ایدئولوژی یا سیاستداخلی؟
بررسی عوامل شکل دهنده سیاست خارجی ایران پس از انقلاب در قبال جهان عرب
بررسی عوامل شکل دهنده سیاست خارجی ایران پس از انقلاب در قبال جهان عرب
محمود سریعالقلم
پژوهشگر سیاسی و عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی
در اوایل دهه 1960 میلادی، مخالفان حکومت پهلوی به تدریج به تبعید رانده شدند. مارکسیستها بیشتر به اروپای غربی، بهویژه آلمان و فرانسه رفتند، درحالیکه مخالفان مذهبی عمدتاً در سوریه، جنوب لبنان و همچنین مصر، لیبی و عراق مستقر شدند. تا سال 1979 که مخالفان مذهبی برای بهدست گرفتن رهبری کشور به ایران بازگشتند، بیشتر با انقلابیون فلسطینی و چپهای عرب ارتباط داشتند. برای حدود دو دهه، جهانبینی آنها در مورد خاورمیانه، غرب، اسرائیل و کشورهای عربی با تاثیرپذیری از ادبیات و گفتمان فلسطینی و چپ شکل میگرفت. مصطفی چمران، اولین وزیر دفاع ایران پس از انقلاب، در طول دهه 1970 در جنوب لبنان و در کنار فلسطینیها علیه اسرائیل جنگید. در همین سالها بود که اعضای روحانی و غیرروحانی اپوزیسیون مذهبی شاه با نویسندگان بنیادگرای مصری مانند سیدقطب و حسنالبنا آشنا شدند. وقتی اظهارات چهرههای انقلابی ایران در مورد غرب، اسرائیل و دولتهای عربی کنار هم قرار میگیرند، میتوان میزانی از نزدیکی با گفتمان بنیادگرایانه را در جهان عرب دهههای 1950 و 1960 مشاهده کرد.
برخی از چهرههای انقلابی ایران پس از بازگشت به ایران در سال 1357، نسل کاملی از دانشجویان، فعالان و شهروندان را تحت تعالیمی قرار دادند که میگفتند غرب «منحط» است و دولتهای عربی «فاسد» هستند. آنها همچنین اسرائیل را رژیمی نامشروع اعلام کردند. تا به امروز، نهادهای کلیدی کشور، بدنه سیاسی، مقامات، مدیران و دستگاههای ایدئولوژیک دولت همچنان به مفاهیم همین شعارها پایبند هستند. درحالیکه در دهههای گذشته در جامعه دانشگاهی و اتاقهای فکر ایران در مورد سیاستهای کشور در قبال غرب بهطور کلی و ایالات متحده بهطور خاص، بحثهایی وجود داشته است اما کموبیش بحثهای جدید در مورد سیاستهای ایران در قبال خاورمیانه در نگرفتهاست. نگاهها به سیاست خاورمیانهای ایران متفاوت و تقریباً تقدیسشده بود؛ آنهم با این فرض که این سیاستها فراتر از جایگاه نقد هستند و منطق آن را نمیتوان و نباید به چالش کشید.
دهه اول بعد از انقلاب
در دهه اول انقلاب تا سال 1989، ایدئولوژی انقلابی ستونهای سیاست خارجی ایران را نهتنها در قبال خاورمیانه، بلکه در قبال غرب و نظام بینالمللی دوقطبی شکل داد. مانند همه دولتهای انقلابی، ایران ایدئولوژی و باورهای خود را بهویژه در جهان عرب اشاعه داد. چه اینکه باور داشت دولتهای جهان عربی آسیبپذیر هستند و تودههای مردمی در این کشورها، برای رهایی خود، از ایران انقلابی راهنمایی و هدایت میطلبند. در همین راستا بود که ایران از پدیده جنگ ایران و عراق، به عنوان مسیری یاد کرد که نهتنها «سرزمینهای عربی» بلکه «فلسطین اشغالی» را نیز آزاد خواهد کرد. با این حال، این اهداف محقق نشدند. تقریباً همه دولتهای عربی در مقابل این رویکرد ایران واکنش نشان دادند و بهدنبال تقویت روابط استراتژیک با ایالاتمتحده رفتند و آرمان آزادسازی «سرزمینهای اسلامی» موجب شد که قدرتهای بزرگ بیشتر از گذشته در جهان عرب فعال شوند.
