خشونت به جوان معترض تحمیل شده است
واکاوی جامعهشناسان از دلایل ناآرامیهای اخیر
واکاوی جامعهشناسان از دلایل ناآرامیهای اخیر
گروه خبر: برخورد و رفتار سلیقهای گشت ارشاد با بانوانی که پوشش آنها از نظر ماموران امنیت خلاقی، با بایدهای جامعه در تضاد است بارها حادثهساز و خبرساز بوده است. سالهاست حضور این نوع گشت که از نظر حقوقدانها قانونی نیست، موجب شده مردم در مقابل مسئولان بایستند و حتی مجالی برای رسانههای خارجی فراهم ساخته تا به راحتی به نظام بتازند. در این میان درگذشت دختر22سالهای که مهمان شهر تهران بود، بهانهای شد تا آتش زیرخاکستر مشکلات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و... شعلهور شود و طی چند روز گذشته در نقاط مختلف کشور مردم معترض به خیابانها آمدند. جان باختن مهسا امینی و اعتراضهای مردمی موجب شد تا صداوسیما مناظرههایی با افراد مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی به منظور واکاوی دلایل ناآرامیهای اخیر و بررسی شیوههای حل آن داشته باشد. در این میان برخی از رسانههای رسمی همچون خبرگزاری ایرنا نیز با چهرههای جامعهشناس مصاحبههایی با هدف تشریح علل ناآرامیهای اخیر داشته است. در این گزارش خلاصهای از نظرات چهار جامعهشناس شناختهشده در باره اعتراضات اخیر را منعکس کردهایم.
تبدیل شدهایم به جامعه مسائل حلنشده
محمد فاضلی در برنامه «شیوه» در شبکه چهار سیما با بیان اینکه جامعه ایران به دلیل آنچه برای خانم مهسا امینی پیش آمد، بسیار داغدار و ملتهب است، تاکید کرد: «باید بدانیم جامعه ایران در چه وضعیتی است. ۸۶ درصد از جمعیت ایران، پس از انقلاب به دنیا آمدهاند. این جامعه گسترش یافته و رشید و بالغ شده و تحصیل کردهاند و حالا از برخی عارضهها رنج میبرند. نرخ بیکاری بسیار بالا است و بیکاری به شکل نابرابری، بین زن و مرد تقسیم شده است؛ یعنی مردان پنج برابر زنان شاغل هستند. همچنین نرخ بیکاری زنان ۱۳درصد، نرخ بیکاری مردان 2/7درصد است. در جوانان ۱۸ تا ۳۵ سال، نرخ بیکاری مردان 8/13و نرخ بیکاری زنان 3/28درصد است. همچنین تعداد دانشجویان زن ۲۰ هزار نفر بیش از مردان است. زنان بیشتر دانشجو شدهاند، اما نرخ بیکاری آنها دو برابر است. نرخ مشارکت اقتصادی آنها هم یکپنجم است. طبیعی است یک تبعیض ساختاری علیه زنان وجود دارد.» او با بیان اینکه در ۱۰سال گذشته میزان برخورداری ثروتمندترین دهک به فقیرترین دهکش از ۱۱ برابر به عدد ۱۴ برابر رسیده است؛ یعنی نابرابری گسترش یافته است، گفت: «براساس گزارشهای مرکز پژوهشهای مجلس در دو سال گذشته، در طول دهه ۹۰ افول اقتصادی وحشتناکی را تجربه کردیم. این افول در حدی است که اگر تا سال ۱۴۰۵ هر سال ۸ درصد رشد اقتصادی داشته باشیم، در آن مقطع زمانی به جایی که در سال 90 بودیم، میرسیم که این غیرممکن است.»
