتی که حافظه تاریخی نداشته باشد، آیندهای ندارد.» در سالهای پس از آن، مفهوم «جوانسازی بزرگ ملت چین» به مرکز بینش ملیگرایانه شی تبدیل شد. هدف او این است که چین تا سال 2049 به قدرت برتر آسیایی و جهانی تبدیل شود. شی تنها کسی بود که آنقدر جسارت داشت که ادعا کند قدرت چین آنچنان سریع رشد کرده که این کشور به «رتبههای پیشرو جهان رسیده است». شی همچنین سخنان مائوئیستی را مبنی بر «ظهور شرق و افول غرب» بازآفرینی کرده و از آن بهعنوان تعبیری برای پیشی گرفتن چین از آمریکا استفاده میکند.
تئوری و عمل
آنچه برای کسانی که چشم بر ظهور چین دوختهاند، اهمیت دارد، این است که چگونه از این فرمولبندیهای ایدئولوژیکِ در حال تغییر، در عمل استفاده میشود. اظهارات اعتقادی شی، فقط تئوری نیست؛ عملیاتی هم هست. این اظهارات زمینه را برای طیف وسیعی از اقدامات سیاست خارجی فراهم کرده است؛ اقداماتی که در زمان رهبران پیشین، غیرقابل تصور بوده است. شی جزایر دریای چین جنوبی را به پایگاه نظامی تبدیل کرده است. در دوران شی، چین حملات موشکی وسیعی را در اطراف سواحل تایوان انجام داده است، شبیهسازی محاصره دریایی و هوایی تایوان را که رهبران پیشین چین با اینکه قدرتاش را داشتند، از آن خودداری کرده بودند، انجام داده است. شی نزاعهای مرزی چین با هند را از طریق درگیریهای مرزی مکرر به واسطه ساخت جادهها، فرودگاهها و سایر زیرساختهای نظامی جدید در نزدیکی مرز، تشدید کرده است. چین همچنین در تعقیب منتقدان خارج از کشور، بسیار تهاجمیتر شده است. در جولای 2021، پکن برای اولینبار تحریمهایی را علیه افراد و نهادهایی در غرب که از چین انتقاد میکردند، اعلام کرد. این تحریمها با رویه جدید دیپلماتیک چین، موسوم به «گرگ جنگجو» که دیپلماتهای چینی را تشویق میکند بهطور علنی به دولتهای میزبان خود حمله کنند، هماهنگ است؛ انحرافی اساسی از رویه دیپلماتیک چین در 35 سال گذشته.
باورهای ایدئولوژیک شی، او را متعهد کرده که به دنبال ساختن یک سیستم بینالمللی «عادلانهتر و منصفانهتر» باشد؛ سیستمی که قدرت آن به جای آنکه در دستان آمریکا باشد، در دستان چین است و هنجارهایی را دارد که با ارزشهای مارکسیستی-لنینیستی سازگار است. به همین دلیل است که چین، تلاش کرده تا از قطعنامههای سازمان ملل که به حقوق بشر جهانی ارجاع دارد، حمایت نکند و مجموعه جدیدی از نهادهای بینالمللی را با محوریت چین ایجاد کند که در رقابت با غرب و در نهایت جایگزین نهادهای تحت سلطه غرب شود. مانند ایجاد ابتکار کمربند و جاده، بانک سرمایهگذاری زیرساخت آسیا و نیز سازمان همکاری شانگهای.
این تغییرات در سیاست خارجی و امنیتی چین، پیشتر خود را در تغییرات در خط ایدئولوژیکی شی نشان داده است. شیجینپینگ با استفاده از چیزی که ممکن است برای مخاطبان غربی، مبهم و صرفا تئوریک باشد، پیامی شفاف به حزب داده است: چین، بسیار قدرتمندتر از همیشه است و او، یعنی شی قصد دارد از این قدرت برای تغییر مسیر تاریخ استفاده کند.
