ما و روز جهانی پناهنده
فاطمه اشرفی رئیس هیئت امنا ۳۰ خرداد ۱۴۰۲مصادف با ۲۰ ژوئن، روز جهانی پناهنده و فرصتی است تا به بررسی ابعاد مختلف این پدیده در سطح ملی، منطقهای و بینالمللی پر
فاطمه اشرفی
رئیس هیئت امنا
30 خرداد 1402مصادف با 20 ژوئن، روز جهانی پناهنده و فرصتی است تا به بررسی ابعاد مختلف این پدیده در سطح ملی، منطقهای و بینالمللی پرداخته شود؛ بهخصوص ابعادی که مربوط به ملاحظات انسانی این پدیده میشود. بنا بر گزارش کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان، بیش از 4/108میلیون نفر در سراسر جهان در شرایط مهاجرتهای اجباری و پناهجویی ناشی از بحرانهای سیاسی، مناقشات مسلحانه، تغییرات آب و هوایی و سایر موارد نگرانکننده در کشور مبدأ به سر میبرند و از طرف دیگر بیش از 76 درصد از این جمعیت در کشورهای کمدرآمد و متوسط میزبانی میشوند. بهعبارت دیگر جریان مهاجرتهای اجباری، پناهجویی و پناهندگی، نهتنها بر کشور مبدأ که فشارهای سنگین مادی و معنوی و جبرانناپذیری بر پیکر جامعه میزبان بهخصوص همسایگان کشورهای بحرانزده و بحرانخیز وارد مینمایند. فشارهایی که زمینهساز انتقال و گسترش بحرانهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی به سایر جوامع است.
بحران افغانستان پس از تسلط دوباره طالبان بر این کشور همچنان عنوان بزرگترین بحران بشردوستانه در جهان را به خود اختصاص داده است. تعداد مردان، زنان و کودکان افغان که به کمک نیاز دارند بالغ بر 3/28 میلیون نفر است و سازمان ملل تخمین زده که این کشور در حال حاضر بیشترین تعداد افراد بدون امنیت غذایی جهان را در خود جای داده است.
بحران انسانی رو به تزاید ایجادشده در افغانستان با افزایش بیکاری، کمبود پول نقد، کمبود مواد غذایی و سوخت و... وضعیت فوقالعادهای را برای میلیونها نفر در این کشور ایجاد نموده است. علاوه بر اینکه سقوط افغانستان به دست طالبان بر وخامت رعایت حقوق و آزادیهای طبیعی مردم افغانستان بهخصوص زنان این کشور افزوده است. در این شرایط جمهوری اسلامی ایران همچنان یکی از بزرگترین کشورهای میزبان میلیونها پناهنده، پناهجو و مهاجر اجباری است که قریب 5 دهه تلاش نموده تا با تحمل تمامی فشارهای اقتصادی و اجتماعی و دریافت کمترین حمایت بینالمللی، از میلیونها پناهنده و پناهجوی افغان حمایت کند. در تحولات تابستان 1400 که با موج پنجم مهاجرتهای تودهای از افغانستان همراه بود نیز ایران تنها کشور همسایه افغانستان بود که با اعمال سیاست درهای باز، پذیرای بیشترین پناهجوی افغان از این کشور بود.
در این رابطه نگرانیهای مربوط به نبود استراتژی و برنامه کلان ملی متناسب با ظرفیتها و اولویتهای منافع و امنیت ملی در شرایطی است که ظرفیتهای موجود در کشور، توان پاسخگویی به نیازهای طبیعی 8 تا 10 میلیون پناهنده، پناهجو و مهاجر افغان را ندارد. عدم پاسخگویی به نیازها و مطالبات میتواند به نارضایتیهای گسترده و عمیق در میان پناهجویان و مهاجرین خارجی ختم شود.
از سوی دیگر عدم تناسب در توزیع کمی و کیفی امکانات و خدمات در مناطق حاشیهای شهرهای بزرگ که غالباً به مناطق مهاجرنشین تبدیل شده است، به عدم توازن در ارائه و دسترسی به خدمات و نیازهای اولیه مردم محلی و در نتیجه ایجاد شکاف اجتماعی و اقتصادی میان جامعه محروم میزبان با جامعه مهاجر شده است که نتیجه حداقلی آن بروز رفتارهای خشونتآمیزی است که میتواند به تعارضات پیشروندهتری تبدیل شود.
عدم بهرهگیری مناسب از ظرفیتهای بینالمللی در حمایت پایدار از پناهندگان و پناهجویان افغان در ایران، منجر به تحمیل بار سنگینی شده است که از توان و قدرت پاسخگویی دولت و نیز جامعه محلی خارج است. کمکهای بینالمللی در سال 2022 حدود 86 میلیون دلار بوده است. مبلغی که کمتر از یارانههای آشکار و پنهانی است که تنها در یک روز صرف میلیونها پناهنده، پناهجو و مهاجر خارجی میشود.
تغییر ناموزون و نامتعارف ترکیب جمعیتی، قومی، مذهبی، فرهنگی و اجتماعی در بسیاری از شهرها و استانهای شرقی کشور، زمینهساز بحرانهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی بیشماری است که میتواند تالی فاسدهای نگرانکنندهتری را به دنبال داشته باشد.
سیاستگذاری و حکمرانی در حوزه پناهندگی و مهاجرتهای اجباری در شرایطی که فاقد پشتوانههای پژوهشی، رعایت مصالح و منافع ملی و فقدان چشمانداز میانمدت و بلندمدت باشد، نهتنها در مسیر کاهش آلام انسانی پناهجویان و مهاجرین قدمی بر نمیدارد که میتواند بر تعمیق و گسترش بحرانهای انسانی در جغرافیایی وسیعتر بیافزاید.