وزش بادها به ضرر اسرائیل
موج عادیسازی روابط کشورها در خاورمیانه، شرایط را برای اسرائیل دشوار کرده است
موج عادیسازی روابط کشورها در خاورمیانه، شرایط را برای اسرائیل دشوار کرده است
مترجم آریا صدیقی
عادیسازی روابط اسرائیل و اعراب، که برای دههها متوقف شده بود، پس از توافق سال 2020 آبراهام شتاب بیشتری گرفت. در عین حال، این فشار برای عادیسازی روابط از سوی رهبران عرب بهطور جداییناپذیری با دکترین ایدئولوژیکی که اعراب و ایرانیان را بهعنوان دشمنان منطقهای ازپیشتعیینشده در کنار هم قرار میدهد، پیوند خورده است. چه از سر ناچاری و چه از سر فرصتطلبی، اعراب برای ارائه تعریفی جدید از دشمنی تاریخی خود از جمله اسرائیل و ایران، تحت فشار بودهاند. نزدیکی اخیر عربستان سعودی و ایران، همراه با گزارشهایی مبنی بر اینکه ریاض خواستار امتیازات بسیاری از سوی ایالات متحده برای پیشبرد عادیسازی روابط با اسرائیل است، میتواند نشانه تغییر جهت وزش باد در روابط اعراب و ایران و مانعی عملی برای عادیسازی روابط اعراب و اسرائیل باشد.
مهم است که آشتی اخیر ایران و عربستان را در زمینه تاریخی آن تحلیل کنیم. ملتها ابتدا در سطحی خیالی فرمولبندی میشوند و در این سطح هویت ملی افراد در تقابل با قدرتها و دشمنان خارجی تعریف میشود. این مدل را بندیکت اندرسون در مفهومی به نام «جماعت خیالی» توضیح داده است. از نظر اندرسون، ملت، یک جمعیت با برساختِ اجتماعی است که تنها در ذهن افرادی وجود دارد که خود را بخشی از آن گروه میدانند. ملت عرب، که به نام امت نیز شناخته میشود، از این قاعده مستثنی نیست. در هزاران سال پیش، اصطلاح «عرب» در تقابل با «عجم»، بهمعنای کسانی که به زبان عربی صحبت نمیکنند که بهطور خاص به همسایگان پارسی اشاره داشت، اطلاق میشد. نبردهای بینالنهرین علیه هخامنشیان و داستانهای عامیانه نبرد حیره، پایتخت پادشاهی بنیلخم، در برابر امپراطوری ساسانی، این تصویر را در حافظه و روایات شفاهی عرب تثبیت کرده است.
از زمان انقلاب اسلامی در ایران، بار دیگر احساسات ضدایرانی فزاینده منطقه را فرا گرفت. این احساسات با اختلاف بین شیعه و سنی و ترس از اینکه ایران دست به صدور الگوی مذهبی شیعه به کشورهای جوان عربی همسایه بزند، بیشتر شد. این خصومت منجر به رویاروییهایی شد که با جنگ پرهزینه عراق و ایران در سال 1980 آغاز و با نبردهای نیابتی اخیر در یمن، لبنان و سوریه ادامه یافت. اگرچه نزدیکی جغرافیایی، روابط تجاری مستمر بین کشورهای حاشیه خلیجفارس و ایران را به یک ضرورت تبدیل کرده، اما احساسات اعراب نسبت به ایران منفی باقی مانده است. بهعنوان مثال، امارات متحده عربی دومین شریک تجاری بزرگ ایران است که در سال 2021، بیش از 14 میلیارد دلار کالا با ایران مبادله کرده است و در عین حال بر سر اختلافات طولانیمدت ارضی با ایران، باقی مانده است. تعدادی از کشورهای عربی آشکارا اتحاد با اسرائیل را بهعنوان یک ضرورت مبرم برای رویارویی با مقاصد برنامه هستهای و ژئواستراتژیک فزاینده ایران به حساب میآوردند. این دکترین را میتوان در قالب ضربالمثل قبیلهای اعراب ارائه کرد: «من و برادرم علیه پسر عمویمان و من و پسرعمویم علیه دیگران». این ادراک، محرک
اصلی چندین کشور عربی بود که توافقنامه آبراهام را امضا کردند. از نظر گفتمانی و سیاسی، این توافقنامه صلح، نوعی نزدیکی بیشتر بین مسلمانان و یهودیان، بهعنوان پسرعموهای سامی و نوادگان ابراهیم است. با این حال، و در عمل، این توافقنامه هر دو طرف را نیز تحت فشار قرار میدهد که اختلافات خود را کنار بگذارند تا «عجمها» را منزوی کنند.