با این وجود، جنگ ایران و عراق، بهعنوان طولانیترین درگیری نظامی متعارف در قرن بیستم، هم برای روحانیون و هم برای طبقه انقلابی بهمثابه یک کلاس درس عمل کرد. نسل انقلابی عمیقاً ایدهآلگرا به تدریج به قدرت غالب رئالیسم در سیاست جهانی پی برد. این نسل در طول جنگ ویرانگر هشتساله با عراق سه درس حیاتی آموخت. اولاً، ایران انقلابی بهدلیل دیدگاههای نامتعارف خود نمیتوانست به ایجاد دوستی پایدار با اکثر دولتهای عربی امیدوار باشد. دوم و در نتیجه، این کشور باید در خاورمیانه، بهویژه در میان شیعیان، نهتنها برای «صدور انقلاب»، بلکه برای نفوذ و اهرمهای نفوذ، مناطق وفادار به خود ایجاد کند. در نهایت، با توجه به سختیهای زیاد ایران در تهیه تسلیحات در طول جنگ و فقدان متحدان قابل اعتماد، برنامه هستهای ایران که در زمان شاه آغاز شده بود و در اوایل انقلاب رها شد، باید از سر گرفته میشد.
انقلابیهای اوایل انقلاب بهتدریج در طول جنگ به فرماندهان نظامی تبدیل شدند و با وجود همه مشکلات، ایران پیروز این جنگ شد و پس از آن شروع به تثبیت سیاسی در داخل کرد. مثل همه انقلابها، در ایران نیز دو پارادایم رقیب به وجود آمد: یکی حمایت از بازسازی اقتصادی و عادیسازی سیاسی و دیگری حمایت از دیالکتیک تاریخی و فلسفه نبرد بیپایان بین مستضعفان و اشراف. اولی ناسیونالیسم را بر بنیادگرایی فائق آورد و دومی بنیادگرایی را بر توافق وستفالیا. اما تقابل اصلی بر سر قدرت بود، نه بر سر ایدهها. چراکه لذت بهکارگیری قدرت در مقایسه با دشواری عملیاتی کردن ایدهها بسیار بیشتر بود. بهزودی، سیاست خارجی به دو محور قدرت اعم از تفکر انقلابی و تفکر عملگرایی تقسیم شد که البته تفکر اول در موقعیت بهتری برای تسلط یافتن قرار داشت. تحولات خاورمیانه ثابت کرد که این منطقه میدان اصلی نبرد بین این دو اردوگاه است، یکی از آنها طرفدار سیاست ایجاد پروکسی و گروههای حامی در منطقه بود و دیگری طرفدار روابط سیاسی و اقتصادی دولتها با دولتها.
بعد از سال 1989
پس از رحلت آیتالله روحالله خمینی رهبر فقید انقلاب در 12خرداد 1368، اهداف و محتوای سیاست خارجی ایران تغییر نکرد، بلکه انگیزههای آن دگرگون شد. در طول بیش از چهار دهه، سیاست خارجی ایران در قبال ایالات متحده، اسرائیل و جهان عرب تداوم قابل توجهی را نشان داده است. این مقاله استدلال میکند که زیربنای ایدئولوژیک دهه اول، در دهههای بعد با ضرورتهای امنیت نظام و امنیت ملی، جایگزین شد. امنیت ملی/نظام ایران بر سه ستون استوار است: مقاومت در برابر ادغام در اقتصاد جهانی، دور نگه داشتن ایالاتمتحده از سیاست داخلی خود، و تحکیم یک منطقه شیعه در منطقه. هرچه ایران بیشتر با جامعه جهانی ادغام شود، فرصتهای بیشتری برای گروههای لیبرال و اصلاحطلب داخلی وجود خواهد داشت. از آغاز سال 1368، جنگ قدرت و دوشاخه بودن بدنه کشور بین انقلابیون و اصلاحطلبان، استفاده نمادین از اصول ایدئولوژیک توسط اولی را برای پیشی گرفتن از دومی در حوزههای سیاست داخلی و همچنین سیاست خارجی، ضروری کرد. اظهارات ایدئولوژیک، آموزشی و تبلیغاتی همچنان ادامه داشت. با این حال، محدودیتهای آن نیز درک شد. پس از سال 1357، ایدئولوژی توسط انقلابیون برای موضعگیری، توجیه مفهومی سیاست خارجی و تحکیم قدرت در داخل بهکار گرفته شد.