محمد فاضلی، با اشاره به اینکه در حال حاضر۶۰درصد شاغلان پوشش بیمه ندارند، اظهار کرد: «در حال حاضر 4/18درصد از کل جمعیت کشور در فقر مطلق به سر میبرند. یعنی از هر پنج نفر، یک نفر در فقر مطلق به سر میبرد. هماکنون دولت به شدت کسری بودجه دارد، در حالی که مشکلات متعددی در آن وجود دارد. ما در کشوری زندگی میکنیم که از سال 1380 تا سال 1397، حدود 80 درصد از تجارتمان با 23 کشور بود، اما رسیدهایم به جایی که در سال 1397، حدود 54 درصد تجارت کشور به سه کشور (چین، عراق، امارات) محدود شده است. اگر به این روند نمیگویند جداافتادگی از جهان، پس چه میگویند؟» او همچنین درباره وضعیت داخل کشور نیز گفت: «در داخل به شدت تضعیف شدهایم؛ از نظر اقتصادی به مردم فشار آمده است. در حالی که جمعیت ایران ۱۰ میلیون افزایش یافته، ۴۰ درصد درآمد سرانهاش را از دست داده است. میانگین تورم در جهان در سال ۲۰۱۸، 4/2درصد بود در حالی که تورم بلندمدت ایران ۲۰ درصد بود و فقط سه کشور ونزوئلا، زیمبابوه و آرژانتین تورم بیشتری داشتهاند.» این جامعهشناس روایت خود را از جامعه امروز ایران اینگونه توصیف کرد: «جامعهای است که به شدت بالغ شده، جمعیت آن از ۳۶ میلیون نفر به ۸۴ میلیون نفر رسیده است و افراد تحصیلکرده آن به شدت افزایش یافته و به لحاظ آگاهی نیز رشد داشتهاست. این جامعه جهانی شده و میتواند خودش را مقایسه کند. این جامعه با ساختار حکمرانی مواجه است که بهطور دائم توانش را از دست میدهد. میانگین هوشی و توانایی جامعه بالاتر از حکومت است و این وضعیت جامعه ایرانی را به استیصال رسانده است. این روزها دیگر فقط مهاجرت نخبگان مطرح نیست، مهاجرت تکنسینهای نیروی کار هم رخ میدهد.» فاضلی با اشاره به اینکه میتوان ادعا کرد اکثریت افرادی که درون ساختار تصمیمگیر هستند؛ از میانگین آدمهایی که در جامعه هستند پایینترند، تاکید کرد: «رویای توسعه دارد بر باد میرود. جامعه احساس میکند در حال از دست دادن تمام ظرفیتهایش است. انسان موجودی است که در سایه آینده زندگی میکند. احساس جامعه این است که این مدل از حکمرانی و این مسیری که در حال طی کردن آن هستیم، آیندهای برایش بنا نمیکند، بنابراین جامعه ایرانی حق دارد، ناآرام باشد چون آیندهاش را برآورده نمیکند. سال ۹۰ هم همین حرفها را میزدیم. اگر این مسیر درست بود، پس از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ باید اتفاقی رخ میداد، اما امروز با جامعهای ناآرام مواجهایم که ناراضی است و در روشن ندیدن آینده هم حق دارد. ما تبدیل شدهایم به جامعه مسائل حلنشده! در زمان شاه هم عدهای به جامعهشناسها میگفتند حرفهای غربی میزنید. محافظهکارها زمان شاه میگفتند این اعداد بیخود است، در دولت شاه هم جامعهشناسان به غربگرایی متهم بودند. در آن حکومت هم که میخواست سرتاپا غربی شود، یکعدهای میگفتند این حرفها غربی است و شد آنچه شد.» او با تاکید بر اینکه مردم بر سر فساد، اشتغال، زنان، مداخله در سبک زندگیشان، تخریب محیط زیست مطالبهگر هستند؛ گفت: «مجموعهای از تناقضات را نمیتوانید پوشش دهید. نمیتوانید به میلیونها نفر بگویید مقاومت کنید و بعد خودشان جور دیگری زندگی کنند، وسایل خودشان را از جای دیگری میخرند، بچههایشان در جای دیگری زندگی میکنند. این جامعه انبوهی از مسائل حلنشده در ذهنش دارد، از اسیدپاشی در اصفهان بگیرید تا مرگها در بازداشتگاهها و غیره. توئیت میزنم و میگویم که رئیسجمهوری کار درستی کرد که با خانواده مهسا امینی تماس گرفت. مخاطب به من ناسزا میگوید و میگوید که کدام یکی به نتیجه رسیده که این یکی برسد.»
