تردیدهـای جدایـی
درباره تصمیم به رفتن ساخته پارک چان ووک
درباره تصمیم به رفتن ساخته پارک چان ووک
محمدامین شکاری
روزنامهنگار و مترجم
وقتی بازیگر نقش اصلی فیلم جدید پارک چان ووک از این کارگردان خواست تا نقشاش را در فیلم نوآر عاشقانه «تصمیم به رفتن» توصیف کند، پارک به او گفت، شخصیت یک افسر پلیس مودب را بازی میکنی که سلاح حمل نمیکند اما بهجای آن همواره دستمال مرطوب با خود دارد.
پارک که در ماه اکتبر در جشنواره فیلم تورنتو برای تبلیغ فیلم تازهاش حضور پیدا کرده بود، این خاطره را همراه با یک لبخند بازیگوشانه به یاد آورد و مترجمش نیز حین برگردان این خاطره میخندید. «تصمیم به رفتن» داستان یک پلیس بانزاکت (با بازی پارک هائه-ایل) است که به صورت خطرناکی در حال نزدیک شدن به مظنون اصلی یک پرونده قتل است. ایده فیلم «تصمیم به رفتن» از رمانهای معمایی پلیسی آمده است. پارک متوجه بود قهرمانهای داستان رمانهای معمایی پلیسی، شخصیتهای بسیار آرام، با حالتی خیلی مردانه هستند که بعضا امضاهای شخصیشان بددهنی یا سیگارکشیدن مداوم است. کارگردان فیلمهای «اولدبوی» و «کنیز» به سری رمانهای کارآگاهی دهه شصتی سوئدی با محوریت کاراکتر مارتین بک علاقهمند بود، کتابهایی که یک مدل کارآگاه باشخصیت را نشان میداد. به گفته پارک، کاراکتر (مارتین) بک، یک حس بسیار قوی در کارش دارد، او اصول خودش را دارد. بنابراین هائه-جون در «تصمیم به رفتن» نیز که همیشه دستمال مرطوب همراه دارد و اتفاقا به درخواست همسرش سعی در ترک سیگار نیز دارد، تقریبا بیش از حد مبادى آداب و بیش از حد مهربان است، او بهنوعی در دستهبندی کارآگاههای مردانه جا نمیگیرد. در فیلم جدید پارک، تاکید روی خویشتنداری شخصیتها ممکن است طرفداران کارهای اولیه این کارگردان را شگفتزده کند. پارک کارگردانی است که در دهه 2000 با سهگانه شیک و سبعانهاش درباره انتقام توجه جهانیان را به سینمای کره جلب کرد. فیلمهایی که در آنها محاکمههای روانشناختی بیرحمانه با خشونت بیش از اندازه ترکیب شده است؛ در «همدردی با آقای انتقام» یک مرد را در بستر رودخانهای بسته و رها کردهاند تا غرق شود در «اولدبوی» یک زندانی درحالیکه خون از گردنش میچکد فقط با یک چکش در یک دالان تاریک با جمعیتی مسلح مبارزه میکند و در «بانوی انتقام» یک گروه از والدین، چاقوها و تبرهایی را جمع میکنند تا با آن از قاتل سریالی که بچههایشان را کشته انتقام بگیرند. ضمنا باید اشاره شود که پارک در فیلمهایش هرگز از نشان دادن هیچ صحنهای روی پرده سینما طفره نرفته است. مثلا در «کنیز» محصول 2016 یک داستان عاشقانه بین یک وارث منزوی ژاپنی و یک زن خلافکار را در جایگاه یک کنیز در دهه 1930 در کره استعماری روایت میکند. فیلم مملو از صحنههای اروتیک است. اما فیلم «تصمیم به رفتن» که در جشنواره کن امسال برای اولینبار به نمایش درآمد و درنهایت جایزه بهترین کارگردانی را نیز برای پارک به ارمغان آورد، سوالهایی برای مخاطبهای فیلم ایجاد کرد؛ اینکه چرا فیلم تازه پارک حاوی خشونت و مسائل جنسی نیست. پارک چان ووک خودش درباره این مسئله میگوید: دو شخصیت قهرمان من در «تصمیم به رفتن» در روراست بودن با احساسات واقعی خود، بسیار بد عمل میکنند. آنها گاهی از بیان آنچه در درونشان میگذرد خودداری میکنند یا گاهی چیز متفاوتی را برخلاف آنچه واقعا احساس میکنند به زبان میآورند، بنابراین مخاطب باید همه ریزهکاریها و تغییرات کوچکی را که در چهره و حرکات آن دو اتفاق میافتد تماشا کرده و آن را مزهمزه کند.
