راویــان ازخودبیگانگی اجتماعی
نگاهی به مجموعه داستان املاک رابینسون نوشته حامد حبیبی
نگاهی به مجموعه داستان املاک رابینسون نوشته حامد حبیبی
احمد عدنانیپور
منتقد ادبی
در مطالعه و خوانش آثار ادبی، مخصوصا آثار داستانی، زمانی که قرار است تحلیل یا نگاهی داشته باشیم، گاهی پیش میآید که روش مخصوص خودمان را انتخاب کنیم (البته اگر چنین روشی وجود داشته باشد!) چیزی که در این اثر توجهام را جلب کرد، حرکت روایی و تامل به بستر و ساختار روایتی است که مولف جهت بیان روایتاش برگزیده و قصد دارد در چنین مسیری حرکت کند، موردی که سالها پیش فوئرباخ و در زمینه مطالعاتی دیگر، به آن «ظرفیت رشد» میگفت. ظرفیت رشد هر اثر برای مخاطب اعم از منتقد، تحلیلگر و هر چه میخواهد اسماش باشد، توجه به همین ظرفیتهاست که ممکن است حس کنیم اثری هرچند کوتاه و ساده حرفهای ناگفتهای برای خود دارد، که تعمدا یا حتی اتفاقی کنار گذاشته شده است! از این جهت، «املاک رابینسون» نوشته «حامد حبیبی» نه در مرکز بلکه حوالی چنین تعریفی قرار میگیرد!
داستانهای «املاک رابینسون» اغلب با واکنشهایی در موقعیتی آشنا برای مخاطب آغاز میشود، آغازی که حکم نوعی دعوتنامه به فضای داستان به حساب میآید. با این توضیح که با نویسندهای بازیگوش یا کارگردانی مشتاق به تعلیق مواجهیم. «حامد حبیبی» همان نویسنده و کارگردانی است که مشتاقانه برای مخاطباش دعوتنامه میفرستد و بعد روایت بهگونهای پیش میرود که حرکت آن سطح آشنا شده دچار تغییرات بهخصوصی شود و در نهایت به شارش برسد. شارشی درونی به عمق فرد یا موقعیت!
میتوان گفت که ساختار روایت «املاک رابینسون» طوری ساخته میشود که از هر تفسیر بیرونی فاصله میگیرد و مخاطب را به مقام تشخیص میسپارد. در واقع اینگونه روایت، در پی تبدیل مخاطب منفعل به کارآگاه مخاطب است و از او میخواهد که نخ خط و ربط وقایع را به هم وصل کند، با این توضیح که امکان تشخیص یا ساخت مخاطب کارآگاه، همچون تیغ دولبهای عمل میکند. از سویی ممکن است مخاطب را پس بزند و از طرفی میتواند انگیزهای متفاوت برای دنبال کردن جنبههای نامعلوم روایت باشد. جهت غلبه بر مقاومت احتمالی مخاطب و دشواریهایی از این دست، طبیعی است که هر نویسنده راهکاری بهخصوص داشته باشد. راهکار «حامد حبیبی» استفاده از زبانی ساده، خوشخوان و با کمترین پیچیدگی در سطح بیان ماجراست، ولی در ادامه بهعمق لایههای درونی داستان نفوذ میکند و به نحوی دیگر پیش میرود؛ او همان کاری را انجام میدهد که میخواهد. راویاناش را از جان و محیط معمولشان برای مدتی جدا میکند، گاهی دست به استخراج موقعیتی دیگر میزند یا اینکه دوباره آنها را به همان جایی که بودند بازمیگرداند!