مشکل این است که جمهوری اسلامی تنهایی را ترویج میکند
تقی آزادارمکی جامعهشناس نیز در برنامه شیوه، شبکه چهار صداوسیما، با بیان اینکه جامعه از مجموعه بحرانها خسته شده و حتی شیوه برگزاری انتخابات آزاردهنده است، به روش اداره کشور انتقاد و آنرا ترویجدهنده تنهایی عنوان کرد. او گفت: «ایرانیت و اسلامیت را به رسمیت نشناختهایم، فکر میکنیم انقلاب کردیم و اسلام وارد ایران شد و شیعه شدیم. ایران یک پدیده تاریخی است. تاریخمند است. ما چرا باید از کوروش بترسیم؟ در ایران تاریخ را یکوجهی مینویسیم.» آزاد ارمکی حذف طبقهی متوسط و اهالی فرهنگ و هنر را آسیب جدی برای جامعه دانست و تاکید کرد: «سر جامعه را به اسم بورژوازی بریدند. وقتی جامعه به لحاظ اقتصادی بیسر است، طبقه متوسط شروع میکند به تراشیدن سر خودش. در بحرانها طبقه متوسط باید میانداری کند، ولی نیست، چون مشروعش نکردیم.» او در ادامه افزود: «جامعه از لحاظ فرهنگی صاحب ندارد! یک هنرمند، یک عکاس، یک روزنامهنگار و... الان باید میانداری جامعه را بکند، کجاست؟ دانشگاهیها کجا هستند؟ دانشگاهی واقعی! نه کسانی که معلوم نیست چه کسانی برایشان مقاله نوشته است. بعد مجبوریم از نیروی انتظامی برای آرام کردن و خشونت دعوت کنیم.»
نکته قابل تامل اینجاست که ویدئوی این مناظره بدون هیچ توضیحی از روی سایت تلوبیون (وبسایت متعلق به صدا و سیما) حذف شده است.
مرگ مهسا ضربه نهایی بود
عباس عبدی در خصوص علت اعتراضهای گسترده در پی فوت خانم امینی به ایرنا، گفت: «هنگامی که یک درخت را با تبر قطع میکنند، با اولین ضربه درخت سقوط نمیکند، باید ضربات زیادی زد تا درخت قطع شود. ولی در نهایت یک ضربه هست که موجب سقوط آن میشود. یک منبع آب هم با اولین سطل آب پر نمیشود. هر چه ظرفیت منبع بیشتر باشد، باید سطلهای بیشتری در آن ریخت. ولی خلاصه یک ظرف آخری هست که منبع را سرریز میکند. مرگ مهسا همان ظرف آخر یا ضربه نهایی است که منبع را سرریز یا درخت را قطع کرد. زنان زیادی در این مدت تحقیر شدند و ترسیدند و بسیاری از مردان نیز خواهر، دختر و مادری داشتهاند که این حس بد را چشیدهاند. ولی چون ظرفیت مردم زیاد بود، سالها طول کشید تا بالاخره صبرشان لبریز شد و همه گذشته برای آنان زنده شد و این میزان واکنش را در این مقطع شاهد بودیم.» این تحلیلگر در بیان عوامل و مطالبات این اعتراضها افزود: «تحقیری که زنان در گشت ارشاد متحمل میشدند، به خودی خود مهم بود، ولی یک مورد بود از مواردی دیگر. در دانشگاهها، ادارات، انتخابات و ردصلاحیتها، دادرسیها، توزیع رانتها، رسانههای رسمی و اتهامزنیها و... مجموعهای از موارد بود که با این اتفاق، همه آنها مورد نقد قرار گرفت و سررسیدشان آغاز شد.»
