ارزیابی خطر تجزیهطلبی
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
پس از ظهور جنبش اعتراضی و ملی مهسا (از اواخر شهریور و مهرماه ۱۴۰۱) امیدها و نگرانیهای گوناگونی در افکار عمومی مطرح شده است. یکی از نگرانیها، نگرانی از خطر تجزیه سرزمینی ایران است. هدف این نوشته ارزیابی و سنجش همین خطر در زمینه کنونی جامعه ایران است. پاسخ اجمالی من این است که ملت و کشور ایران پدیدهای ریشهدار است و با هر بادی نمیلرزد، ولی بنا به سه توضیح زیر نیروهای دلسوز جامعه مدنی و نیروهای حکومتی نباید خطر «تجزیهطلبی» را نادیده بگیرند.
۱
اولین نگرانی هنگامی است که نظم سیاسی ضعیف میشود، آنگاه خطر تجزیه سرزمینی را نمیتوان جدی نگرفت. بیشتر توضیح میدهم. ایران ملت و کشوری قدیمی است. ایران از لحاظ تاریخی یک مجموعه واحد و در عین حال متکثر از اقوام بوده است. در این کشور همزیستی قومی امری قدیمی است و زبان فارسی هم یک وسیله ارتباطی بین قومی بوده است.
ایران در عین حال ملت و کشوری مدرن نیز هست. ایرانیان در دوران جدید در جنبشهای گوناگون تلاش کردند آینده بهتری از حیث سیاسی و اقتصادی و فرهنگی داشته باشند. بهعنوان مثال تلاش مشروطهخواهان و سایر جنبشهای ملی تا جنبش اخیر مهسا تلاش یک قوم برای ساختن ایران نبوده است بلکه یک تلاش ملی و از سوی همه اقوام بوده است. بهرغم وحدت در عین کثرت در ایران، از زمانیکه دولت بروکراتیک جدید در ایران شکل گرفت، به موازاتش در یکصد سال اخیر دو پدیده شکل گرفته است. اولین پدیده این است که دولتهای ایران (هم پهلوی و هم جمهوری اسلامی) در کاهش تبعیضهای قومی و در پذیرش نمایندگی سیاسی آنها موفق نبودهاند. لذا در ایران ما با
نارضایتی قومی در میان کردها، عربها، بلوچها، ترکمنها و ترکها روبهرو هستیم. پدیده دوم اگرچه پدیده لاغری است ولی وجود دارد: بهنام «پانها» مثل پانترکها، پانکردها و پانعربها. در شرایط عادی کشور، «پانها» نیروی نگرانکنندهای برای تجزیه سرزمینی ایران نیستند و نیرویی خفته و حاشیهای هستند. اما وقتی نظم سیاسی-امنیتی به هر دلیل در ایران ضعیف شود، پانها مجال فعال شدن پیدا میکنند. به بیان دیگر با اینکه از حیث ملی-قومی کشور ایران کشور آرامی است، ولی در دوره ۱۳۲۰ و ۱۳۵۷ که نظم سیاسی متزلزل شد «پانها» نیز فعال شدند. لذا یکی از وجوه نگرانی از سوری شدن، نگرانی از فعال شدن فعالیتهای جداییطلبان قومی است.
۲
در شرایط «جامعه و دولت ناتوان» خطر تجزیه قابل تامل میشود. توضیح میدهم که چگونه. جنبش اعتراضی و ملی مهسا دارای دو لایه است. لایه اول آن همان برانگیختگی مردم ایران در پی درگذشت مهسا امینی (دختر ۲۲ساله کردی که در هنگام سفر به تهران از سوی گشت ارشاد بهخاطر پوشش دستگیر شد و در زمان دستگیری از هوش رفت و در بیمارستان کسری جان باخت) است. پس از مرگ مهسا جامعه ایران با یک جنبش اعتراضی و ملی برای «بازپسگیری زندگی» در سطح کشور روبهرو شد. اعتراضات گستردهای در دهها شهر و دانشگاه کشور در بیش از 20روز شکل گرفت که هنوز خاتمه نیافته است. مطالبه این جنبش بیرهبر، مخالفت با گشت ارشاد، حجاب اجباری و مخالفت با تحمیل سبک زندگی است. این مطالبه خود را در شعار «زن، زندگی و آزادی» و «مرد، میهن و آبادی» نشان داد. متاسفانه هنوز پاسخ اقناعکننده و عملی به این جنبش داده نشده است.
لایه دوم این جنبش در دو هفته پس از آغاز این جنبش، جدی شد. اگر در فاز اول جنبش، مطالبه جنبش اهداف مربوط به سبک زندگی و پوشش زنان بود، در فاز دوم خصوصا با مداخله رسانههای ماهوارهای در خارج از کشور (تلویزیون ایراناینترنشنال بنسلمان، بیبیسی فارسی و منوتو در لندن) مطالبه جنبش به امر «سرنگونی حکومت» تبدیل شده است. بهرغم اینکه بخش قابل توجهی از مردم ایران مخالف بعضی از سیاستهای موجود هستند، ولی این جنبش که عمدتا از جوانان و زنان تشکیل شده و اقشار اصلی شهرها به آن نپیوستند قادر نیست که هدف تغییر ساختار را دنبال کند. در مقابل، حکومت ایران یک حکومت پوشالی نیست و خود حکومت هم جنبشی است و قادر است بخشی از مردم را به نفع خود بسیج کند و بهطور جدی در برابر مطالبه سرنگونی حکومت مقاومت میکند و حتی ممکن است فرایند مقابله تشدید شود. بنابراین نکته مهم این است که در جامعه ایران چالشی شکل گرفته که ممکن است نظم سیاسی به تدریج ضعیف شود. چالش این است که در نتیجه تراکم مطالبات بخش معترض جامعه و عدم پاسخگویی مناسب به این مطالبات یک بال جنبش اعتراضی کنونی انقلابی و سرنگونیطلب شده است و البته زورش به حکومت نمیرسد و در طرف دیگر حکومتی که باید به مطالبات مردم پاسخ دهد.