آمیزش خیال و واقعیت
زندمقدم راوی زندگی مطرودان و بهحاشیه راندهشدگان بود
زندمقدم راوی زندگی مطرودان و بهحاشیه راندهشدگان بود
محسن گودرزی
پژوهشگر افکار عمومی
دکتر محمود زندمقدم هم رفت. دو روز پیش ایمان پاکنهاد خبر درگذشت او را داد. چند سال پیش هم او بود که از بیمارستانی در تهران زنگ زد و گفت، حال دکتر خوب نیست و از رسیدگی ناکافی بیمارستان گلایه کرد. یادم میرود به سالهای دور در اواخر دهه60. در سمیناری که سازمان برنامه و بودجه درباره مسائل جمعیتی برگزار کرده بود و محمود زندمقدم یکی از سخنرانان بود. تا آن زمان نام او را نشنیده بودم. وقتی پشت تریبون قرار گرفت، با صدایی آرام از زندگی بلوچ و بلوچستان گفت و چنان که سبک او بود، آن را به زبانی شیرین و زیبا بیان کرد و با قصه مردمان در آمیخت. سیاق او اما برای چنین سمینارهایی- آن هم سمیناری درباره جمعیت و جمعیتشناسی که بیشتر از دیگر شاخههای علوماجتماعی با عدد و رقم قرین است- غریبه بود. از آن سخنرانی چیزی در خاطرم نمانده است، جز حسی دلنشین که هنوز هم با نام محمود زندمقدم برایم تداعی میشود.
باری، هنگامی که سخنرانی او تمام شد یکی از کارشناسان قدیمی سازمان برنامه و بودجه با صدایی بلند و زبانی پرخاشجویانه معترض شد که چرا او را به چنین سمیناری راه دادهاند تا قصه بگوید و اینکه سمینار علمی جای قصه گفتن نیست و تا توانست از این چیزها در تحقیر او گفت. زندمقدم نگاه کرد، چیزی نگفت و آرام جایگاه سخنرانی را ترک کرد. سالیان بعد که دکتر زندمقدم را دیدم، از آن پرخاش و توهین چیزی به یادش نمانده بود یا نمیخواست چیزی بگوید. زندمقدم در آن سمینار قصهپردازی یا خیالپردازی نکرد؛ چنان که در هیچ کتابش چنین نکرده است.
جمشید بهنام در مقدمه تکنگاری اهل هوا نوشته غلامحسین ساعدی بین خیالپردازیهای یک داستاننویس و دغدغه پژوهشگری که با نگاهی سرد واقعیت را توصیف میکند، تمایز میگذارد و در امتیاز کار ساعدی مینویسد، «اگر از لحاظ روش تحقیق، «اهل هوا» را با هر دو تحقیق قبلی ساعدی [ده ایلخچی و مشکینشهر یا خیاو] مقایسه کنیم، پی میبریم که در کارش ماهرتر شده است، هرچند گاه گاهی با خیالپردازیهای یک داستاننویس روبهرو هستیم، میتوان احساس کرد او نیز دچار وسواس اهل تحقیق شده است». میتوان دید چنین اختلافی سابقه دارد. این قضاوت درباره نویسندگانی مطرح میشود که از دنیایی بیرون به میدان علوماجتماعی پا گذاشتاند و اهل تحقیق آنان را به چشم غریبهای میبینند که میخواهند خانه علم را با اسباب و لوازم خود که همانا خیال و زبان باشد، چنان پر کنند که دیگر کسی خانه را نبیند و محو تماشای اسباب شود. همان که کارشناس قدیمی گفته بود، اینجا محل سخن گفتن از واقعیت است، نه خیال و قصه. زندمقدم خیالپرداز نبود و از بنیاد با چنین تفکیکی مخالف بود. او از درون خانواده علوماجتماعی برخاسته بود. به دنیای پژوهش علوماجتماعی تعلق داشت، برای کار
برنامهریزی به سیستانوبلوچستان رفته بود و بنا بود کار آماری کند. با این حال، دریافت که ابزارهای آماری و زبان فنی نمیتواند رنج مردمان به تعبیر او سهقران و صناری را به کفایت بیان کند. آثار زندمقدم را میتوان در امتداد سنت تکنگاریهایی دانست که آلاحمد، ساعدی و طاهباز آغاز کردند ولی او آن را به کمال رساند. آنجا که جهان بیرون را می نگریست، نگاهی تیز به واقعیت داشت. در مقدمه کتاب آدم سهقران و صناری در سال 1356 جملاتی مینویسد که کاملا طنینی امروزی دارد و اگر بر تاریخ نوشته چشم بپوشیم، گویی امروز و در این لحظه نوشته شده است:
«با ملاحظه به موقعیت ویژهای که بلوچستان دارد، هرچه بیشتر به آن توجه شود، سزا و درخور است. یکسوی این استان خلیجفارس جریان دارد و دریایعمان با آن همه اهمیت جهانی و حیاتی که این آبراهها دارند، سوی دیگر پاکستان و تحولاتی که در آن در حال شکل گرفتن است و در کنار پاکستان شبهقاره و مسائل خاص این پهنه از جهان و طرف دیگر، بلوچستان، افغانستان، هنگامی که به اهمیت این همسایه پی میبریم که در رابطه با ایران همچون دروازهای بهنظر میرسد در برابر چین، که در این سو به خوبی شنیده میشود غرش تنفس این غول عظیم...»