با فراگیر شدن ایده تغییر رژیم در ایالاتمتحده در اواسط دهه 1990، طبقه انقلابی ایران به این نتیجه رسید که اختلافات آمریکایی-ایرانی احتمالاً قابلیت حلوفصل ندارد. در صفوف طبقه انقلابی یک پیشفرض و این اعتقاد وجود دارد که منافع اروپا و آمریکا درباره ایران، در راستای براندازی و جایگزینی سیستم با گروههای قدرت داخلی یا خارجی است. احیای برنامه هستهای ایران بهعنوان یک سیاست محافظت در برابر طرحهای خاص آمریکا برای تغییر رژیم در نظر گرفته شد. با دوگانگی و خصومت در پایتختهای عربی، انقلابیون به این نتیجه رسیدند که برقراری روابط عادی با دولتهای عربی با توجه به روابط راهبردی آنها با ایالاتمتحده، امری آرزومندانه است. علاوه بر این، ژستهای امیدوارکنندهای که بین دولتهای رفسنجانی، خاتمی و روحانی و ایالاتمتحده رد و بدل شد، طبقه انقلابی را بیشتر نگران کرد و این احتمال را ایجاد کرد که اصلاحطلبان ممکن است علیه ایران انقلابی با واشنگتن متحد شوند. انقلابیون همچنین درباره آغوش باز و بالقوه اصلاحطلبان برای حمایت سیاسی و کمکهای اقتصادی گسترده آمریکا، احساس خطر کردند. پس از آن، ایدئولوژی بهعنوان تنها بستر مناسب برای انقلابیون برای تثبیت قدرت خود در برابر لیبرالها و اصلاحطلبان به کار گرفته شد. با آغاز دوره ریاستجمهوری اکبر هاشمیرفسنجانی، روسایجمهور ایران یکی پس از دیگری تلاش کردند تا رویکرد سیاست خارجی ایران را از رویارویی به رویکرد مصالحهآمیز تغییر دهند. هاشمیرفسنجانی برای عادیسازی روابط با عربستانسعودی تلاش کرد، اما انقلابیون طرح او را با مشکل مواجه کردند و متعاقب آن اصل همزیستی مسالمتآمیز در روابط دیپلماتیک فقط مدت کوتاهی به طول انجامید. طی چندین دهه، تصویر عربستان سعودی در ایران بین ستون اسلام و دشمن اسلام، در نوسان بوده است.
از آنجایی که سیاست داخلی ایران یک بازی حاصل جمع صفر است، ائتلافسازی یا حتی اجماع بر سر منافع ملی قابل تصور نیست. بسیاری از روسایجمهور ایران از سال 1368 تاکنون تلاشهای ناموفقی برای پیگیری روابط باز در اقتصاد خارجی داشتهاند. این نقشه راهی است که اکثر کشورهای در حال توسعه و تازه صنعتیشده دنبال میکنند. تا به امروز، توسعه اقتصاد ملی در مقایسه با موضوعاتی نظیر فعالیتهای منطقهای، برنامه هستهای و تقابل با غرب، در جایگاه دوم اهمیت قرار دارد. طبقه انقلابی بر این باور است که هرگونه امتیازدادن در سیاست خارجی فقط به اردوگاههای غیرانقلابی در داخل کشور نیرو میبخشد. ترس از طرحهای آمریکایی، چه مستقیم و چه از طریق عادیسازی روابط اعراب با ایران، این موضع تقابلی را بیشتر تشدید میکند. طنز ماجرا این است که موضع ایران در قبال ایالات متحده و اسرائیل، تنظیم و عادیسازی روابط با دولتهای عربی را که عمدتاً دارای روابط استراتژیک با واشنگتن هستند، تقریباً غیرممکن میکند. این معضل با افزایش تعداد دولتهای عربی که مایل به پیوستن به توافقنامه ابراهیم و عادیسازی روابط با اسرائیل هستند، تشدید شدهاست. با این وجود، ائتلافهای عمیقتر عربی با ایالاتمتحده و اسرائیل صرفا تهران را تشویق کرده است تا موضع خود را در سوریه، لبنان، عراق و یمن تقویت کند.