رهبر مادامالعمر
شی، 69 سال دارد و بعید است که بازنشسته شود. او به خوبی میداند که اگر این مقام را ترک کند، او و خانوادهاش در معرض مجازات جانشینان بعدی قرار خواهند گرفت. بنابراین شی احتمالا تا پایان عمر، کشور را رهبری خواهد کرد. مادر شی 96 ساله است و پدرش هم تا 89 سالگی زندگی کرده است. اگر طول عمر آنها را ملاک قرار دهیم، شی احتمالا دستکم تا اواخر دهه 2030 رهبر اصلی چین خواهد بود. شی با آسیبپذیریهای سیاسی اندکی مواجه است. ممکن است جامعه چین از دستگاه سرکوبگر روبهرشدی که او ساخته، کمکم عصبانی شود اما فناوریهای نظارتی معاصر به شی این امکان را میدهد که مخالفاناش را به روشی کنترل کند که حتی مائو و جوزف استالین هم به سختی میتوانستند تصور کنند. بنابراین اگر تغییرات سیاسیای روی دهد، احتمالا پس از مرگ شی خواهد بود، نه پیش از آن.
اما جای شی کاملا سفت و محکم نیست. پاشنه آشیل او، اقتصاد است. چشمانداز مارکسیستیِ شی برای کنترل بیشتر حزب بر بخش خصوصی، نقش رو به گسترش شرکتهای دولتی و تلاش برای «رفاه مشترک»، احتمالا رشد اقتصادی را در طول زمان کاهش میدهد. دلیل آن هم این است که خطرات سیاسی و نظارتی، منجر به کاهش اعتماد تجاری و در نتیجه کاهش سرمایهگذاری در بخش خصوصی خواهد شد. این امر بهویژه در بخشهای فناوری و دارایی که موتورهای اصلی رشد داخلی چین در دو دهه گدشته بودهاند، صدق میکند. جذابیت چین برای سرمایهگذاران خارجی نیز به دلیل عدم قطعیت زنجیره تامین و نیز تاثیر دکترینهای جدید برای خودکفایی اقتصادیِ ملی، کاهش یافته است. از سوی دیگر، در داخل کشور، چین هنوز نمیداند چگونه استراتژی «کووید صفر» خود را که رکود اقتصادی این کشور را تشدید کرده است، پشت سر بگذارد. به این نقاط ضعف، باید روندهای ساختاری بلندمدت را هم اضافه کنیم: جمعیتی که به سرعت پیر میشود، نیروی کاری که در حال کاهش است، رشد بهرهوریِ پایین و مقادیر بالای بدهی مشترک بین موسسات مالی دولتی و خصوصی. درحالیکه حزب کمونیست چین زمانی انتظار داشت متوسط رشد سالانه در سالهای دهه 2020 حدود شش درصد باقی بماند، حالا برخی از تحلیلگران هشدار میدهند که بدون اصلاحات اساسی، اقتصاد به زودی شروع به رکود خواهد کرد و رشد سالانه به سه درصد و در دهه 2030 به دو درصد سقوط خواهد کرد. این نتیجه، عواقب سختی خواهد داشت. اگر رشد اشتغال و درآمد کاهش یابد، بودجه چین تحت فشار قرار میگیرد و حزب کمونیست چین مجبور است که بین ارائه مراقبتهای بهداشتی، مراقبت از سالمندان و حقوق بازنشستگی از یکسو و پیگیری اهداف امنیت ملی، سیاستهای صنعتی و ابتکار عمل کمربند و جاده، یکی را برگزیند. بنابراین سوال حیاتی برای چین در دهه 2020 این است که آیا شی میتواند با کند شدن قابل توجه رشد اقتصادی، مسیر را اصلاح کند یا نه. با این حال این امر باعث از دست دادن وجهه او خواهد شد. به احتمال زیاد، او تلاش خواهد کرد تا در این مسیر تا حد ممکن، اصلاحات ایدئولوژیک کمتری را انجام دهد و تیم جدیدی از سیاستگذاران اقتصادی را به کار گمارد. ناسیونالیسم مارکسیستی شی، یک طرح ایدئولوژیک برای آینده است. حزب کمونیست چین تحت نظر شی، تغییر شرایط بینالمللی را از منظر تحلیل دیالکتیکی ارزیابی میکند و نه لزوما به روشهایی که برای خارجیها منطقی باشد.
