خشونت اقتدار نیست
توسعه فقط در سایه آرامش و صلح امکانپذیر است
توسعه فقط در سایه آرامش و صلح امکانپذیر است
فریدون مجلسی
نویسنده و مترجم
روز دوم اکتبر را روز جهانی نفی خشونت نامیدهاند. این نامگذاریهای بینالمللی معمولا از ذهن انسانی آغاز میشود که در جایگاهی است که برای سخنش اعتبار قائلند؛ اعتبار ناشی از احترام و آبرو. احترام و آبروی برآمده از آزمونی طولانی و نمایشی از رفتار و ابراز حسننیت شخصی. از کسانی مانند گاندی و نلسون ماندلا و مارتین لوترکینگ که امتحان خودشان را در عمل پس داده و حقوق غصبشده ملتها و جوامعی را به همین شیوه ستاندهاند! کسانی که سخن و عملشان میتواند جهانی را به هیجان آورد و به آرامش و صلح و مدارا دعوت کند. خودداری از توسل به خشونت در شرایط ضعف و زوال بیش از آنکه هنر مهمی باشد، نوعی عقلانیت معطوف به صیانت نفس است. چون در موضع ضعف هم میتوان خشونت کرد، خشونتی معمولا به هزینه جان و هستی دیگران. به عبارت دیگر توسل به صلح و مدارا و خودداری از خشونت نیاز به شجاعت و شرافت کسانی دارد که حتی اگر از جان خود بگذرند، روی جان دیگران خطر نمیکنند. اما خشونتگریزی هنگامی ارزشمندتر است که انسان در موضع قدرت باشد و آن را ابزار خشونتورزی نکند؛ چنین افرادی، معمولا در جایگاه سیاسی مؤثری قرار نمیگیرند. اینگونه نامگذاریها معمولا برای یادآوری و اندرزی است که شنوندگان و خوانندگانش را به راه آورد و مانع اشاعه خشونت شود، اما، آیا کسانی که در موضع قدرت سیاسی هستند از چنین شجاعتهایی برخوردار هستند که در برابر امواج هیجانات پوپولیستی عوامانه بایستند یا برای قدرتنمایی خود سوار بر آن امواج جاهلانه میشوند؟
من در دوران جنگ جهانی دوم به دنیا آمدهام. زمانی که در مراکز فلسفه و دانش و هنر اروپا یعنی در آلمان و ایتالیا کسانی چون هیتلر و موسولینی حکومت میکردند و اندرزهای حکیمانه همشهریانشان که میخواستند عدالت را بر جهان مستولی کنند، شنوندهای نداشت. کشتگان و سوختگانشان سر به دهها میلیون نفر زد! و تا لحظه سقوط کامل نیز به قربانیانشان رحم نکردند و کشتند و کشته شدند و افتخاری نیز برجای ننهادند.
در روسیه نیز استالین بر جان و مال ملتش در جنگ داخلی و خارجی حاکم بود و با اشارهاش برترین نویسندگان و هنرمندان و افسران و حتی پزشکان و استادان با آمارهای میلیونی به اردوگاههای کار اجباری اعزام و کشته شدند! کمی نزدیکتر به چینِ مائو میرسیم که وقتی ابتکارات نامعقولاش به شکست انجامید و کشور بزرگاش را گرفتار قحطی و مرگ کرد. ناگهان دست وحشیترین جاهلان را برای قدرتنمایی و انحراف افکار عمومی از شکستهای آرمانی صدر مائو زیر شعار انقلاب فرهنگی بازگذاشت و قتل و ویرانی بزرگی پدید آورد که فقط با خیزش معجزهآسای دنگشیائوپنگ و توسل به عقلانیت و نفی خشونت و در آرامش و صلح توانستند برای صدها میلیون گرسنه غذای مداوم فراهم کنند و بر تن صدها میلیون ژندهپوش لباس مناسب بپوشانند و برایشان سرپناهی تدارک ببینند، تا به امروز که معجزه توسعه اقتصادی و صنعتی خود را به پیش بردهاند. مدل کوچکتر از کشتارهای مائویی را در کامبوج دیدهایم که چگونه پُل پوت، تحصیلکرده در پاریس، نزدیک به دو میلیون نفر از هشت میلیون جمعیت کامبوج را به بازآموزی میدانی اعزام کرد و به کشتن داد! ما جنگ و خشونت در یوگسلاوی و بوسنی را در قلب اروپای مدعی تمدن دیدهایم! گیرم کشتارهای رواندا، بروندی، کشتارهای کنگو و موزامبیک، آنگولا، سودان و افغانستان را به حساب عقبماندگی فرهنگی بگذاریم! در همین زمان به پوتین در روسیه ثروتمندترین سرزمین بالقوه جهان میرسیم که با نجات آن کشور از فروپاشی و فقر و گرسنگی توانست برای خودش موقعیتی فراهم آورد؛ اما به طمعورزی و قدرتطلبی دقیقا متن خطای نابخشودنی را مرتکب شد که بدترین نوع خشونتورزی در عالم سیاست و حکومت است. یعنی خشونت در جایگاه اقتدار! و سوءاستفاده از قدرتی که میتوانست مرفهترین کشور جهان را با آن جمعیت اندک در کشوری به پهناوری روسیه در کمترین زمان پدید آورد و در آن اوج به کشوری میتازد که آن را و ملتش را به درستی بخشی از تاریخ و نژاد و ملت متکثر روس میداند و به روی آنان گلوله میبازد و به توپ و موشک میبندد! مگر میتوان ملت خود را با آن میراث بزرگ فرهنگی و ادبی و هنری، حتی اگر در دوسوی مرزی سیاسی تقسیم شده باشند، چنین کشتار کرد! کشتاری که ادامه دارد! ثروتی که میتوانست به صلح در پناه رفاه تبدیل شود و مرزها را از میان بردارد و ملتی بزرگ گیرم در لوای دو دولت مانند تاریخشان در کنار هم و با هم زندگی کنند! آیا این دولتمردان و نظامیانشان آراسته به هنرهای جنگی، آثار و تراوشهای فکری کسانی را که به امید زندگی و حرمت انسان و رفاه و شادی انسانها روزی را به نام نفی خشونت مینامند، اصلا میخوانند و اگر بخوانند میفهمند؟ نیازهای مردم بینهایت است و منابع محدود، بکوشیم با استفاده از این منابع به بهترین راههای بهرهبرداری و رفاه انسانها کمک کنیم. توسعه فقط در سایه آرامش و صلح امکانپذیر است. از جنگ بپرهیزیم! به جان انسانها احترام بگذاریم و خشونت را به هر شکل نفی کنیم.