تصویر ایران به عنوان حامی روسیه به نفع ما نیست
ابوالقاسم دلفی مدیرکل پیشین اروپای غربی وزارت امور خارجه در گفتوگو با هممیهن:
ابوالقاسم دلفی مدیرکل پیشین اروپای غربی وزارت امور خارجه در گفتوگو با هممیهن:
موضع رسمی ایران در جنگ روسیه و اوکراین با گزارشهای بینالمللی از عملکرد ایران همخوانی ندارد. ایران در جنگ، اعلام بیطرفی کرده و خواستار پایان جنگ از طریق گفتوگو شده، درحالیکه اخبار و اظهارات مقامات اوکراینی نشان میدهد ایران در تهاجم نظامی روسیه به اوکراین کمک نظامی کرده است. روزنامه هممیهن درباره موضع ایران و آثار آن بر منافع کشور با ابوالقاسم دلفی، سفیر پیشین ایران در فرانسه و مدیرکل پیشین اروپای غربی در وزارت امور خارجه گفتوگو کرده است. دلفی معتقد است قرار گرفتن ایران در کنار روسیه در عرصه بینالملل به ضرر ایران است و سیاست ایران مبنی بر قرار دادن همه تخممرغها در سبد شرق، منافع ایران را در بلندمدت تضمین نخواهد کرد.
مواضع رسمی و غیررسمی ایران در حمله روسیه به اوکراین را چطور ارزیابی میکنید؟
بحران اوکراین از ابتدا با فرضیاتی شروع شد که در طول زمان تغییر کرد؛ این تغییرات، هم مواضع روسیه را در تهاجم به اوکراین در مراحل مختلف عملیاتی و سیاسی بینالمللی دچار تحول کرد، هم مواضع کشورهای جهان را. به استثنای غرب و آمریکا که در قبال این تهاجم موضع مشخصی داشتند. غرب از ابتدا تهاجم روسیه را محکوم کرد و گفت اجازه نمیدهد روسیه اوکراین را اشغال کند؛ اما موضع بقیه کشورها در روند تحولات متحول شده است.
مثلا چینیها از روز اول موضعشان مثل امروز نبود؛ روسها اعلام کردهاند که در آخرین نشست اجلاس سران شانگهای، چینیها در ملاقاتی که بین شیجینپینگ و آقای پوتین به عمل آمده، از موضع روسیه در قبال اوکراین ابراز نارضایتی کردهاند. هندیها هم نارضایتیشان را اعلام کردهاند.
موضعی که جمهوری اسلامی ایران روز اول تهاجم گرفته بود هم دچار تحولاتی شده است. روز اول تهاجم اعلام کردیم که جنگ را نمیپذیریم، اما بعد به خاطر روابط سیاسی، موضع ما به گونهای به حمایت از روسیه تغییر کرد تا جایی که در مجامع بینالمللی گفته شده که ما حتی حمایت نظامی هم از روسیه کردهایم و پهپادهای ما در اوکراین در حال انجام عملیات هستند و مواضع اوکراینیها را دچار مشکل کردهاند. این درحالی است که آخرین موضع وزیر خارجه ما این بوده که با راهحل نظامی موافق نیستیم و معتقدیم مسائل با گفتوگو باید حل شود.
در مجامع بینالمللی این برداشت ایجاد شده که ایران در جنگ اوکراین از روسیه حمایت میکند. اوکراین هم همین برداشت را دارد. به همین دلیل عذر سفیر ما را خواسته و سطح روابط را کاهش داده است. اظهارات سفیر اوکراین در تهران هم تا زمانی که در محل ماموریتاش بود نشان میداد مواضعشان با ما همسو نیست و مواضع ما را دوستانه تلقی نمیکنند.
آیا ایران ابایی از اعلام موضع رسمی در حمایت از روسیه دارد؟
آنچه پیداست این است که ما از اینکه بگویند از روسیه حمایت میکنیم، بدمان نمیآید و آن را رد نمیکنیم؛ درحالیکه در مواضع رسمی سعی میکنیم موضع بیطرفانهای اتخاذ کنیم. اما در عمل هم از روسیه به عنوان کشوری که در یک عمل پیشگیرانه از امنیت خودش و آنچه غربیها برایش تدارک دیده بودند، جلوگیری کرده، حمایت میکنیم.