باید مومن واقعی شد
در دیدگاه مارکسیستی-لنینیستی شی، پیروزی نهایی چین تضمین شده است، چون نیروهای عمیق جبرگرایی تاریخی در سمت حزب کمونیست چین قرار دارند و غرب در حال افول ساختاری است. خطر این است که روششناسیهای دیالکتیکی و نتیجهگیریهای دوتایی که این روشها ایجاد میکنند، وقتی در دنیای واقعی امنیت بینالمللی اِعمال میشوند، میتوانند به نتایج بسیار نادرستی منجر شوند. در دهه 1950، مائو از نظر دیالکتیکی این امر را اجتنابناپذیر میدید که ایالات متحده آمریکا به نمایندگی از نیروهای سرمایهداری و امپریالیسم، برای نابودی انقلاب چین، به این کشور حمله خواهد کرد. با وجود جنگ دو کره و دو بحران در تنگه تایوان در طول آن دهه، چنین حملهای محقق نشد.
اگر مائو چنین دیدگاه ایدئولوژیکی نداشت، شاید آب شدنِ یخِ روابط چین و ایالات متحده آمریکا میتوانست یک دهه زودتر از آنچه آغاز شد، روی دهد. خصوصا با توجه به واقعیت آشکار شکاف چین و شوروی که پس از سال 1959 سر برآورد. اظهارات ایدئولوژیک شی، به چگونگی درک حزب کمونیست چین و نزدیک به 100 میلیون عضو آن در مورد کشورشان و نقش آن در جهان شکل میدهد. آنها چنین متون ایدئولوژیکی را جدی میگیرند. بقیه جهان هم باید آنها را جدی بگیرد. دستکم پذیرفتن اصول مارکسیستی-لنینیستی از سوی شی، باید هرگونه تفکر واهی در مورد اینکه چینِ تحت حکومتِ شی ممکن است بهطور مسالمتآمیزی سیاست و اقتصاد خود را آزاد کند، از بین ببرد. بنابراین واشنگتن و شرکای آن باید استراتژیهای موجود خود را در چین به دقت ارزیابی کنند. استراتژیستهای ایالات متحده آمریکا نباید تصور کنند که پکن بهگونهای عمل میکند که «واشنگتن» آن را منطقی، یا در خدمت منافع چین تعبیر میکند.
غرب در قرن بیستم در رقابت ایدئولوژیک، پیروز شد. اما چین، اتحاد جماهیر شوروی نیست. خاصه اینکه چین، اکنون دومین اقتصاد بزرگ جهان را دارد و اگرچه شی ممکن است استالین نباشد، او قطعا میخائیل گورباچف هم نیست. پایبندی شی به اصول
مارکسیستی-لنینیستی به او کمک کرد تا قدرت شخصیاش را تحکیم کند. اما همین موضع ایدئولوژیک، معضلاتی را نیز ایجاد کرده که حزب کمونیست چین، حل آن مشکل را دشوار میبیند، خصوصا اینکه کاهش رشد اقتصادی، ارتباط طولانیمدت حزب را با مردم زیر سوال میبرد.
هر اتفاقی هم بیفتد، شی ایدئولوژی خود را رها نخواهد کرد. او یک مومن واقعی به اعتقاداتاش است و این هم آزمونی دیگر برای آمریکا و متحدانش است. پیروز شدن در این جنگ ایدئولوژیکِ در حال گسترش، مستلزمِ پذیرش مجدد اصولی است که نظامهای سیاسی لیبرال-دموکرات را متمایز میکند. رهبران غربی باید در گفتار و عمل، از این آرمانها دفاع کنند. آنها هم باید مومنان واقعی شوند.