حالا آونگ به سمت دیگر چرخیده است. در ماه مارس، مقامات سعودی و ایران برای بازگرداندن روابط دیپلماتیک به توافق رسیدند. هفتههای پس از آن شاهد تحرکاتی در زمینه طیفی از مسائل و اختلافات قدیمیمدت از یمن گرفته تا مسائل مربوط به انرژی بودهایم. اخیرا، والاستریتژورنال گزارش داده که رهبران عربستان سعودی در حال گفتوگو درباره تجدید روابط خود با حماس مورد حمایت ایران هستند. این نزدیکی ایران و عربستان در روزهای ابتدایی، ایدئولوژی «تعریف مجدد دشمن» در مورد اسرائیل را مخدوش کرده و بادها به سمت توافق آبراهام وزیدن گرفتهاند. تأثیر عربستان سعودی بر امضاکنندگان کنونی توافقنامه آبراهام بهویژه آنهایی که دارای منافع مالی و استراتژیک در پادشاهی هستند، نباید دستکم گرفته شود. حتی میتوان حدس زد که کشورهایی مانند مصر، بحرین و مراکش ممکن است از عربستان سعودی پیروی کنند و در جهت بهبود روابط با ایران تلاش کنند. بهعنوان مثال، مراکش و اردن بهشدت به کمک نظامی عربستان متکی هستند، درحالیکه اقتصاد مصر بهطور فزایندهای به کمک عربستان و دیگر کشورهای حاشیه خلیجفارس وابسته است.
در بحبوحه رقابت فزاینده بین امارات و عربستان سعودی و ایجاد بحران خاموش بین دو کشور شورای همکاری خلیجفارس بر سر رهبری در این منطقه، امارات متحده عربی قاعدتا بعد از احیای روابط دیپلماتیک عربستان با ایران باید احساس کرده باشد که به نوعی در بیاطلاعی قرار داده شده است. از سوی دیگر محمد بنسلمان، ولیعهد سعودی، با درخواست برنامه هستهای از آمریکا در ازای عادیسازی روابط کشور با اسرائیل، در حال بررسی راههایی برای دستیابی به توافق بهتر با اسرائیل و ایالاتمتحده است. به همین ترتیب، مراکش تعهدات خود در قبال نشست نقب را کاهش میدهد و منحصراً بر مبادلات نظامی و صنعتی با اسرائیل تمرکز میکند، زیرا محافل سیاسی در رباط میبینند که ایالات متحده و اسرائیل در به رسمیت شناختن ادعاهای مراکش در مورد صحرای غربی تردید دارند. گفته میشود در تلافی این سیاست مبهم در سوی آمریکا و اسرائیل، مراکش نشست بعدی نقب را که قرار بود در خاک این کشور برگزار شود، به تعویق انداخته و ضمانتهای بیشتری را طلب کرده است. این رویکرد منعکسکننده ذهنیت عمدتاً مبادلهای در پشت توافقی است که با میانجیگری دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت ایالات متحده و
دامادش، انجام شد.