حتی اگر کویت و امارات، همراه با سایر دولتهای عربی، روابط دیپلماتیک کامل با ایران را احیا کنند، به احتمال زیاد میزان تعهدات و پایداری آنها از سطحیگرایی و خوشبینی فراتر نخواهد رفت. بسیاری از دشواریها در بیاعتمادی و بدگمانی عمیق هر دو طرف در مورد نیات و نقشه راه طرف مقابل است. خواه ایران توانمند باشد یا نه، تصور فراگیر اعراب از ایران به عنوان نیروی مداخلهگر در جوامع و دولتهای عربی وجود دارد. حتی زمانی که شاه ایران، متحد استراتژیک ایالات متحده در دوران پیش از انقلاب بود، ایران به عنوان یک قدرت منطقهای هژمونیک در ذهن اعراب شناخته نمیشد. این امر باعث شده است که برخی از صاحبنظران، ایران را به عنوان کشوری تنها در زمینه خاورمیانه با تفاوتهای بسیار زیادی در مذهب، قومیت، تاریخ و حتی ذهنیت در مقایسه با تقریباً همه همسایگان، تصویر کنند. این جهانهای متضاد تنها این فرضیه را تایید میکنند که سیاست خارجی ایران در قبال جهان عرب، تابعی از تحولات داخلی و آرایش قدرت ایران است.
نتیجه
دو ائتلاف گسترده در جهان عرب در قبال ایران وجود دارد: یکی شامل عمان و قطر است که فاصله سنجیدهای با عربستان سعودی حفظ میکنند و با ایران تماس دارند و دیگری شامل مصر، اردن، کویت، بحرین و امارات متحده عربی است که با ریاض همگرا میشود و از تهران فاصله میگیرد. همانطور که واضح است، عربستان سعودی یک متغیر محوری در ماتریس کلی بین ایران و جهان عرب است و کلید هر سطحی از بهبود پایدار روابط بین ایران و کشورهای عربی به معادلات قدرت بین عربستان سعودی و ایران بستگی دارد. در این زمینه، به نظر میرسد که ریاض در مورد احیای روابطاش با تهران بدون شفافیت در سه زمینه کلیدی تصمیم نگرفته است؛ نخست نقش ایران در یمن، دوم سرمایهگذاری سیاسی مداوم تهران در جامعه شیعیان سعودی و سوم نتیجه مذاکرات هستهای ایران با ایالات متحده. با وجود و ادامه شک و تردید و عدم اطمینان فراوان در هر سه مورد مذکور، حتی عادیسازی ابتدایی روابط عربستان و ایران در حال حاضر در هالهای از ابهام قرار میگیرد.
روابط ایران با جهان عرب بیثباتترین و متلاطمترین روابط در کل ساختار سیاست خارجی این کشور است. ملاحظات امنیت ملی/نظام ایران، مانند بهدست آوردن اهرم سیاسی در برابر اسرائیل و ایالات متحده از یک سو، و تزریق قدرت و نفوذ برای گسترش زمین بازی رویارویی با واشنگتن از سوی دیگر، موجب استمرار شکلگیری و انرژیبخشی به سیاستخارجی فعال تهران در خاورمیانه و فراتر از آن خواهد شد. با این وجود، اعتراضات گسترده در ایران که از اواخر شهریورماه و پس از مرگ مهسا امینی در بازداشت نیروی انتظامی آغاز شد، واکنش گسترده بینالمللی را برانگیخت و وجهه و جایگاه جهانی ایران را به سطح پائینی تنزل داد. درحالیکه سیاست خارجی کشور در نوسان است، هنوز مشخص نیست که چه تدابیری باید بهکار گرفته شود و چه مدت طول میکشد تا این آسیب جبران شود.
منبع: Middle East Instittue
ترجمه: آریا صدیقی