چرا شجریان؟ چرا سیاوش؟ چرا در آتش؟
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
کیوان مهرگان
مستندساز
برای نام فیلم مستندی که درباره استاد شجریان باشد اگرچه در ظاهر امکان زیادی وجود دارد که اسمی زیبا، گیرا و موثر انتخاب شود، اما برای اینکه اسم، مسما داشته باشد، باید ظرافت زیادی به خرج داد. «سیاوش در آتش»، نامی بود که پس از بالا و پایین کردنهای زیاد به آن رسیدم. در انتخاب این نام البته راهنماییهای درست و نکتهسنجانه دکتر محسن گودرزی راه را روشن میکرد. شاهرخ مسکوب در کتاب مهم و درخشان «سوگ سیاوش»، چند ویژگی مهم برای سیاوش برمیشمارد: 1-درستکاری 2-وفاداری 3-بختبد 4-شهامت نهگفتن 5-در چارچوب زمانه نگنجیدن 6-شجاعت 7-متخصص بودن 8-آدابدان بودن 9-اهل کارهای بزرگبودن 10-معصوم بودن 11-قهرمان بودن. هیچجا ندیدم و نخواندم وقتی محمدرضا شجریان میخواسته اسممستعار برای خودش انتخاب کند چرا رفته سراغ سیاوش، چرا نرفته سراغ باربد یا نکیسا؛ چرا سیاوش؟شاید هم جایی به این پرسش پاسخی داده باشد و هنوز منتشر نشده، ولی چون تاکنون هیچنظری از خود ایشان منتشر نشده، این حق را برای دیگران مهیا میکند که از ظن خود، این نامگزینی را مورد کندوکاو قرار دهند.
من وقتی میخواستم نام مستند را انتخاب کنم، سیاوش بیش از لقبی که فریدون مشیری به شجریان داده بود؛ «خسرو آواز ایران»، برایم بامعناتر و بااهمیتتر بود. سیاوش همانطور که در پیشانی مطلب هم نوشتم، از نگاه شاهنامهپژوه بزرگی چون شاهرخ مسکوب نماد و یک ابرانسان آرمانی است که دهها فضیلت ارزشمند دارد. اگرچه سیاوش شاهزادهای درستکار و سرداری دلاور است، اما این شخصیت اینبار در هیبت یکخنیاگر زبردست و بامهارت، بازآفرینی شده بود و گویی شجریان، سیاوش زمانخود شده بود. در آواز و زندگی، آتشهای زیادی سر راه این شخصت افسانهای روشن گذاشته شده بود که هرکدام میتوانست شجریان را بهکام خود بکشد و او را به یکاستعداد هدررفته و یکشخصیت تباهشده تبدیل کند.
اما شجریان با هوش سرشار و خودآگاهی تاریخی میدانست کیست و چه وظیفه تاریخیای بر دوش دارد. او اگر خنیاگر نمیشد، در هر موقعیت دیگری قرار میگرفت، باز سیاوش میشد. سیاوشبودن، سیاوشزیستن و سیاوش عبورکردن از آتش، سرنوشت محتوم محمدرضا شجریان بود. اما آتش؟
شاهرخ مسکوب در همین سوگ سیاوش مینویسد: آتش پاکساز و سوزنده پلیدی و گناه است. در پایان جهان همه آدمیان باید از روی گداخته که بهمثابه آتش است، بگذرند و نیکان و بدان به آسودگی و عذاب پاداش یابند. محمدرضا شجریان ، آگاهانه رفتارهایش در نسبت با مردمانش را سامان داد. زندگی هنری او لحظهای جدا از مردم و دور از مردم نیست. از زمانی که شخصیت هنریاش شکل میگیرد، میگردد سمت مردم را پیدا کند و خودش را برساند به آن سمت. برای همین است که وقتی زندگی او را میکاویم هرجا او هست، مردم هستند و هرجا مردم هستند، او هم ایستاده است. یکجا با آوازش و جایی با سکوتش. آواز و سکوت شجریان هردو در خدمت این استراتژی اوست. برای همین لایهبهلایه و رگبهرگ با ناخودآگاه مردم پیوندی عمیق پیدا میکند.
شجریان باید از آتش میگذشت. این سرنوشت محتوم او بود و تقدیر چنین برایش مقدر شده بود که پس از عبور از آتش، برود کنار چهرههای اسطوره این کشور، این فرهنگ و این مردم بنشیند که هر هزارسال یکبار، مردم یادشان بیاید که تا جهان هست، سیاوش هست و تا سیاوش هست، آتشها هست که باید از آن گذشت و به مینو رسید. سیاوش معاصر ما اکنون در مینو منتظر سیاوشهای بعدی است.