درحالیکه هنوز یک روند معکوس رسمی در خصوص توافق آبراهام ایجاد نشده است، اما فرآیند عادیسازی روابط عربستان با اسرائیل ممکن است به اندازه کافی بالغ نباشد تا در برابر یک وقفه طولانیمدت دوام بیاورد. این فرآیند در حال حاضر به دلیل اقدامات اخیر اسرائیل، از جمله یورش به اماکن مقدس اسلامی در ماه رمضان و سایر اقدامات تحریکآمیز، با شکستی غیررسمی مواجه شده است. بهعنوان مثال، یک وزیر اسرائیلی اخیراً ادعا کرد که «چیزی به نام مردم فلسطین وجود ندارد.» در همین حال، اکثر جمعیتهای عرب همچنان احساسات ضداسرائیلی دارند. این احساسات با سالها گفتمان پانعربیستی و قرابت قابل توجیه با فلسطینیها و آرمان آنها تقویت شده است. به این ترتیب، دولت راستگرای نتانیاهو شرکای عرب خود را در موقعیت حساسی قرار داده است. اعراب مجبورند در چنین موقعیتی افکار عمومی خود را بدون عقبنشینی از تعاملات بینالمللی خود با اسرائیل و ایالات متحده راضی کنند. این معضل، همراه با صفبندی مجدد سعودیها، منجر به دورهای از سستی در میان کشورهایی شده که روابطشان را با اسرائیل عادی کردهاند. اسرائیل به نوبه خود توجه دیپلماتیک خود را فراتر از کشورهای عربی و
به سمت آذربایجان و ترکمنستان معطوف کرده است.
ایالات متحده تا حد زیادی در این معادله غایب است. واشنگتن که رانه اصلی توافق آبراهام بود، بهطور فزایندهای نسبت به خاورمیانه و شمال آفریقا بیعلاقه است. منابع و توجه آمریکا بر شکست روسیه در اوکراین و مقابله با نفوذ جهانی فزاینده چین متمرکز شده است. در همین حال، کشورهای عربی وفاداری انحصاری خود به غرب را مورد ارزیابی مجدد قرار میدهند، زیرا پیشبینی میکنند که نفوذ ایالات متحده در منطقه کاهش یابد. آنها با رقبای واشنگتن احساس همسویی بیشتری میکنند چراکه رویکردهای ضدهژمونیک آنها بهتر با لیدری و جمعیت کشورهای عربی هماهنگ است.
نشانههای اخیر پیشرفت در جبهههای یمن و سوریه ممکن است نشاندهنده جدیت ایران در تلاشهایش برای آشتی با همسایگان عرب خود باشد. با این حال، سوابق تهران در مورد گروههای منطقهای مورد حمایتش و مذاکرات پرپیچوخم با غرب حکایت دیگری دارد. ایران ممکن است از یک توافق صلح تاکتیکی با عربستان سعودی پیروی کند تا به خود اجازه دهد بر بحران داخلی و موانع اقتصادی خود غلبه کرده و بار دیگر به روشهای قدیمی خود بازگردد. از سوی دیگر و بهویژه با توجه به پتانسیل عظیم همکاری اقتصادی و نظامی بین اسرائیل و همسایگانش، احتمال تجدید قوای پیمان آبراهام، در صورتیکه یک دولت میانهروتر قدرت را در اسرائیل بازپس بگیرد، بسیار محتمل است.
در همین حال، فضایی که تا به امروز براساس توافقنامه آبراهام ساخته شده، مبنی بر معرفی ایران بهعنوان دشمن اصلی، در حال شکستن است. کشورهای عربی ممکن است پس از توافق عربستان سعودی با ایران، به روند نزدیکی دیپلماتیک با ایران و چین بپیوندند و صبر خود را در خصوص دولت مشکلساز بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل و سیاست منفعل جو بایدن، رئیسجمهور آمریکا در خاورمیانه و شمال آفریقا از دست بدهند. درحالیکه از نظر آمریکا عادیسازی روابط با اسرائیل برای شکوفایی و پیشرفت منطقه ضروری است، اگر ایالات متحده انگیزههای فوری برای این امر ارائه نکند، چشمانداز چنین پروژه عظیمی رفتهرفته از دست خواهد رفت. آنچه مسلم است، این است که پشت سر گذاشتن تهاجمات ساسانیان و صفویان به عربستان برای اعراب آسانتر از خاطره نکبت سال 1948 و جنگ شش روزه 1967 با اسرائیل است. این خاطرات ارائه تعریفی جدید از دشمنی به نام اسرائیل را خطرناکتر کرده و اختراع یک دوست جدید را نامشخصتر.