از عارف تا چاووش...
نگاهی به روند تولید آثار موسیقایی با مضامین اجتماعی-سیاسی
نگاهی به روند تولید آثار موسیقایی با مضامین اجتماعی-سیاسی
محمدجواد صحافی
کارشناس موسیقی
موسیقی ایران در گذر زمان و با اتفاقات اجتماعی دوران مختلف، دچار تغییر و تحولات بسیاری شده است که سبب شده تا آثاری با بنمایه اجتماعی-سیاسی توسط هنرمندان بهصورت نغماتی جلوه کند که پس از گذشت سالها از تولیدشان، بهعنوان آثار ملی-میهنی در مناسبتهای مختلف استفاده شوند؛ از آثار ارزشمند عارف گرفته تا تصانیف ماندگار انقلاب 57.
ظهور برخی موسیقیدانان در دوره قاجار، که با وجود مهارت در موسیقی توانایی سرایش اشعار را نیز داشتند، باعث شد تا شکلی جدید از موسیقی که عمدتاً در قالب «ترانه و تصنیف» ارائه میشد، خلق شود و هنر موسیقی جدای از کارکردهای مختلف خویش، مضمونی اجتماعی-سیاسی به خود گیرد. این روند که بنیانگذار آن علیاکبر شیدا بود، در اواخر دوران قاجار، تبدیل به ابزاری جهت بازتاب آرمانهای جنبش مشروطهخواهی و اوضاع سیاسی اجتماعی سالهای 1913-1905 میلادی شد و تاثیری عمیق در همراهی گروه نخبگان با توده جامعه ایجاد کرد، در این راه اما باید عارف قزوینی را طلایهدار این عرصه دانست که با سرودن اشعار و ساخت تصانیفی با بنمایه اجتماعی و ملی به سمبل وطنپرستی و آزادیخواهی بدل شد. او با ساخت قطعات و آثار متعدد موسیقی شرایط اجتماعی زمانه را در قالب تصنیف نگاشت، «از خون جوانان وطن»، «ننگ آن خانه که مهمان ز سر خوان برود» و «جان برخی آذربایجان باد» برخی از تصانیف مشهور او هستند که نشانه بینش سیاسی-اجتماعی عارف از شرایط و اوضاع جامعه خویش است، آنچنان که تصنیف «از خون جوانان وطن» را در آغاز انقلاب مشروطه ایران و بهیاد اولین قربانیان راه آزادی سرود، و دهمین تصنیف خود را با عنوان «ننگ آن خانه که مهمان ز سر خوان برود» در اعتراض به اخراج شوستر از ایران سرود. او همچنین تصنیف «جان برخی آذربایجان باد» نیز در جواب تفرقهافکنان پانترک سرود.
پس از عارف قزوینی آثار مشابهی نیز به فراخور شرایط سیاسی-اجتماعی، تولید و منتشر شدند. «مرغ سحر» از ساختههای مرتضی نیداوود از نمونههای مهم و قابل اشارهای است که روی شعری از محمدتقی بهار ساخته شده است. شعر این تصنیف کمی پس از استبداد صغیر و در دورهای سروده شد که جنبش مشروطه ایران بهتازگی به پایان رسیده و دوران حاکمیت رضاشاه پهلوی آغاز شده بود. اما ورود موسیقی مردمپسند در کنار موسیقی کلاسیک ایرانی و اضافه شدن این موسیقی به ذائقه عمومی مردم ایران، باعث شد تا موسیقی کلاسیک که از سالها قبل به عنوان تنها مرجع فرهنگی-شنیداری مردم ایران تلقی میشد، رقیبی جدی برای خود احساس کند، به گونهای که پس از گذشت مدتی کوتاه، سهم عمدهای از ذائقه شنیداری مردم اختصاص به موسیقی مردمپسندی داشت که در ابتدا با عنوان کوچهبازاری و بعدها با ورود شکل مترقیتر آن با نام موسیقی «پاپ» توانست در میان مردم محبوبیت فزایندهای ایجاد کند. این موسیقی که محتوای اصلی آن شکلی عاشقانه داشت، با آغاز تحرکات سیاسی-اجتماعی مردم ایران را در میانه سالهای 1357-1354، تغییر ماهیت داده و به موسیقی اعتراضی بدل شد. استفاده از زبان عامیانه برای برقراری ارتباطی عمیقتر با مخاطب و همچنین بهرهگیری سادهتر از نمادهایی که بیانکننده شرایط اجتماعی روز باشند، فعالان موسیقی پاپ را ترغیب به تولید ترانههایی با محتوای اعتراضی میکرد. جمعه، مردتنها، جنگل، خانه و... نمونههای قابل اشاره هستند. نکته مشترک تمام این ترانهها نمادسازی و جانبخشی به اشیاء در ترانهها بود که بهرغم نبود صراحت کلام، سخن خود را به این روش بیان کرده و به هدف اصلی جامعه که سرنگونی رژیم حاکم بود یاری رسانید.
اما در کنار آن هنرمندان و دستاندرکاران موسیقی کلاسیک ایرانی نیز با فعالیت گسترده خود در زمینه خلق و انتشار آثار هنری با مضامین سیاسی-اجتماعی، همراهی خود با مردم را نشان دادند. قطعاتی همچون «رزم مشترک»، «ژاله خون شد»، «ای پدر»، «ای برادر» از آثار تولیدشده در آن دوران هستند. در سالهای بعد نیز همزمان با جریانات و تحرکات داخل کشور برخی هنرمندان به نشانه همراهی، آثاری را نشر دادند تا ثابت کنند که از بینش سیاسی-اجتماعی بالایی برخوردارند، تصنیف «زبان آتش» که بر روی شعری از فریدون مشیری و به خوانندگی و آهنگسازی استاد محمدرضا شجریان، اجرا شد، از نمونههای قابل اشاره است.
در سالهای اخیر نیز برخی خوانندگان، با انتشار جسته-گریخته آثاری که با دستمایه اعتراضی همراه است، شرایط جامعه را با زبان موسیقی به چالش کشیدهاند؛ آثاری که در مقاطعی نیز مورد استقبال بسیاری واقع شده و همین امر نیز، تبعات سنگینی را برای هنرمند در پی داشته است.
بههرحال بررسی آثار موسیقایی با مضامینی سیاسی-اجتماعی تولیدشده از سالهای دور تاکنون رابطه موسیقی و موسیقیدان با سیاست را نشان میدهد؛ رابطهای که حاکی از شناخت و درک هنرمند از شرایط اجتماعی و سیاسی زمانه خویش است. گرچه تعداد این تولیدات در سالهای اخیر نشاندهنده افت محسوس آثار موسیقایی با مضامین سیاسی-اجتماعی است که خود میتواند تابع علل مختلفی از جمله بیم تبعات احتمالی یا از دست رفتن جایگاه سیستمی و رسانهای هنرمند، نبود خلاقیت در تولید آثار هنری، نگاه تجاری به هنر و مواردی از این دست باشد که باعث شده است تا مضامین اجتماعی-سیاسی در تولیدات موسیقایی هنرمندان همراستا با تحرکات سالهای اخیر نباشد.