«تصمیم به رفتن» فیلمی است که به آرامی به سمت جذابیت پیش میرود و پر از پیچ و تاب است. جزئیات ظریف پارک برای آنهایی که فیلم را به دقت، شاید حتی چندین بار تماشا میکنند پاداش به همراه دارد. پارک میگوید: بزرگترین هدف من و همکار نویسندهام (جونگ سئو کیونگ) فراتر رفتن از کلیشه زنان فیلم نوآر بود. کارگردان کرهای در مورد کاراکتر زن فیلم که نامش سئو رائه است، میگوید: او نه یک تمثال مقدس بیگناه، نه یک فِم قتال (این عبارت در فیلم و ادبیات داستانی غرب به زنی زیبا گفته میشود که با استفاده از زیبایی و جذابیتهای خود مردان را افسون میکند.) است.
پارک چان ووک که در دانشگاه، فلسفه خوانده و در ابتدا قصد داشته منتقد هنری شود، در مصاحبهها و نشستهای مطبوعاتیاش مهربان و متفکر است. از او در مورد به تصویر کشیدن خشونت در کارنامه حرفهایاش سوال میشود. از امروز که خشم باردیگر در زندگی مردم فوران کرده، بهطور محسوسی در جنبشهایی که دنبال انتقام گرفتن از دیگری هستند مانند مهاجران، پناهندگان و فمینیستها دیده میشود. پارک میگوید: اگر به تاریخ نگاه کنید، خیلی رایج است که سیاستمداران از نفرت مردم نسبت به دیگر افراد استفاده میکنند. تمام فیلمهای من که به انتقام میپردازند، اساسا این حرف را میزنند که حمله کردن به مردم چقدر بیهوده است و هیچ چیزی از یک عمل انتقامجویانه نمیتوانید به دست آورید. یا در فیلم دیگرم با نام «همدردی با آقای انتقام» به درگیری بین طبقات میپردازم، اگرچه در هیچ یک از فیلمهایم در مورد موضوع خشم یا نفرت نسبت به زنان حرف نمیزنم اما این موضوع نیز در جامعه ما وجود دارد و برای ما مهم است که این واقعیت را بپذیریم که ما به این بیماری مبتلا هستیم. این موضوعی است که ما باید بهطور دقیق به آن نگاه کنیم و این تنها راهی است که میتوانیم به یک راهحل در مورد آن برسیم. او تاکید میکند: فیلمسازی میتواند به ما کمک کند تا با آنچه باید با آن روبهرو شویم، مقابله کنیم. داستانهای روی پرده سینما میتوانند جرقه بحثهایی را در زندگی واقعی ایجاد کنند و این قدرت هنر است. «تصمیم به رفتن» در حال حاضر در سراسر جهان در حال اکران است. این فیلم نماینده کشور کرهجنوبی در بخش اسکار بینالملل دوره نودوپنجم است با این حال پارک این روزها در حال کار روی پروژههای جدید بسیاری ازجمله اقتباس اچبیاُ (HBO) از رمان مربوط به جنگ ویتنام، نوشته ویتتان نگوین با نام «غمخوار»، همچنین یک فیلم وسترن علمی-تخیلی است. او پلتفرمهای استریم را که موجب افزایش شدید علاقه جهانی به فرهنگ کره شده را ستایش میکند و میگوید: مقاومت در برابر آثار دارای زیرنویس، بسیار کاهش یافته است. نسلفعلی کارگردانان پیشروی کرهای مانند بونگ جون هو و همینطور هوانگ دونگ هیوک، خالق سریال «بازی مرکب» در طول دوران مبارزات مردم کرهجنوبی برای کسب دموکراسی در دهه80 میلادی در دانشگاهها بهسر میبردند. پارک این امر را عاملی در پشت فیلمسازان این کشور برای تولید آثاری که به موضوعات طبقات اجتماعی و مبارزات سیاسی میپردازد، میداند. اگرچه جالب و وسوسهانگیز است که بگوییم داستان دوره کاری حرفهای پارک با شیفتگی به خشونت در دوران جوانی آغاز شد و حالا به آثار عاشقانه و خویشتن دار رسیده است با این حال کار پارک هنوز با انتقام تمام نشده است. او قصد دارد فیلم فرانسوی «تبر» محصول 2005 را بازسازی کند، فیلمی که بر اساس رمانی درباره یک مرد میانسال است که در پی از دست دادن شغل اداریاش به یک قاتل سریالی تبدیل میشود. روند خلاقانه فیلمسازی پارک، خیلی باقاعده و روشمند نیست. او میگوید: وقتی یک فیلم میسازم، حتی وقتی فیلمنامه را مینویسم، نمیدانم دارم کدام فیلم را میسازم و خلق میکنم. من صرفا داستانی را میگویم که احساس میکنم برای مخاطب مفرح و سرگرمکننده خواهد بود. پارک اما وقتی فرآیند تدوین را شروع میکند، متوجه میشود: آری، این همان چیزی است که من سعی دارم، بگویم. او میگوید: زوایای دوربین، نماها، دیالوگهای فیلمنامه همه در پایان به هم میرسند، انگار من همه چیز را از ابتدا برنامهریزی کرده بودم و اینگونه است که نحوه عملکرد ناخودآگاه خالق اثر بسیار شگفتانگیز میشود.
