احتمال منزوی شدن اسرائیل
بحرانهای داخلی و توافق ایران و عربستان، اسرائیل را در موقعیت بسیار ضعیفی قرار داده است
بحرانهای داخلی و توافق ایران و عربستان اسرائیل را در موقعیت بسیار ضعیفی قرار داده است
راجیو اگراوال
تحلیلگر مسائل دفاعی
هنگامی که بنیامین نتانیاهو در انتخابات پارلمانی در نوامبر 2022 پیروز شد و در نهایت توانست اکثریت کامل را در کنست (پارلمان اسرائیل) پس از یک دوره سیاسی پرتلاطم سهساله از سال 2019 بهدست آورد، این پیروزی از سوی کشورهای عربی، با احتیاط مورد استقبال قرار گرفت. نتانیاهو که عموما با لقب بیبی شناخته میشود 17 ماه پس از آخرین شکستش در انتخابات ژوئن 2021 از نفتالی بنت، بار دیگر بهعنوان نخستوزیر بر مسند قدرت بازگشته است. اما در اسرائیل، این پیروزی با خوشبینی مورد استقبال قرار گرفت، زیرا بازگشت بنیامین نتانیاهو با اکثریت کامل به قدرت، حداقلی از ثبات سیاسی در داخل اسرائیل ایجاد کرد. اما این امید با نگرانی نیز همراه بود. زیرا هر کسی که نتانیاهو و سیاستهای سنتی تهاجمی «امنیتیمحور» او را بشناسد میداند که همیشه ترس از گرفتار شدن اسرائیل تحت رهبری نتانیاهو در مخمصههای منطقهای وجود دارد. امروز نتانیاهو با توجه به چالشهای جدی، هم در داخل اسرائیل و هم در منطقه، تا به حال روی آرامش ندیده است.
در داخل، دولت اسرائیل به دلیل برخی از تغییرات بحثبرانگیزی که نتانیاهو ظرف چند ماه پس از تصدی پست نخستوزیری پیشنهاد کرده، با مقاومت شدیدی روبهرو بوده است. انجام تغییراتی در قوانین قضایی از مهمترین این تغییرات است. هدف از تغییرات قوانین قضایی محدود کردن قدرت قوه قضائیه و دادن کنترل تقریباً کامل به دولت بر انتصاب قضات است. این اصلاحات باعث اعتراضات گسترده در خیابانهای شهرهای اسرائیل شد و گروههای شهروندان اسرائیلی از جمله اتحادیههای کارگری و حتی نیروهای ذخیره دفاعی اسرائیل نیز دست به اعتراض زدند و این لایحه را مرگ دموکراسی توصیف کردند. این اعتراضات همچنین منجر به برکناری یوآو گالانت، وزیر دفاع نتانیاهو در تاریخ 26 مارس شد چراکه گالانت بر توقف تغییرات قوانین قضایی اصرار داشت. اگرچه گالانت در 10 آوریل دوباره به سمت خود بازگردانده شد، اما این رویداد شکنندگی و شکاف عمیق در دولت ائتلافی نتانیاهو را آشکار کرده است.
با این حال، مشکلات نتانیاهو با بازگرداندن وزیر دفاع فروکش نکرده است. دو حمله به نمازگزاران فلسطینی در مسجدالاقصی در شرق بیتالمقدس در هفته اول آوریل، نهتنها گروههای مسلح مختلف در کرانه باختری، نوار غزه و سوریه را برانگیخت، بلکه انتقاد شدید کشورهای عربی منطقه را نیز در پی داشت. پلیس اسرائیل مدعی شد که پس از آنکه «آشوبگران نقابدار» خود را با اسباب آتشزا، چوب و سنگ در داخل مسجد حبس کردند، مجبور شده وارد محوطه مسجد شود، اما کسانی که حاضرند این توجیهات را باور کنند، خیلی زیاد نیست، بهخصوص اینکه نمازگزاران در ماه مبارک رمضان، در حال اقامه نماز در مسجد بودند. با تحریکاتی که در پی حملات اسرائیل به نمازگزاران در مسجدالاقصی ایجاد شد، گردانهای قدس، شاخه مسلح جنبش جهاد اسلامی فلسطین در 9 آوریل 6 موشک از سوریه به اسرائیل شلیک کرد که با واکنش فوری اسرائیل مواجه شد. درگیریهای مسلحانه در سراسر نوار غزه و کرانه باختری اشغالی نیز گزارش شده است و بدینترتیب وضعیت امنیتی در سراسر اسرائیل وخیم است.
