تعهد به تقویم یا روح تاریخ؟
نگاهی به تاریخ در آثار علی حاتمی
نگاهی به تاریخ در آثار علی حاتمی
مهرزاد دانش
منتقد سینما
کارنامه سینمایی/تلویزیونی مرحوم علی حاتمی، در پرداختن به تاریخ سده اخیر ایران، موقعیتی منحصربهفرد دارد. دلبستگی او در به تصویر کشیدن این بازه تاریخی، هم شامل درباریان میشد و هم مبارزان و هم مردمان عادی کوچه و بازار. ستارخان، سلطان صاحبقران، حاجی واشنگتن، هزاردستان، کمالالملک و دلشدگان؛ نمونه آثاری از او هستند که بنمایه روایت و داستانشان متکی به تاریخ بوده است. البته این جدا از طرحهایی ناکام مانند ملکههای برفی (درباره همسران محمدرضاشاه پهلوی) یا نیمهتمام همچون جهانپهلوان تختی است.
اما برخی از منتقدان آثار او، همواره این ایراد را میگرفتند که روایت تاریخی او تطابقی با واقعیتهای تاریخ ندارد. این ایراد البته منحصر به حاتمی هم نیست و تقریبا همه سینماگرانی (چه ایرانی و چه خارجی) که درباره واقعهای تاریخی فیلم ساختهاند، این انتقاد را شنیدهاند که دست به تحریف تاریخ زدهاند. محققان عرصه تاریخ، از خلق شخصیتها و موقعیتهای جعلی در واقعیت تاریخ، دلخورند و در قالب تحلیلهای افشاگرانه، سعی در آگاهی عمومی دارند تا مبادا حقائق، وارونه جلوه داده شوند و افسانه جای واقعیتها را بگیرد.
فیلمهای حاتمی هم آکنده از جابهجاییهای وقایع تاریخی و افزودن مایههای خیالی به واقعیتهای تاریخ بود. در فیلم کمالالملک، ماجرای ملقب شدن نقاش معروف به این عنوان و نیز سرقت جواهرات و همچنین اتمام تابلوی معروف تالار آینه کموبیش در یک زمان و نهایتا یک سال رخ میدهند، اما در اصل این سه واقعه، فاصله زمانی زیاد از هم داشتهاند. در همین فیلم کنارهگیری کمالالملک از نزدیکی به حکومت پهلوی اول قالبی متفاوت با واقعیت تاریخیاش یافته است. درباره امتناع نقاش از ترسیم نگارههای عریان به سفارش شاه عیاش، سندیتی تاریخی وجود ندارد. عارف قزوینی تصنیف «از خون جوانان وطن لاله دمیده...» را بعد از استبداد صغیر سروده بود، اما در فیلم، این مهم به قبل از آن مقطع منسوب میشود. پرچم سه رنگ ایران - با قوامیافتگی متأخرش - نیز مربوط به سالهای بعد از مشروطه است که در فیلم شمایلش در سالهای پیش از آن نمایش داده میشود.
در دلشدگان نیز از این قبیل ایرادها میتوان جست. احمدشاه نوجوان در اوائل فیلم از اختراع جعبهای که صدا را ضبط میکند شگفتزده میشود، درحالیکه این دستگاه (فونوغراف) در زمان پدربزرگش، مظفرالدین شاه قاجار، استفاده میشد. البته اصل خود داستان این فیلم هم بیشتر خیالی است تا متکی به مستندات تاریخی.