عبدی در پاسخ به این سوال که چرا اعتراضها در موارد بسیاری به درگیری و اغتشاش کشیده شد، گفت: «اولا این بار تاکنون مثل سال ۹۸، به علل گوناگون خشونت غالب نشده است. ولی از این مساله گذشته، پرسش را باید اینطور طرح کنید که چرا اعتراضها خشنتر نشده است؟ باید از خود بپرسیم که آیا جز خشونت راهی جلوی جوانمان باز گذاشتهایم؟ آیا به درخواست تظاهرات مسالمتآمیز پاسخ مثبت دادند؟ میگویند شرکت در تظاهرات غیرقانونی جرم است؛ مگر تظاهرات قانونی هم وجود دارد؟ پس از سال ۹۶ بحث شد که برای اعتراضهای قانونی راهحل داده شود. راهحل در این زمینه بود و هست، ولی مدتی بحث شد و هیچ راهی باز نشد. با این حساب، این راهی است که ساختار سیاسی به جوان خود یاد داده است و جوان معترض خشونت را انتخاب نمیکند، بلکه این وضعیت به او تحمیل میشود.»
این جامعهشناس در تحلیل طیف شکلدهنده اعتراضها، اظهار کرد: «معترضان به لحاظ گروههای سنی، عموماً جوانان دهه هشتادی هستند که بیگانه با ارزشهای رسمی هستند. چون در این ساختار آموزش دیدهاند و از نظام آموزشی و رسانهای آن منزجر شدهاند. چیزی برای از دست دادن ندارند. البته زنان جدیتر هستند. طبقه متوسط و حتی رو به پایین و بالا نیز در میدان اعتراضها هستند. هر اعتراضی نشان داده است که انواع و اقسام اقشار و گروههای جامعه اعتراض دارند. این هم یک نمونه، البته فراگیری این اعتراضها بیسابقه است.» به گفته عبدی، حرکتهای خیابانی، خود پیامد برخی اتفاقات دیگر است. فقدان آزادی برای اعتراضهای مسالمتآمیز، فقدان رسانههای آزاد برای طرح مطالبات مردم، فقدان فضای باز سیاسی برای مشارکت عمومی، موجب حرکتهای خیابانی میشوند. طبیعی است این اقدام از روی ناچاری است و طبعاً عوارض منفی آن کم نیست، ولی راه دیگری جلوی مردم گذاشته نمیشود. وی در ارزیابی عملکرد مسئولان در قبال این اتفاقات، گفت: «همین رویکردهاست که کار را به اینجا رسانده، نداشتن رسانه مستقل و حقیقتگو، فقدان رسیدگیهای مستقل قضایی در این امور سیاسی، فقدان فرضیه برای مشارکت مؤثر سیاسی و اجتماعی کردن جوانان از طریق نهادهای حزبی و مهمتر از همه محدود شدن حکومت به تعدادی افراد و جناح محدود، ریشه این بحرانهاست.» این روزنامهنگار با تاکید بر اینکه «هیچ تجدیدنظری باعث خدشه به نظام نمیشود»، گفت: «به شرطی که تجدیدنظر براساس اصول عقلانی و منطقی باشد. آیا این سیاستها موجب افزایش دینداری یا حجاب زنان شد؟ به طور قطع خیر و اثر منفی هم داشته است، خُب! نباید به این سیاستها ادامه داد. مگر سیاستهای گذشته وحی منزل است که تغییر نکند؟ اینها هیچکدام ربطی به دفاع از نظام ندارد، اما عدهای نگران منافع خودشان هستند و از این رو از وضع موجود حمایت میکنند.»
عبدی در پایان به رسمیت شناختن دیگران، آزادی رسانه به ویژه صداوسیما، استقلال قضایی، تغییر رویکردهای موجود در تطبیق قوانین با شرع و قانون اساسی، کنار گذاشتن سیاست ردصلاحیتها و باز کردن راه برای مشارکت عمومی را روشهای حل مساله و جلوگیری از تکرار این حوادث ناگوار دانست و تاکید کرد: «بدون اینها راهی برای خاتمه بحران وجود ندارد.»
