شورشی علیه اخلاق دروغی
مشروطه در تغییر بسیاری از عرصههای عملی و نظری ایران موثر بود که ازجمله آنها تاثیر شگرفش در کاربرد زبان بود. درواقع تحولی که از سالها قبل و با امثال قائممقام
مشروطه در تغییر بسیاری از عرصههای عملی و نظری ایران موثر بود که ازجمله آنها تاثیر شگرفش در کاربرد زبان بود. درواقع تحولی که از سالها قبل و با امثال قائممقام فراهانی شروع شده بود در این دوره بهبار نشست و آنچه بیشازهمه نمود پیدا کرد، رستن زبان از قیدوبندهای باقیمانده از افکار دبیران و نویسندگانی چون «مهدی خان استرآبادی» توسط کسانی چون «علامه دهخدا» و «محمدعلی جمالزاده» بود. اگرچه خود این ادیبان مرهون تلاشهای غیرقابل چشمپوشی کسانی چون «حاج سیاح در سفرنامهاش»، «میرزا حبیب اصفهانی در ترجمه/تالیف حاجی بابای اصفهانی» و «میرزا اسکندر در ترجمه کنتمونت کریستو» و «امینالدوله در سفرنامهاش» بودند اما بههرحال آنها بودند که توانستند این تلاشها را بهمثابه یک «سبک» عرضه کنند. آثاری چون «چرند و پرند» و «یکی بود یکی نبود» درواقع اولین تلاشها برای ورود زبان سادهسازیشده فارسی به حوزه ادبیات داستانی است. تلاشی که توسط کسانی چون «صادق هدایت» پی گرفته و به بلوغ رسید.
مجموع این تلاشها، داستان و رمان را مثل آبیروان در جریان زندگی روزمره آن دوران پرآشوب رها کرد و نتایجی بهبار گذاشت که ازآنجمله نزدیکترشدن زبان به زندگی روزمره بود.
محصولی که صادق چوبک حتی بیشتر از صادق هدایت در رشد و پرورش آن نقش ایفا کرد. چراکه اگر هدایت بهرغم دستاوردهای چشمگیرش بهدلیل دوری از زیستبوم خلق زبان در مواردی سپر انداخت و جمالزاده بهواسطه ناهموار بودن راهش گاهی دچار زیادهروی در استفاده از مثلها و متلها شد، چوبک توانست زبان را گاهی در بیپردهترین شکل ممکن در زبان آدمهای داستانهایش بهکار ببرد.
این کاربرد بهخصوص در ترکیب با موقعیت اجتماعی شخصیتهایش که عمدتا از میان دزدها، قوادها، روسپیها و بیکارهها انتخاب شدهاند یکی از معدود نمونههای قابل مطالعه و تامل در شیوه شکستهنویسی و ضبط محاوره واژهها و فعلها در دوران معاصر را خلق کرد. داستان کفترباز او بهترین شاهد برای این مدعاست. زبانی مملو از اصطلاحات نو که پتانسیلها و کارکردهای واژههای روزمره را در روایت داستانی عیان کرد. کاری که در رمان سنگ صبور هم بهشکل قابلاحترامی ادامه یافته و حتی تکمیل شد.
درواقع اگر «قائممقام» تلاش سعدی برای نجات زبان فارسی را صیقل داد و در کتابی چون «منشات» دوباره عرضه کرد و میرزاحبیبها سوار بر شانه این بزرگان، زبان را خوشآهنگتر و امروزیتر عرصه کرده و بهدست کسانی چون جمالزاده سپردند، صادق چوبک توانست آن را از بند باورهای دروغین اخلاقی رها کند.
چوبک زبان فارسی را از قید حرمتی غیرواقعی رها کرد. او با استفاده صریح از تکیهکلامهای لاتها، دزدها و فواحش نشان داد چه فرهنگ غنی و اصطلاحات صیقلخورده و پرمعنایی در سایه شرم و کراهت دروغینِ حاکمشده بر این زبان، تا بهامروز مغفول مانده است. البته که این حرف بهمعنای نادیدهگرفتن تلاش کسانی چون صادق هدایت نیست اما شکی هم نیست کاری که صادق هدایت در چند نمونه انگشتشمار انجام داد، توسط چوبک به جریانی کامل و قدرتمند در عمده آثارش تبدیل شد. او توانست با مهارت غبطه برانگیزی اصطلاحات، فحشها، گویهها و تکیهکلامهای طبقات فرودست را در داستان بهکار ببرد اما مهمتر از آن توانست با شجاعت بینظیری در برابر هجمه نویسندگان و منتقدانِ در بندِ اخلاقیات غیرواقعی و الصاقشده مقاومت کرده و کارخودش را پیش برده و سویهای از زبان فارسی را در برابر ما بگشاید که مدتها بهشکل عمدی روی آن خاک پاشیده شده بود. ازاینمنظر او چون باستانشناسی بود که توانست بخشی از زبان فارسی را دوباره کشف و در برابر چشم ما قرار بدهد.
چوبک را با ویژگیهای زیادی میتوان بهیاد آورد؛ با شخصیت «زار ممد» در رمان «تنگسیر»، با رمان «سنگ صبور»، با «انتری که لوطیاش مُرده بود»، با «دزد قالپاق» و کلی داستان و شخصیت دیگر، اما بیتردید در صدر همه اینها باید تلاش و مجاهدت بینظیر او در رهاکردن زبان از قیدوبندهای اخلاق دروغین را قرار داد. او در داستانهایش نهفقط طبقهای فرودست، ندار، بیچیز و فراموششده را به ما نشان داد بلکه با شورش در برابر نگهبانان سنتهای خیالی و دستوپاگیر، ظرفیتهای مغفولمانده زبان فارسی را هم از زیر خروارخروار شرموحیای دروغین بیرون کشید، تمیزش کرد و در برابر چشمها قرار داد.