در هزاردستان نیز که گسترهای تقریبا 50ساله را از تاریخ ایران دربرمیگیرد، بههمفشردگی چندین شخصیت تاریخی در قالب یک کاراکتر واحد بارها شکل گرفته است. شخصیت اصلی، رضا تفنگچی که بعدا به رضا خوشنویس تغییر هویت و حرفه داد، برگردانی از تلفیق دو شخصیت واقعی یعنی میرزامحمدحسینخان قزوینی (عمادالکتاب) و کریم دواتگر است. مفتش ششانگشتی، از شخصیت عباس بختیاری معروف به عباس شیشانگشتی الهام گرفته است. ابوالفتح، همان اسداللهخان ابوالفتحزاده، رهبر اصلی ترورهای سیاسی کمیتۀ مجازات در دوران احمدشاه قاجار است. شعبان استادخانی یا همان شعبوناستخونی، برگردانی غریب از شخصیت شعبان جعفری (شعبون بیمخ) به حساب میآید. کفیل نظمیه (با بازی جعفر والی) یادآور رکنالدین مختاری (سرپاس مختار معروف)، رئیسِ شهربانی دوره رضاشاه است که البته این تداعی را هم دربردارد که مفتش ششانگشتی تلفیق اصلی سرپاس مختاری و عباس بختیاری و نیز پزشک احمدی باشد. در بین همه اینها، کمیته مجازات هم صورت دیگری در تاریخ داشت. اعلام موجودیت، فعالیت و فروپاشی کمیته مجازات نهایتا بیش از یکسال به طول نینجامید که اعضای آن از سوی نظمیه دستگیر شدند که به انهدام آن
و اعدام افرادی همچون منشیزاده و ابوالفتحزاده و تبعید اعضایی مانند عمادالکتاب منجر شد. کمیته مجازات توسط منشیزاده و ابوالفتحزاده تشکیل شد، اما حاتمی تنها در نامگذاری ابوالفتح بهره تاریخی برده که البته هیچکدامشان هم صحاف نبودهاند. ترور میرزا محسن مجتهد و قتل محمدرضاخان منتخبالدوله از اقدامات تروریستی این کمیته بود که در هزاردستان بازتاب نداشت. کریم دواتگر نیز پس از مدتی به علت تهدید کمیته به فاش ساختن اسرار، به قتل رسید. اما در روایت حاتمی رضا تفنگچی در تبعید به خراسان با دختر صاحبمنصبی که گماشته اوست، ازدواج میکند و سالها بعد در شهریور 20 و هرجومرجهای ناشی از اشغال ایران از سوی بیگانگان، به اراده هزاردستان کشته میشود.
از مرموزترین شخصیت سریال (خان مظفر) هم در تاریخ نمیتوان سراغی گرفت. در روایت حاتمی او از بازماندگان قدرتمند قاجار در دوران پهلوی است که همچنان نفوذ مافیاییاش را حفظ کرده و در گراندهتل اقامت دارد. خان مظفر را میتوان اقتباسی از عبدالحسینخان فرمانفرما دانست. او سیاستمداری زیرک و ثروتمند بود و سابقه والیگری بر فارس، کرمان، آذربایجان و تصدی وزارت کشور، دادگستری و جنگ پس از مشروطه را داشت. اما او در سریال هزاردستان بسیار تنها است و صرفا با عروس بیوهاش امینهاقدس، مأنوس است. فرمانفرما پس از مرگ پسرش به دست رضاشاه افسرده میشود و در سال 1318 در تهران از دنیا میرود؛ برخلاف آنچه در سریال درباره قتل خان مظفر به دست سیدمرتضی ابراز میشود.
از این نمونهها در کارهای تاریخی حاتمی بسیار است. در نگرهای صرفا تاریخی، میتوان این همه را تحریفی آشکار نسبت به واقعیات پیشین دانست. چنین رهیافتی، اگرچه ظاهر صائبی دارد، ولی در عمق فاقد درک جایگاه هنر در عرصههای اجتماعی و از جمله تاریخ است. تاریخ، تکرار لحظات گذرای بشریت است و ثبت آن توسط مورخ متمایز از درک جوهرهاش توسط هنرمند است. مورخ با رقم و آمار و سند سروکار دارد و هنرمند با کنشها و واکنشهایی انسانی که در بزنگاههای سرنوشتساز زمان، قابل تأملند. خان مظفر در روایت حاتمی اگرچه شباهتهایی با فرمانفرما دارد، اما قرار نیست بازتاب کامل او باشد. خان مظفر، چکیده همه جریانهایی است که در عمق شبکههای اختاپوسی قدرت و ثروت، نقش ایفا میکنند و به تعیین مهرهها مشغولند (حاتمی گفته بود خان مظفر چکیده همه خاندانهای حکومتگر در ایران است؛ نه فرمانفرما است، نه مخبرالسلطنه و نه امیر شوکتالملک...) رضا خوشنویس، چه فرق میکند عمادالکتاب باشد یا کریم دواتگر؛ وقتی قرار است تجسمی از مواجهه با شعبده حق و باطل در عالم سیاست باشد و در پی آن، ابزاری فریبخورده که برخلاف نیت پاکش، جنایت میکند؟ شعبان استخوانی در واقعیت
متفاوت از شعبان جعفری است؛ ولی جایگاه تاریخی لمپنیسم را در سرویسدهی به ارباب قدرت در مواقع بحرانی مشروعیتی و مشارکتی، به شیواترین بیان یادآور میشود. هزاردستان از دادههای تاریخی، زنجیرهای فراهم آورده که با جابهجایی حلقههای تشکیلدهندهاش، سیری دراماتیک و هدفمند به پیکره خشک تاریخ بخشیده است. این رویکرد در کارهای تاریخی حاتمی، معطوف به روح نهفتهای است که در لایههای زیرین و ارگانیک تاریخ شکل گرفته است و نه لزوما در مدارک و اسنادی که از منابع و کتب تاریخی به دست آمدهاند. او متعهد به روح تاریخ بود و نه تقویمش.