راویان «املاک رابینسون» اغلب افرادی هستند که در اجتماع دچار نوعی «ازخودبیگانگی اجتماعی» شدهاند و به اختگی خودشان در جامعه آگاهند. این افراد خود را در موقعیتی آشنا، رها میکنند تا به موردی غریب یا دور از دسترس آن چیزی که هستند، برسند. اینجاست که پای یک نبرد درونی به داستان باز میشود، میدانی که قهرمان داستان مجال مییابد برای لحظاتی خود را خالی و از موقعیتهای پیشفرض زندگی تهی کند و در مرز دیگری پی چیزهایی از جنس ادراک یا انعکاس باشد. این همان چیزی است که میل دارم به آن، آشنازدایی فرد از خودش بگویم! در چنین ساختاری راویان یا اشخاص حاضر داستان، افرادی هستند که اغلب در گهواره آسایششان (زندگی بیاتفاقی یا حادثهای خاص) آرامآرام تکان میخورند و به همان آرامی در اعماق ادراکات، تخیلات یا احساسات درونیشان فرو میروند. راویانی که با توجه به حسن نیتی که در آغاز از خود نشان دادهاند سعی دارند تا جایی که امکان دارد مخاطب را با خود همراه کنند و مخاطب را به جنبههای دیگر داستان ببرند. جنبههایی که فقط در چند داستان مجموعه «املاک رابینسون» به مرتبهای رسیدند که از زاویه موقعیت اولیه پیش بیفتند یا حتی بتوانند شخصیت آسوده یا خوابیده را غافلگیر کنند! با این وجود آنچه که در ساختار روایت مجموعه داستان «املاک رابینسون» مشخص است، این است که راوی در فضای خودش و در ساحت آفرینش اثری ادبی مقابل هر چه که هست، دچار نوعی مقاومت روایی میشود.
از این رو، میتوانیم با فیلسوف فرانسوی دلوز همنظر باشیم که عمل آفرینش را همچون مقاومت تعریف میکرد، اگرچه او هم تلاش داشت تا معنایی دقیق برای مقاومت ارائه ندهد! هرچند که به نظر معنی مقاومت چیزی بیشتر از مخالفت با یک نیرو یا تهدید بیرونی نیست، اما در اثر ادبی برای نویسنده جزئیات بیشتری در معنای مقاومت وجود دارد. از این جهت «حامد حبیبی» سعی دارد که موقعیت و حتی جنس راویاناش را به حالت تعلیق درآورد، مثلا با ایجاد تهدیدی بیرونی، البته تهدیدی چسبیده یا مماس به شخصیتی که در مرز برون و درون خودش سرگردان مانده. سرگردان میان بیان شدن و مورد مشاهده بودن، سرگشته میان گفتن قطعی واقعه یا تخمینی از آنچه روی داده. با توجه به چنین رویکردی، برای نویسنده (حامد حبیبی) اهمیت چندانی ندارد که بخواهد افکار و تجارب اشخاص داستانهایش را مو به مو روایت کند. بلکه برای او مهمتر این است که بگوید افراد اینگونه روایات، میل به انجام چه کارهایی دارند. با وجود چنین اقدامات فردیای، اشخاص «املاک رابینسون» فینفسه قصد ندارند در مقابل جمع قرار گیرند، بلکه هر یک خود را تکهای از جمعیتی میدانند که همگی یک مسیر را دنبال میکنند. با این حال هر کدامشان در مقابل خودش در درون خودش قرار میگیرد و تبدیل به انعکاسی میشود جهت مشاهده و بیان شدن! حال ممکن است تقابل با خود، راوی را به عمق یا سطحی دیگر ببرد یا ممکن است در همان سطح چیزی جز درازهگویی یا روایات سطحی نباشد، موردی که در مجموعه داستان «املاک رابینسون» به چشم میخورد!
گفتیم که مسیر روایت "املاک رابینسون" در فردیت جمعی راوی جاری شده در حالیکه هر راوی در درون خویش فرو رفته است. به همین خاطر به گونهای پوشش جهت گسترش یا متفاوت جلوه دادن موقعیت اولیه. به این خاطر با مسیر چندان مشخصی از قصه گویی مواجه نیستیم، بلکه بیشتر با راه گریزی مواجهیم جهت برون رفت از موقعیت اولیه روایت و تبدیل همان موقعیت اولیه به موقعیت اولیه پیشرفته! موردی که بیشتر از جنبه تکنیکی روایت، شبیه تردستی است که تلاش دارد موقعیتی عادی را نشان مخاطب خویش دهد و در ادامه به نقاطی سرگرم کننده، مهیج و حتی شگفت انگیز دست پیدا کند! یا به قول دی اج لارنس" یکی نیست نمیتواند یکی باشد. . . "