عوامل اجتماعی در تورم ایران تاثیرگذار است
آخرین خبرهای اقتصادی ایران و دنیا
علی حیاتنیا تحلیلگر اقتصادی در گفتوگو با «هممیهن»:برخی از مکاتب و صاحبنظران اقتصادی عوامل تورم را در همه جای دنیا یکسان میدانند و معتقدند که مهار تورم همه جا یک فرمول مشخص دارد. علی حیاتنیا، تحلیلگر اقتصادی اگرچه عوامل اصلی تورم را در همه جای دنیا ثابت و یکسان میداند، اما معتقد است که بخشی از منشاء تورم به عوامل فرهنگی، اجتماعی و ساختارهای نهادی برمیگردد که در ایران هم این عوامل در اقتصاد بسیار پررنگ است.
آیا امروز در دنیا در خصوص موضوع چگونگی کنترل تورم اجماعنظری وجود دارد یا همچنان میتوانیم شاهد جدال مکاتب در خصوص منشاء تورم باشیم؟
در رابطه با موضوع تورم، از همان پیدایش علم اقتصاد که توسط آداماسمیت جنبه آکادمیک پیدا کرد، اگر آن را بررسی کنیم بحث تورم جزو موضوعات بااهمیتی بوده که مکاتب اقتصادی به آن توجه زیادی نشان دادهاند. از کلاسیکها، نئوکلاسیکها، تاکینزینها و نئوکینزینها یا مکتب شیکاگو و سایر مکتبها و نحلههای فکری. خلاصه و تجمیع تمام نظرات این مکاتب در رابطه با تورم را میتوانیم در نظریه مقداری پول یا سایر نظریهها ببینیم. تورم در دنیا تابع عوامل متعددی است. ما اگر تورم را به صورت یک تابع در نظر بگیریم و همینطور یکسری متغیرهای مستقل برای آن لحاظ کنیم، با یک متغیر وابستهای به نام «افزایش سطح عمومی قیمتها» روبهرو هستیم. در چارچوب این مدل و در مورد متغیرهای مستقل، تقریبا اجماعنظری وجود دارد که مساله نقدینگی به عنوان عامل اصلی و سایر عوامل، مثل خلق پول توسط بانکهای تجاری و کسری بودجه دولت تاثیرگذار است. ولی در رابطه با سایر عواملی که جزو عوامل فرعی هستند اختلافنظر زیاد است. اینها برگرفته از ساختار اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی هر کشوری است و متناسب با مختصات و مقیاس آن اقتصاد و نوع ساختاری نهادی، اجتماعی و فرهنگی عوامل دیگری به جز عوامل کلیدی که همه مکاتب بر آن اجماعنظر دارند، موثر است. برای همین اساس است که عوامل موثر بر تورم را باید بر مبنای شرایط خاص آن کشور یا منطقه مورد بررسی و مطالعه قرار دهیم و به نحوی آن را در مقیاس آن کشور یا منطقه در نظر بگیریم. این موضوع برای کشور ما هم به همین شکل است.
آیا در ایران اگر عوامل اصلی تورم مثل نقدینگی یا کسری بودجه کنترل شود، میتوانیم شاهد تورم پایین کمتر از 5 درصد مثل کشورهای توسعهیافته باشیم یا در ایران عوامل دیگری هم تاثیرگذار است؟
اگر عوامل اصلی کنترل شود، بخش عمدهای از مشکل تورم در ایران حل خواهد شد. ولی اینکه وزن این عوامل چقدر در کل تورم تاثیر دارد، جای مناقشه است. در اقتصاد ایران علاوه بر اینها، یعنی اگر آنچه جریان مسلط اقتصاد آن را به عنوان عامل اصلی تورم میشناسد، کنترل شود باز هم نرخ تورم ما نسبت به کشورهای دیگر کمتر کاهش خواهد یافت. چراکه این موضوع ریشه در ساختار نهادی و اقتصادی ما دارد. بعد از کشف نفت و درآمدهای بادآوردهای که در دهه 40 و 50 وارد اقتصاد ما شد، با این تورم مواجه بودیم. هر زمان با درآمدهای سرشار نفتی مواجه شدیم، به جای اینکه رشد و توسعه پیدا کنیم، عملا با تورم بالا روبهرو شدیم. به جز آن هم رفتار اجتماعی و فرهنگی ما ایرانیان هم در بحث تورم خیلی تاثیرگذار است، موضوعی که کاملا جدا از موضوع حکمرانی اقتصادی و ساختارهای نهادی است.
عامل دیگری به عنوان انتظارات تورمی در اقتصاد ایران همواره مطرح بوده است. آیا این متغیر در دنیا به عنوان یک عامل اصلی مطرح است یا صرفا مختص اقتصادهایی مثل ایران است؟
ما وقتی میخواهیم برای اقتصاد ایران مدلسازی انجام میدهیم تا به وسیله آن آینده اقتصاد را پیشبینی کنیم، عاملی تحت عنوان عوامل یا اخلالهای نادیدهگرفته وجود دارد که یکی از آنها «انتظارات تورمی» است که در بعضی از مدلسازی اقتصادی، این را به عنوان یکی از متغیرهای مهم در نظر میگیرند. اما اینکه آیا انتظارات تورمی قابلیت کمیسازی دارد یا خیر، باز هم محل مناقشه است. انتظارات تورمی تنیدگیهای زیادی با مسائل روانشناختی، فرهنگ جامعه و مسائل اجتماعی دارد. در ایران هر کالایی گران میشود، مردم هجوم میآورند و آن را میخرند. این را شاید در جاهای دیگر نبینیم. این فکتی است که مختص ایرانیان است. این عوامل در انتظارات تورمی تاثیر میگذارد. برای همین انتظارات تورمی تاثیر بیشتری در کل نرخ تورم در ایران نسبت به کشورهای دیگر دارد، چراکه عدماطمینان و ریسک در اقتصاد ایران بالا است و سهم انتظارت تورمی در نرخ تورم هم قابل توجه است. این را میتوان به صورت شهودی هم ثابت کرد. انتظارات تورمی به دلیل شرایط مخاطرهآمیزی که در اقتصاد ایران وجود دارد، یک متغیر مهم در اقتصاد ایران است.