دیپلماتها
سیاست بایدن درمورد «نه توافق با ایران و نه بحران» پایدار نیست
سیاست بایدن درمورد «نه توافق با ایران و نه بحران» پایدار نیست
سیدحسین موسویان
دیپلمات سابق ایرانی
از سپتامبر 2022 تا به حال، مذاکرات هستهای در بنبست است. شائبه استفاده تسلیحات ایرانی در جنگ اوکراین توسط دولت روسیه و ناآرامیهای داخلی ایران بعد از مرگ مهسا امینی، تمرکز دولتهای آمریکا و اروپا را نسبت به احیاء برجام تغییر داد. در ماه اوت 2022، جوزف بورل، هماهنگکننده سیاست خارجی اروپا اعلام کرد که متن احیاء برجام نهایی شده و آماده امضاء است. هرچند دولت ایران در آن مقطع آماده پذیرش متن نبود، اما تهران اخیرا برای توافق در مورد همان متن آمادگی خود را نشان داده است. ایران و آمریکا جزئیات تبادل زندانیان سیاسی را هم نهایی کردهاند. منتهی آمریکا از امضاء آن طفره میرود، چون به موجب این توافق حدود 7 میلیارد دلار از داراییهای بلوکهشده ایران آزاد میشود. علاوه برآن، در صورت احیاء برجام و طبق قطعنامه 2231، در اکتبر امسال محدودیتهای موشکی و پهپادی علیه ایران برداشته خواهد شد و دولت بایدن باید برای اخذ مصوبه کنگره برای رفع بخشی از تحریمها هم اقدام کند. آزادسازی پولهای ایران و رفع تحریمها علیه ایران، میتواند به ابزاری در دست جمهوریخواهان تبدیل شود تا بایدن و دموکراتها را مورد حملات سیاسی قرار دهند. ازطرف
دیگر تاخیر در توافق هستهای هم عواقبی دارد چون ایران به این توانمندی رسیده که ظرف دو سه هفته از نقطه گریز هستهای عبور کند. این واقعیات، دولت بایدن را در شرایط سردرگمی قرار داده است. لذا ممکن است که مایل به یک توافق موقت باشند تا نه بحران ایجاد شود و نه توافق کاملی برای احیاء برجام صورت گیرد. این وضعیت با سیاست «نه توافق و نه بحران» فعلی دولت بایدن تطبیق خواهد داشت. نهایتا سه سناریو محتمل است:
سناریوی اول: توافق موقت یا پلن ب: در این سناریو احتمالا آمریکا در مقابل رفع تحریمهای حداقلی، خواستههای حداکثری همچون تعلیق غنیسازی سطح بالا و کاهش ذخائر اورانیوم غنیشده ایران را خواهد داشت. بههمین دلیل ایران قبلا توافق موقت را رد کرده است، چون ابزار چانهزنی خود را از دست خواهد داد. در سناریوی توافق موقت، واقعبینانهتر این است که درخواست بیشتر از ایران در مقابل امتیاز بیشتر به ایران باشد. برای ایران رفع تحریمهای بانکی و نفتی مهم است و برای آمریکا و اروپا کاهش ذخیره و سطح غنیسازی و اجرای پروتکل الحاقی تا از صلحآمیز بودن برنامه هستهای ایران مطمئن باشند. در هر صورت این سناریو جواب نخواهد داد، چون اولا پایدار نخواهد بود و ثانیا آمریکا هم تحریمهای اساسی را در قالب توافق موقت برنمیدارد و لذا ایران هم زیر بار نمیرود.
سناریوی دوم: اینکه اروپاییها بخواهند از مکانیزم ماشه برای بازگرداندن همه تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران استفاده کنند. اخیر سه کشور اروپایی با سایر 10 عضو غیر دائم شورای امنیت در مورد مکانیزم ماشه جلسه داشتهاند. این سناریو، سناریوی پرریسک و خطرناکی است. چون دراینصورت ایران هم ممکن است از معاهده هستهای انپیتی خارج شود و هرگونه حمله نظامی، موجب تغییر همه محاسبات امنیتی ایران شده و برای بازدارندگی، بمب هستهای هم بسازد. البته حمله نظامی به ایران عواقبی بسیار سهمگینتر از حملات آمریکا به افغانستان و عراق خواهد داشت. ضمن اینکه درگیری نظامی بین ایران و غرب، موجب به حاشیه رفتن جنگ اوکراین خواهد شد. البته این نکته هم قابل توجه است که در شرایط فعلی، روابط اروپا و ایران بهطور بیسابقهای خراب است. لذا در صورت اقدام اروپا برای استفاده از مکانیزم ماشه، در واقع آنها آخرین میخ را برتابوت روابط ایران و غرب خواهند کوبید. اما سناریوی سومی هم وجود دارد که بهترین گزینه است و آن اینکه آمریکا و ایران گفتوگوهای مستقیم را آغاز، اقدامات اعتمادساز متقابل را شروع و دو مورد احیاء برجام و تبادل زندانیان را توافق
کنند. اخیرا ایران به آژانس اجازه داده که دوربینها را در برخی از مکانها مجددا نصب کند. این نوع اقدامات اعتمادساز خوب است، بهشرطی که آمریکا و قدرتهای جهانی هم حسننیت متقابل و متوازن انجام دهند. در مسیر این روند، گفتوگوهای منطقهای در مورد موضوعات منطقهای بین هشت کشور حاشیه خلیجفارس نیز آغاز شود. تصمیم ایران و عربستان برای بهبود روابط، یک فرصت طلایی را بهوجود آورده که هشت کشور حاشیه خلیجفارس گفتوگوها برای ایجاد سیستم همکاری و امنیت جمعی در خلیجفارس را آغاز کنند. چنین همکاریهایی موجب تامین امنیت انرژی و دریانوردی درحوزه خلیجفارس شده، روابط ایران و اعراب را بهبود میبخشد و به حل بحرانهای یمن، سوریه، لبنان و عراق کمک میکند.