الاقصی در شرق اورشلیم، که اسرائیل در جنگ شش روزه ۱۹۶۷ آن را به تصرف خود درآورد، میزبان سومین مکان مقدس اسلام، مسجدالاقصی و قبهالصخره است. این مسجد بنای قرن هفتمی است که گمان میرود جایی است که حضرتمحمد(ص) به معراج رفته است. شاید بد نباشد به یاد آوریم که حتی در ماه مه سال 2021، درست قبل از شکست در انتخابات، نیروهای نتانیاهو که آن زمان نخستوزیر بود در ماه رمضان در محوطه الاقصی به نمازگزاران مسلمان حمله کردند و صدها فلسطینی را مجروح کرده و محکومیت جهانی را برانگیختند.
پیش از این، حداقل 10 فلسطینی در 22 فوریه در درگیری با نیروهای اسرائیلی در شهر نابلس کرانه باختری کشته شدند که همین مسئله باعث ناآرامی در این منطقه شد. این حمله بهزودی توسط فلسطینیها پاسخ داده شد و در حملهای دو برادر اسرائیلی در روز 26 فوریه در شهر هوواره کرانه باختری کشته شدند. خلدون المبارک، مشاور ارشد محمد بنزاید آلنهیان، رئیس امارات متحده عربی، با ابراز نگرانی از تشدید تنش در ایام ماه مبارک رمضان، به منظور انتقال پیامی به کابینه اسرائیل در رابطه با رفتارش با فلسطینیها، در 23 مارس برای دیدار با نتانیاهو به تلآویو رفت. گفته میشود که مبارک به نتانیاهو گفته است که «رویکرد کابینه اسرائیل کاملا برخلاف توافق آبراهام است».
در میان این همه آشفتگی داخلی، دو تحول عمده در منطقه رخ داد که ارتباط مستقیمی با اسرائیل داشت. در 28 فوریه، آژانس بینالمللی انرژی اتمی گزارش داد که در تاسیسات غنیسازی ایران رگههایی از اورانیوم غنیشده با غنای 84 درصد یافت شده است و این امر این نگرانی را برانگیخت که ایران در آستانه ساخت سلاح هستهای قرار گرفته است. درست چند روز بعد، در دهم ماه مارس، چین با اعلام اینکه عربستان سعودی و ایران در توافق صلحی که با میانجیگری پکن انجام شد، برای از سرگیری روابط دیپلماتیک پس از هفت سال توافق کردند، جهان را شگفتزده کرد. هر دوی این رخدادها تأثیر عمیقی بر سیاستهای منطقهای اسرائیل دارد. اسرائیل مدام تبلیغ میکند که علیه برنامه هستهای ایران که مدعی است بُعد نظامی دارد و تهدیدی برای اسرائیل است، اقدام نظامی خواهد کرد. اسرائیل بهعنوان یکی از منتقدان جدی توافق هستهای ایران، اولین رژیمی بود که از خروج دونالد ترامپ از توافق هستهای [برجام] در ماه مه سال 2018 استقبال کرد و آن را «بدترین توافق تاریخ» خواند. گزارشهای اخیر درباره غنیسازی اورانیوم ایران تا سطوح بسیار بالا، نمیتواند خبر خوبی برای اسرائیل باشد.
