دردی الیمتر از مرگ
به بهانه سالروز درگذشت استاد پرویز مشکاتیان
به بهانه سالروز درگذشت استاد پرویز مشکاتیان
در طول تاریخ، هنرمندان بسیاری پای به عرصه هنر ایران گذاشتهاند که تنها نام برخی از آنها ماندگار شد، چراکه ماندگاری یک هنرمند تابع عوامل گوناگونی است که برآیند آنها در وجود او، اسباب ماندگاریاش را فراهم میکند. احمد عبادی، علینقی وزیری و قمرالملوک وزیری نمونههای قابلاشارهای هستند که هر یک، مولفههای جداگانهای را جز تبحر در هنر موسیقی دارا بودند. دوران معاصر نیز از وجود چنین هنرمندانی بیبهره نبوده، پرویز مشکاتیان از آن دسته موسیقیدانان معاصر است که با بهرهگیری از نبوغ ذاتی خود و درک این مهم که اصالت در هنر نمیتواند قطعیت داشته باشد و با حفظ پایبندی به اصل اصالتموسیقی ایرانی، شکلی جدید از این هنر را به مخاطب خویش ارائه و نام خود را جاودان کرد. گرچه ادامه حضور مشکاتیان در موسیقی ایرانی میتوانست لایههای پنهان بیشتری از این هنر را عیان کند، اما فقدان ناگهانیاش فرصت بهرهمندی بیشتر موسیقی از مرد دانایهنر را نداد و او در اوج، با موسیقی ایران وداع کرد. مشکاتیان جزو معدودهنرمندانی بود که علاوه بر موسیقی، آشنایی کاملی با ادبیات ایران داشت، تجلی این شناخت و تسلط بر ادبیات ایرانی در میراث هنری او، به شکل کاملا ملموسی آشکار است. حشر و نشر با شاعران معاصر همچون «شفیعی کدکنی»، «اخوان ثالث»، «فریدون مشیری» و «هوشنگ ابتهاج» جدای از آنکه باعث شناخت عمیقتر او از شعر شده بود، تجلی این شناخت نیز در آثارش بهوضوح عیان بود.
نبوغ ذاتی مشکاتیان در خلق آثارهنری چنان بود که آغازگر سبکینوین در سنتورنوازی معاصر شد، سبکی که گرچه طرفداران بسیاری نیز پیدا کرد و عده کثیری از هنرمندان، ادامهدهنده راه او شدند، اما میتوانست با ادامه حضورش در موسیقی ایران، اشکال بدیعتر و تکاملیافتهتری به خود گیرد که با کوچ زودهنگاماش، گسسته شد. حضور مشکاتیان در کنار محمدرضا لطفی و حسین علیزاده، -با سهدیدگاه متفاوت هنری- که میتوان از آنها بهعنوان سهبدنه اصلی موسیقی پس از انقلاب نام برد، باعث شد تا تصنیفسازی در موسیقی ایران، که پس از عارف و شیدا، افول کرده بود، حیاتی دوباره پیدا کند. هوشنگ ظریف، در تمجید از نبوغ او میگوید:«اولین نوار کاستی که بعد از انقلاب منتشر شد، نوار بیداد بود که وقتی شنیدم، بهنظرم حکایت دیگری درقالب موسیقی اصیل ایرانی بود، تنظیم خاصی داشت و زیبا، دلنشین و متفاوت بود؛ آنجا بود که به نوآوری و خلاقیت پرویز مشکاتیان در تنظیم و آهنگسازی پی بردم.». جدای از نبوغ مشکاتیان در آهنگسازی، تکنیکهای منحصربه فرد او در نواختن سنتور نیز موردتوجه بسیاری از کارشناسان بود، سرعت بالای مضرابها و تغییر مدام ریتمها، خاصیت موسیقی او بود، او با جابهجایی تاکیدهای متریک، ابهام متریک-ریتمیک، تاکیدهای عرضی و ساختاری را بهکار میگرفت تا سطح بالاتری از نوآوری ریتمیک را بیافریند.
آنانکه مشکاتیان را ازنزدیک میشناختند، بر میزان مطالعات وی در حوزه ادبیات و فلسفه و حتی سایر هنرها آشنا بودند. بالا بودن سطح آگاهی او و اشرافش به حوزههای غیرموسیقایی باعث میشد تا نگاه ژرفتری به موضوعات داشته باشد و آنها را از دریچه تازهتری ببیند. این تفکر و نگاه دیگرگونه مشکاتیان در گفتارش بهشکل محسوسی ملموس بود و همین نیز باعث شده بود تا در انتقاد از هنر سیاستزده در میان سایر هنرمندان، پیشتاز باشد. مشکاتیان بهرغم نبوغ تمامعیار هنریاش، از معدود هنرمندانی بود که هیچگاه حاضر نشد برای دریافت مجوزکنسرت یا انتشار بیدردسر آلبومهای خود از هیچکس یا هیچنهادی، کنسرت یا اثریسفارشی قبول کند و همین نیز، امروزه باعث بروز برخی جبههگیریها علیه وی شده است. ازطرفی، شرایط خاص جامعه و مشکلات گسترده سیاسی-اجتماعی و اقتصادی، مشکاتیان را به حاشیه رانده بود. این مهم و مواردی چون عدمهمراهی و درک همکاران هنرمند، آغازگر انزوایی هفتساله برای مشکاتیان بود که از سالهای میانی دهه70 و در روزهایی آغاز شد که بهگواه بسیاری از هنرمندان می توان از آندوره بهعنوان دوران طلایی موسیقی ایران پس از انقلاب نام برد.
شاید این ادعا گزاف نباشد که مشکاتیان، هنرمندی بیبدیل و یگانه در موسیقی ایران است. بینش و تفکری انتقادی او از شرایط جامعه که نشان از مطالعاتاش در حوزههای ادبی، فسلفی، اجتماعی و سیاسی داشت را در هیچ هنرمندی قبل و بعد از مشکاتیان نمیتوان یافت و همین مهم نیز، نقشاصلی فترت طولانیمدت وی بود. مرگ مشکاتیان، ضایعهای دردناک برای هنر بود، اما الیمتر از آن، انزوایی بود که هفتسال بهطول انجامید و مسئولانهنریوقت و هنرمندان، در این مدت قدرناشناسی و ناسپاسی را معناییطرفه بخشیدند.