چرا به این شیوه روسری را در آتش میاندازند؟
عماد افروغ، جامعهشناس نیز دراین باره به خبرگزاری ایرنا، گفت: «جامعه ما آبستن انواع ناآرامیها، به دلیل انواع مشکلات از تورم و بیکاری تا عدم توزیع عادلانه و برابر مواهب سیاسی اقتصادی و فرهنگی است. بنابراین فوت خانم مهسا امینی تنها یک جرقه بود برای اینکه خشمهای فروخفته یک بار دیگر خود را نشان دهد.» به گفته رئیس اسبق کمیسیون فرهنگی مجلس، اگر کسی با منطق جامعهشناسی و منطق شورشها و خشمهای شهری آشنا باشد، میداند در تمام دنیا وقتی چنین اتفاقی میافتد، جامعه دچار فوران خشم اجتماعی میشود. در کشورهای دیگر نظیر آمریکا هم چنین اتفاقاتی سبب شورش اجتماعی میشود و تلفات میدهد. سالهاست بسیاری هشدار میدهند انعطاف و توجه به فعل و انفعالات واقعی جامعه وجود ندارد.»
این استاد دانشگاه در خصوص مطالبه مردم در این ناآرامیها اظهار کرد: «شاید خواسته آشکار معترضان در این مقطع، مساله حجاب و انعطاف بیشتر نظام در این موضوع باشد، اما مطالبه مردم صرفا این نیست. در جامعه ما فقر و نابرابری، بیکاری و انواع تبعیض غوغا میکند. جامعه انباشته از برخی مشکلات است و دنبال بهانه میگردد، حتی به نظر من تشییع پرشمار مرحوم پاشایی هم سیاسی بود، نه فرهنگی. افراد احساس کردند اعتراض سیاسی آشکار ممکن است عواقب داشته باشد.» افروغ، ادامه داد: «مگر میشود در جامعهای که یک عقبه ریشهدار شرعی و عقبه تاریخی حتی قبل از اسلام درباره حجاب دارد، به این شیوه روسری را در آتش بیندازند؟! این یک حرکت واکنشی است. آن جوان دنبال فرصتی بوده تا اعتراض کند. تنها یکی از موارد، اعتراض به گشت ارشاد است که به نظر من به حق است. چیزی راه انداختهایم که هیچ توجیه انسانی، اخلاقی، عقلی و حتی قانونی ندارد. روش آن هم میتواند اصلاح شود. خب به جای اینکه افراد را سوار ون کنید و به جایی ببرید، همان جا تذکر بدهید یا در همان ماشین آموزش دهید تا بروند. این شیوهها که مردی زن نامحرم را در ماشین بیندازد، غیرانسانی و غیرشرعی است.» این جامعهشناس با بیان اینکه ای کاش نظام بهموقع درباره این حادثه واکنش نشان میداد و عذرخواهی میکرد، تاکید کرد: «نگران این هستم که اگر این شورشها رهبری نداشته باشد، تبعات بدی داشته باشد. اگر رهبری داشت، بیانیهای میداد و درخواستها و ایدئولوژی آن مشخص بود. اما این یک شورش کور و بدون رهبر است و این خطر را دارد که میتواند به جنگهای فرقهای درونی بپیوندد. حتی اگر بتوان اینها را آرام کرد، شاید در مسائل دیگر سر باز کند.»
افروغ، در ارزیابی عملکرد مسئولان کشور در قبال مسائل اخیر، گفت: «به محض فوت خانم امینی مصاحبهای کردم و گفتم نظام عذرخواهی کند، اما کسی عذرخواهی نکرد. احاله دادند به کمیتههایی که تحقیق شود و معلوم نیست چه زمانی نتیجه میدهد. نظام باید برخورد بهموقع و دستکم عذرخواهی میکرد، اما همه چیز را موکول به پاسخ فلان کمیته و کمیسیون و دستور مقامات کردند. این میشود نوشدارو بعد از مرگ سهراب. در فیلم پخششده هم معلوم است برخورد فرد تذکردهنده خوب نیست. مسئولیت این حادثه براساس رابطه قدرت- مسئولیت برعهده حاکمیت است و اگر به موقع عذرخواهی میکرد، این اتفاق نمیافتاد. اما چه باید کرد؟ در کوتاهمدت باید حتما درباره گشت ارشاد تجدیدنظر شود و نگران این هم نباشند که این کار لطمه به عزت و اقتدار حکومت میزند.»