تحول دیگر یعنی نزدیکی عربستان و ایران ممکن است حتی نگرانی بیشتری را در مقایسه با غنیسازی در ایران، برای تشکیلات اسرائیل ایجاد کند. توافق صلح عربستان و ایران تهدیدی است که سالها تلاشهای پشتپرده اسرائیل برای آشتی با جهان عرب بهطور کلی و عربستان سعودی بهطور ویژه را هدر میدهد. در چند سال گذشته، حتی گزارشهایی مبنی بر کاهلی عربستان در موضوع فلسطین و همچنین تلاش برای یافتن راهی برای تطبیق اسرائیل در چارچوبی منطقهای که به نظر میرسید تنها هدف آن اتحاد «علیه ایران» بود، منتشر شد. این طرح تا حدی منطقی به نظر میرسید زیرا در سالهای گذشته از دید اعراب و اسرائیل، ایران دشمن شماره یک و مشترک بود. توافقنامه آبراهام در ماه اوت سال 2020 امضا شد. عادیسازی روابط بین اسرائیل و چهار کشور عربی یعنی امارات، بحرین، سودان و مراکش آغازگر این روند بود. عربستان سعودی عمداً از این روند دور ماند و در عین حال متحد قدرتمند خود امارات را برای سنجیدن شرایط به پیش فرستاد. بنابراین، توافق صلح عربستان و ایران، یک شکست بزرگ برای محاسبات منطقهای اسرائیل است. اگر ایران دیگر «دشمن شماره یک» جهان عرب نباشد، اسرائیل چگونه از جنگ صلیبی
ضدایرانی خود در منطقه حمایت میکند؟
این همه ماجرا نیست. به نظر میرسد پس از توافق صلح عربستان و ایران، موجی از آشتی میان کشورهای عربی منطقه به راه افتاده است. سامح شکری، وزیر امور خارجه مصر در 27 فوریه به سوریه سفر کرد. این اولین سفر یک دیپلمات ارشد مصری به سوریه از زمان آغاز جنگ داخلی این کشور در سال 2011 بود که نشانهای برای گرم شدن احتمالی روابط بین سوریه و کشورهای عربی بود. اوایل ماه مارس، وزیر امور خارجه مصر در اولین سفر یک دیپلمات ارشد ترکیه به قاهره پس از سرنگونی دولت اخوانالمسلمین در سال 2013 در مصر، با همتای ترکیهای خود، مولود چاووش اوغلو، درباره احتمال احیای روابط گفتوگو کرد. قطر و بحرین نیز از احیای روابط دیپلماتیک در 13 آوریل خبر دادهاند که گامی مهم به سوی ایجاد وحدت در شورای همکاری خلیجفارس است.
همچنین تحولات جدی برای بازگرداندن سوریه به اتحادیه عرب در حال وقوع است. در جریان سفر بشار اسد به امارات در 19 مارس، شیخ محمد بن زاید آلنهیان، رئیس امارات متحده عربی به اسد گفت: «سوریه برای مدت طولانی در میان برادران خود غایب بوده و زمان آن فرا رسیده است که به پایگاه عربی خود بازگردد.» در 14 آوریل، وزرای خارجه شورای همکاری خلیجفارس و همتایان آنها در مصر، اردن و عراق به دعوت شاهزاده فیصل بنفرحان وزیر امور خارجه عربستان سعودی در جده دیدار کردند تا درباره تحولات کشورهای عربی گفتوگو کنند. در بیانیه وزارت خارجه عربستان سعودی آمده است: «وزرا درباره تلاشهایی که هدفشان دستیابی به یک راهحل سیاسی است که وحدت، امنیت، ثبات و هویت عربی سوریه را حفظ میکند و سوریه را به دامن عربی بازمیگرداند، گفتوگو کردند».
تحولات جهان عرب که در بالا ذکر شد و منجر به آشتی بیشتر در جهان عرب و توافق صلح با ایران میشود، میتواند بهطور دائمی الگوهای ژئوپلیتیکی دهههای قدیمی منطقه غرب آسیا را تغییر دهد. با تبدیل شدن ایران بهعنوان یک جریان اصلی در منطقه، اسرائیل مجبور است در استراتژی خود تجدیدنظر کند، بهویژه با توجه به اینکه توافق هستهای ایران به جایی نمیرسد و ایران بهطور پیوسته اورانیوم را تا درجههای بالاتر غنی میکند. بیمیلی و در واقع ناتوانی آمریکا در تأثیرگذاری بر ژئوپلیتیک منطقه یکی دیگر از عوامل تضعیفکننده اسرائیل است. همچنین، حضور فعال و قاطعانه چین در منطقه و تمایل روسیه به چین و کشورهای منطقه برای جلب حمایتشان در مقابل تحریمهای غرب علیه این کشور، ممکن است شرایط را برای اسرائیل سختتر کند. خصوصا اگر اسرائیل به موج حملات به فلسطینیها ادامه دهد و اقدامات مسلحانه در نوار غزه و یا کرانه باختری رود اردن شدت بگیرد، اوضاع وخیمتر خواهد شد. استراتژی اسرائیل مبنی بر «اعمال صلح از طریق امنیتیسازی» و گزینه راهحل دودولتی برای فلسطین نیازمند بازنگری جدی در آینده است. اگر اسرائیل جلوتر از منحنی تحولات حرکت نکند، احتمال
افزایش خصومتها علیهاش و منزوی شدن بیشترش وجود دارد.
مترجم: آریا صدیقی