معمای حلنشدنی برجام...
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
اکبر مختاری
کارشناس ارشد روابط بینالملل
برای درک توافقهای بینالمللی باید درک درستی از ساختار نظام بینالملل داشت. ساختار نظام بینالملل آنارشیک است، بنابراین در چنین ساختاری دست بالا از آن دولتهاییست که قدرت بزرگتر و بالاتری در همه ابعاد نظامی، سیاسی و اقتصادی داشته باشند. موضوع مربوط به توافق هستهای موضوعی است که در چارچوب سیاست بینالملل قابل بررسی است. قدرتهای بزرگ بهخصوص اعضای دائم شورای امنیت بههیچوجه اجازه نمیدهند که کشوری دیگر به سلاح هستهای دست یابد، بهخصوص آنکه در منطقه خاورمیانه باشد. دولت اسرائیل بهعنوان تنها دولت دارنده بمب هستهای در خاورمیانه فارغ از اینکه در مورد پاکستان سخن بگوییم، بههیچوجه اجازه نخواهد داد کشوری دیگر در این منطقه از سلاح هستهای برخوردار شود، چراکه رهبران اسرائیل براین باورند که دولت اسرائیل برای ماندگاری نیازمند برتری نظامی در این منطقه است و این برتری نظامی فارغ از سلاحهای تاکتیکی و استراتژیک دیگر با تعداد زیادی بمب اتم حاصل شده است.
اعتراضات و تحولات سیاسی در ایران و بازتاب جهانی پیدا کردن آن این نگاه را قوت بخشیده است که دیگر امکان توافق ایران و آمریکا نزدیک به صفر شده است، لیکن مکتب واقعگرایی در روابط بینالملل به ما میآموزد که برای قدرتهای بزرگ، منافع ملی از هر موضوع دیگری از اولویت بیشتری برخوردار است. جهان غرب از اروپا تا آمریکا اگرچه بهطور دقیق اعتراضات ایران را نظاره میکنند و هشدارهایی از جنس حقوق بشر و رعایت حق قانونی مردم ایران برای تظاهرات میدهند، اما برای آنها نگرانی اصلی آینده برنامه هستهایست. حقوق بشر برای غرب در سیاست اعلانی مهم است اما در عمل تحقق منافع ملیشان از اولویت بیشتری برخوردار است. یکسالونیم پس از اولین دور مذاکرات هستهای به ریاست عراقچی تا مذاکرات به ریاست باقریکنی به احیای برجام نايل نشده است. اعتراضات گسترده در ایران سرمایه اجتماعی دولت را به پایینترین حد نسبت به دولتهای دیگر از ابتدای انقلاب تاکنون رسانده است. ضعف سرمایه اجتماعی سببساز شکلگیری این ایده است که میتوان از طرف ضعیفتر امتیازات بیشتری را دریافت کرد. ادامه و طولانی شدن مذاکرات یک استراتژی غلط از سوی طرفین بهخصوص ایران بوده است. قدرتهای بزرگ آینده برنامه هستهای ایران را رها نخواهند کرد، بنابراین با توجه به مطلب فوق، گزینههایی روی میز قرار میگیرد که همگیشان با توجه به شرایط فعلی بسیار سخت و دشوارند. در گام اول مذاکرات به بعداز انتخابات کنگره آمریکا محول میشود. در چنین شرایطی با توجه به احتمال از دست دادن حداقل یکی از مجلسین کنگره توسط دموکراتها رسیدن به یک توافق بسیار دشوارتر خواهد بود.
گزینه دوم اعلام شکست کامل مذاکرات تا پایان نوامبر و رفتن دوباره پرونده ایران به شورای امنیت است. در چنین وضعیتی دولت بایدن نهتنها مانند ترامپ، بلکه با اجماع جهانی تحریمهای خردکننده دیگری را برای ایران در شورای امنیت وضع خواهد کرد و بهتبع آن با توجه به فرض وجود نارضایتی فزاینده داخلی در ایران خطر فروپاشی اقتصادی دور از دسترس نیست و در چنین مرحلهای با ضعف فراگیر اقتصاد ایران و ضعف سرمایه اجتماعی احتمال استفاده از گزینه نظامی محدود با هدف زدن تاسیسات هستهای بسیار بیشتر از گذشته قوت میگیرد. گزینه دیگر توافقی موقت است که شاید یکسال پیش میتوانست اجازه تنفس به ایران بدهد، ولی امروز دیگر فاقد مطلوبیت لازم است. گزینه دیگر کنار گذاشتن برجام و شروع گفتوگو برای توافقی دیگر است که این گزینه بسیار بعید مینماید، چراکه با طولانی شدن مذاکرات برای احیای برجام طرف غربی بهخوبی میداند که توافق جدید احتمال شکلگیریاش نزدیک به صفر است و طرف ایرانی نیز میداند که هر توافق جدیدی نیازمند امتیاز دادنهای خیلی بیشتر به غرب نسبت به برجام سابق است. موضوع برجام حالا بیش از گذشته دچار قفلشدگی شده است، قفلشدگیای که میتواند مخاطرات وحشتناکی برای ایران داشته باشد. با فرض ادامه اعتراضات یا پایان اعتراضات و ادامه مذاکرات، احتمال شکلگیری توافق به پایینترین حد خود رسیده است. در زمانیکه سرمایه اجتماعی دولتی به پایینترین حد نسبت به گذشتهاش رسیده باشد و مذاکرهکنندگان هنوز برخی خواستههای غیرقابل تحقق از جمله تضمین عدم خروج را از دولت بایدن داشته باشند، همانیکه قوانین آمریکا چنین اجازهای را به رئیسجمهور نمیدهد دو گزینه بیشتر محتمل مینماید: یا توافقی با امتیاز بیشتر از برجام به غرب شکل خواهد گرفت یا با اعلام نهایی شکست برجام، پرونده ایران به شورای امنیت میرود و این بار دولت بایدن با «اجماع جهانی» میتواند آخرین نفسهای اقتصاد ایران را بگیرد تا بتواند یا توافقی بهتر از برجام به دست آورد یا فضا را برای نابودسازی مراکز هستهای ایران با لابی پرقدرت اسرائیل فراهم کند.