نقد فیلم
آدام گراهام، منتقد «دیترویت نیوز» درباره فیلم مینویسد: کارآگاهی در آخرین پرونده قتلی که به دست گرفته است، عاشق مظنون اصلی پرونده میشود. این یک وضعیت نسبتا استاندارد برای یک درام جنایی نوآر است. اما این قصه در دستان پارک چان ووک، کارگردان صاحب سبک سادیسمی که در شاهکار انتقام جویانه سال 2003 خود یعنی «اولدبوی» شخصیتی را نشان داد که یک ماهی مرکب را زنده زنده بلعید، همچون یک بومنقاشی برای به تصویر درآوردن میل شدید عاشقانه و نشان دادن رازها و وسوسهها عمل میکند. پارک هائه-ایل در این فیلم در نقش هائه-جون بازی میکند، کارآگاهی که در حال تحقیق در مورد مرگ مردی است که هنگام بالا رفتن از یک کوه، سقوط میکند و جانش را از دست میدهد. تانگ وی در نقش سئو رائه، همسر آن شخص مرده است که بهنظر نمیرسد چندان از مرگ شوهرش ناراحت باشد. سوال اینجاست آیا او احساسات خود را پنهان میکند یا چیز دیگری در کار است؟ کارآگاه هائه-جون شبهایش را که با بیخوابی همراه است با بررسی و نگاه کردن به سئو ابتدا از دور، سپس از نزدیک میگذراند و به این ترتیب این زوج یک پیوند عجیب اما انکارناپذیر را با هم ایجاد میکنند. هنگامی که سئو دوباره ازدواج میکند و شوهر جدیدش نیز میمیرد، هائه-جون باید از خودش انواع سوالات را در مورد این همزمانی اتفاقات، رفتار اخلاقی خود و سلامت عقلش بپرسد، درحالیکه در این بین کارگردان فیلم، پارک چان ووک تمام مدت این زوج را همچون مهرههایی روی صفحه شطرنج حرکت میدهد و میخندد. پارک آنقدر پشت دوربین راحت است که همهچیز روان و آرام بهنظر میرسد، مثل این است که در حال سواری با یک استاد هستید.
5 فیلـم برتـر پـارک چـان ووک در وبسایت متاکریتیک
1 «تصمیم به رفتن» (2022) امتیاز 85
یک کارآگاه (پارک هائه-ایل) که دچار بیخوابی است بعد از اینکه عاشق یک زن بیوه مظنون به قتل (تانگ وی) میشود، حرفه کاری و ازدواجش را بهخطر میاندازد. گای لوج منتقد ورایتی، این عاشقانه غمانگیز را چنین شرح میدهد: جذابیت صمیمانه پرشور بین دو نفر که هیچچیز از هم نمیدانند، اما به نوعی همهچیز را میبینند و مشاهده میکنند.
2 «کنیز» (2016) امتیاز 84
داستان «کنیز» در کره تحت اشغال ژاپن حدود سال 1930 میگذرد. فیلم درباره دو زن است که در دو سوی انتهایی طبقات اجتماعی قرار دارند. هیدکو (کیم مین هی) زنی است که در میان دارایی عظیمش زندانی شده است. درحالیکه سوک هی
(کیم تائه-ری) یک کارگر خانگی از روستایی است که عاشق میشود و نقشهای برای ثروتمند شدن خود میکشد. پارک در این فیلم از محیط تاریخی پیرامون شخصیتها برای تاکید بر چالشهای سیاسی کنونی کره استفاده میکند.
3 «اولدبوی» (2003) امتیاز 77
دائه سو (چوی مین-سیک) پس از یک شب مستی، در اتاقی بیدار میشود که مجبور است یک دهه آینده را در آن سپری کند. اسارت، اعتیاد به الکل دائه سو را درمان کرده و او را تیزهوش و با قدرت درک بالا میکند. پس از آزاد شدن، او دنبال انتقام است اما متوجه میشود در این سرنوشتی که نصیبش شده، مقصر خودش است. نمیتوان از روی گیشه این فیلم تشخیص داد، اما باید گفت فیلم فوق خشن «اولدبوی»، پربینندهترین و تاثیرگذارترین فیلم پارک است.
4 «بانوی انتقام» (2005) امتیاز 75
گیوم جا (با بازی لی یونگ آئه) پس از گذراندن 13سال زندان، آن هم بهخاطر جنایتی که مرتکب نشده، آزاد میشود. او بلافاصله با کنار گذاشتن سویه مقدس شخصیتش که موجب کاهش حکمش شده است، دست به رفتار خشونتآمیز علیه مردی میزند، مردی که او را مسئول زمانی میداند که گیومجا نتوانسته با دخترش سپری کند. «بانوی انتقام»، پایان بخش سهگانه انتقام پارک است.
5 «عطش» (2009) امتیاز 73
فیلم داستان یک کشیش کاتولیک است که در یک آزمایش دارویی شرکت میکند که ازقضا این آزمایش عوارض جانبی ناخواستهای بههمراه دارد، ازجمله این عوارض غرایز غیرعادی است. کشیش از خودش این سوال را میپرسد، آیا میتواند وظایف روحانی خود را صادقانه انجام دهد؟