ورزشکاران در میانه کشمکشهای سیاسی
موضع گرفتن یا نگرفتن ورزشکاران، در میزان و شدت حمله به آنان، تاثیر ندارد
موضع گرفتن یا نگرفتن ورزشکاران، در میزان و شدت حمله به آنان، تاثیر ندارد
مجید تفرشی
مورخ
در ادوار قدیم که اغلب ورزشکاران ملی، چندان سلبریتی یا افراد شاخص و الگوهای اجتماعی تاثیرگذاری برای طبقات مختلف اجتماعی محسوب نمیشدند، توقع عمومی چندانی نیز از همه آنان، هم برای اظهارنظر و موضعگیری آشکار نبود، بنابراین منش و کنش همه آنان نیز چندان زیر ذرهبین مداوم ملک و ملت قرار نداشت. ولی این وضع در دنیای امروز و به مدد فضای مجازی و به موازات میل روزافزون بیشتر دیدهشدن قهرمانان ورزشی تغییر کرده و البته موضوع منحصر به ایران هم نیست.
در ایران معاصر، چهرههایی چون شادروان غلامرضا تختی (یا به تعبیر عاشقان و مریدان او: «آقا تختی» ظهور و بروز کردند که از یکسو به الگو و نمونه و معیار سنجش یک پهلوان و قهرمان طرف مردم تبدیل شد و از سوی دیگر، در آن زمان چون ابزارهای کنونی رسانهای و ارتباطی یا وجود نداشت یا محدود بود، نظر و سیره این قهرمانان مردمی هم مدام و بیوقفه زیر ذرهبین افکار عمومی قرار نداشت و طبعا نیازی هم نبود که آنان در همه امور اظهارنظر کرده و عرضاندام کنند.
در سالهای نخست بعد از پیروزی انقلاب اسلامی هم ورزشکاران زیادی بودهاند که برای حفظ نظام، جاننثاری کرده و هم کسانی بودند که برعلیه نظام، جان دادهاند. امروزه اما وضع به کلی تغییر کرده است. از قهرمانان ملی گرفته تا ورزشکاران درجه چندم محلی، خواه ناخواه، بهمدد فضای مجازی مدام دیده و شنیده میشوند و زیر رصد دیجیتالی مردم و حاکمان قرار دارند. اغلب این ورزشکاران، هم خودشان و هم خانوادههایشان نیز بهشدت مشتاق دیده شدن و در صدر اخبار قرار گرفتن هستند.
اگر روزگاری بهمدد نشریات متعدد کاغذی ورزشی و بعد بهمدد خبرگزاریهای فراوان ورزشی این کار انجام میشد، اکنون رسانههای اجتماعی دیجیتال و اینترنتی، بهعنوان ابزار اطلاعرسانی و تبلیغ شخصی و بیتوجه به رسانههای متعارف در خدمت این افراد هستند. مساله شوق دیدهشدن افراد سرشناس و ورزشکاران، یک پدیده جهانی است و منحصر به کشور خاصی نیست. در دنیای امروز تعبیر (WAGS (wives & girlfriends همسران یا دوستان، به یک ترم رایج برای معرفی شرکای زندگی ورزشکاران سلبریتی تبدیل شده که به همراه خواهران و برادران و والدین آنان سوژههای جذاب خبری و حتی نمایشی شده که حواشی آن گاه از متن زندگی و کنشهای خود ورزشکار نیز جذابتر و پرمخاطبتر میشود.
در ایران، سایه سنگین و تجربه مانا و بهسختی قابلتکرار غلامرضا تختی، کسی که به باور تاریخ، در کشاکش بین حکومت و مردم، سمت مردم را گرفت بر سر ورزشکاران امروز سنگینی میکند. هرچه ورزشکار حرفهای امروز بهمراتب پولسازتر، بانفوذتر، چندلایهتر و پرمناسبتتر میشود و در معرض دید و قضاوت بیشتری قرار میگیرد، هم خود و اطرافیانش، هم سیاستورزان حاکم و منتقد، نخبگان، رسانهها و افکار عمومی از آنان توقع اظهارنظر در هر معضل ملی یا حتی محلی بهعنوان یک کنشگر اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را دارند.
سیستم و لابیهای آنان، درست یا نادرست، مدعی است از صدقهسر و با امکانات آنان بوده که ورزشکاران قهرمان شده و باید دینخود را در دفاع از نظام بپردازند. نخبگان توقع دارند ورزشکاران بهعنوان یک متفکرفرهیخته، وارد عرصه کنشگری شوند، رسانهها تشنه خوراک خبری جذاب فراوان برای بیشتر فروختن و کلیکخوردن هستند و مردم و افکار عمومی (چه موافق حکومت، چه مخالف) نیز خود را صاحب موفقیت پهلوانی ورزشکار میدانند و تختیوار از آنان مطالبه ورود به همه عرصههای پرتنش غیرورزشی را دارند.
در این میان انگیزههای مختلفی چون احساس جدی وجدانی، حس تعهد ملی و اجتماعی، میل به تختیشدن، وسوسه بیشتر دیده و شنیده شدن، فشارهای اطرافیان و علاقمندان و البته رفتار واکنشی به حملات از هر دو سوی حاکمان و مخالفان، نهتنها به خود آنان که به خانواده آنان، وضع زندگی و مسائل خصوصی آنان، ورزشکاران را ملزم میکند که با گریز از برچسبهایی چون ساکتان فتنه، عافیتطلب، غیرمردمی، مالهکش، مزدور، معاند و وسطباز، وارد کنشگری سیاسی آشکار شده و به سود یکطرف، موضعگیری کنند.
در این موقعیت، موضعگیری کردن و نکردن صریح سیاسی یا کنشگری فعال اینقبیل ورزشکاران، در میزان و شدت حمله عدهای به آنان، تاثیر ندارد. در هر دو صورت، عدهای به آنان حمله میکنند یا از آنان حمایت میکنند. به هر حال، ورزشکاران اهداف سادهتری برای تبدیل شدن به ابزار جنگ نیابتی از هردوسوی معرکه هستند. جریانهایی ماجرا را کاملا سیاهوسفید و صدوصفر میبینند و عمیقا بر این باورند که حقمطلق با آنان است و ورزشکار نیز ناگزیر یا با من است یا بر من.
واقعیت این است که اقلیتی از ورزشکاران کاملا مخالف وضع موجود هستند. چنانکه اقلیتی از آنان حامی کامل حکومت و وضع حاکم موجود هستند. اکثریتی که در این میان قرار دارند، برای گریز از نقطهجوش هردو جناح، گاهی نام و هزینه سکوت را بهجان میخرند، گاهی در پستهای اینترنتی خود به یکسو متمایل میشوند و گاهی هم بهدلایل مختلفی در یکی از دوسو به اظهارنظرات تند و بیپروا میپردازند.
ورزشکار یک عنصر تاثیرگذار و بانفوذ اجتماعی و فرهنگی است، ولی شمار کمی از ورزشکاران بهشخصه دارای دانش و بینش راهبردی برای پیمودن مسیر لهوعلیه وضع موجودند. در دنیای امروز اغلب ورزشکاران ملی، مشاوران فرهنگی و رسانهای دارند که با نگاهی راهبردی و بررسی عواقب و ابعاد کنشهای اینگونه از سلبریتیها، مانع تندروی یا انفعال بیجای آنان میشوند. در این میان نه باید ورزشکاران و قدرت انگیزش و هیجانآفرینی آنان را نادیده گرفت، نه بیشازحد لازم و کافی همه مقدرات ملک و ملت را معطوف و تحتتاثیر آنان دانست.