زندمقدم از همه ابزارهایی که برای فهم واقعیت مناسب میدانست، استفاده میکرد. در کتاب «آفاق جزیره قشم» در توضیح روش مطالعه خود مینویسد: «روشهایی که برای مطالعه بهکار گرفته شدهاند، بهطور کلی عبارتند از :
1. بازدیدهای متعدد از جزیره، از سال 72 تا 82
2. مشاهده و مصاحبه با خبرگان، اهل حرفهها و... مشاهده مراسم مذهبی، اجتماعی، سنتی اهل جزیره و...
3. مطالعه منابع و مآخذ موجود در زمینه تاریخ، جغرافیا، اقتصاد، جامعهشناسی، آمار و.. مربوط به بندرعباس و جزیره قشم.
4. بازدید از بندر آزاد چابهار، محور شرق، بازار مبادله آزاد میرجاوه و زابل بهخاطر درک بهتر ویژگیهای منطقه آزاد قشم باتوجه به موقعیت جغرافیایی و ژئوپلیتیک خاص جزیره»
وقتی موقع توصیف میرسد زندمقدم زبان و سبک خاص خود را در پیش میگیرد و ازجمله در توصیف صحنه از زندگی قلعه چنین مینویسد:
«درهای چوبی و بهندرت آهنی، بر پیشانی بیشتر درها سوراخی، برای دید زدن و پاییدن دربازکنها، حیاطی آخر فرش و وسط حیاط حوضی و گاهی فوارهای، اتاقها دودری و سهدری، پشت به قبله و رو به قبله، گرد حوض یا یکطرف حیاط باغچه و در بیشتر باغچهها قلمههای شمشاد، برگهاشان سبزسبز که گاهی به سیاهی میزند و در متن مبهم و تاریک باغچه، مانند کابوسهایی که از ژرفای تاریکی میرویند و زیرزمینی و آشپزخانه، جای پادو و دربازکن و پیشخدمت و آشپز. هر اتاق کارگاه یکی از خانمهای خانه است، گوشه اتاق تختی و روی تخت تشکی چرکین، مثل لجن، کف اتاق متناسب با دخل خانم و وضع کلی خانه، قالیچه یا گلیمی یا برهنه، روی دیوارها پشت جلد رنگین مجلههای هفتگی و ماهانه».
او در تمام آثار خود کوشید زیبایی و خیال پردازی را با روشهای علمی در هم آمیزد. وظیفهای که به گواه آثارش میتوان گفت خوب از پس آن برآمد.
محمود زندمقدم -چنان که در آن سمینار در حاشیه بود- در حاشیه ماند و کارهای خود را در خلوت و غربت پی گرفت به شکلی که حتی اهالی علوم اجتماعی هم از او خبری نداشتند و چهبسا کسان بسیاری که او را نمی شناختند یا هنوز هم نمیشناسند. زندمقدم راوی زندگی مطرودان و بهحاشیه راندهشدگان بود و شاید داشت تنهایی و غربت خود را در آینه آنان می نوشت. یادش گرامی باد.