اما توجه داشته باشید که در مجامع بینالمللی کشورهای مختلف برداشتشان این است که ما از روسیه حمایت نظامی میکنیم و در کنار روسها در جنگ اوکراین مشارکت داریم.
این سیاست چه تاثیری در وضعیت ایران در جهان دارد؟
در ادامه اگر قطعنامههای شورای امنیت علیه روسیه به دلیل وتوی روسیه رای نیاورد، این قطعنامهها به مجمع عمومی خواهد رفت و اگر تایید شود، تصویر ما به عنوان کشور حامی روسیه در جنگ اوکراین، در آینده تحولات بینالمللی به هیچ عنوان برای ما مثبت نخواهد بود. ضمن اینکه از روز اول انقلاب و بعد از شروع جنگ ایران و عراق، همواره موضع رسمی ایران در قبال تجاوز عراق این بوده که جهان، عراق را به عنوان متجاوز شناسایی و محکوم کند.
اینکه روسیه به اوکراین با هر بهانهای حمله کرده و آن را اشغال و بخشی از آن کشور را با سناریوی مشخصی جدا و به خودش ملحق کرده، قطعی است. برای اینکه آینده ایران در تحولات بینالمللی با خدشه روبهرو نشود و به عنوان حامی متجاوز و کسی که به متجاوز کمک نظامی کرده (آنطور که در رسانهها ادعا شده اما رسما نپذیرفتهایم) شناخته نشویم، باید برای این روند نامعقول فکر عاجلی بکنیم. ادامه این مسیر مبتنی بر منافع ملی نیست.
بر چه اساس چنین سیاستی اتخاذ شده؟
دولت سیزدهم اصول سیاست خارجیاش را در چارچوب نگاه به شرق و گرایش به سمت کشورهایی مانند چین و روسیه تدوین کرده است. روابط با روسیه براساس موافقتنامه همکاری 20سالهای در حال پیگیری است که یا در حال تدوین است یا اصلا تدوین و امضا شده؛ چون خبرهای مختلفی از آن به گوش میرسد.
روابط ما با مسکو نسبت به گذشته با یک تحول چشمگیر روبهروست؛ سیاست ما این است که بگوییم در کنار روسیه در تحولات قرار گرفتیم و روسیه هم حمایتاش را از ایران بیشتر کرده؛ بهویژه در برجام که روسیه و چین بیش از گذشته از ما حمایت میکنند و این باعث شده نوع مذاکره ما با غربیها هم نسبت به دورههای گذشته متفاوت باشد.
به این ترتیب روابط ما با روسیه مبتنی بر چارچوب جدیدی است که ما را در کنار روسیه در حوزه همکاریهای بیشتر دفاعی-نظامی، اقتصادی- انرژی و دریایی در حوزه خزر قرار داده است. این تحولات این ذهنیت را ایجاد میکند که ما از غربیها به خاطر بدعهدیهایی که داشتند، ناامید شدهایم و جناحمان را به سمت شرق و روسیه تغییر دادیم. در همین چارچوب، گرایش به چینیها هم بیشتر میشود. آینده کشور دارد در محوری که در شانگهای به عنوان مجموعهای که بازار عمده اقتصادی و سیاسی جهان را تشکیل میدهد و در حال شکل گرفتن است، تعریف میشود؛ روابط جدید با مسکو و پکن هم با همین فرض تغییر کرده است.
این مجموعه شانگهای توجیهکننده بسیاری از عملکردهای ماست؛ هرچند در برخی سیاستهای اعلامیمان با این برداشت متفاوت است و از گفتوگو در جنگ اوکراین حرف میزنیم. اما در شرایطی که روسها به این موضع اعتقادی ندارند، موضع ما هم این نخواهد بود. اگر روسیه به گفتوگو در اوکراین قائل بود، جنگ در اوکراین به این مرحله نمیرسید که دنیا نگران استفاده روسها از سلاح اتمی و کشتارجمعی باشد.
آیا سیاست دولت رئیسی متضمن منافع ملی است؟
دولت جدید و سیاست خارجی جدید که عملیاتی شده عمر نزدیک به یکسالوچندماه دارد و این مدت برای اینکه ارزیابی دقیقی از این که آیا این روند همه منافع ما را تامین میکند یا نه، داشته باشیم، کافی نیست. سیاست این دولت در مراجع رسمی روابط خارجی کشور، تصمیمگیری شده و در حال اجراست. برای ارزیابی آن باید فرصت بدهیم و ببینیم آیا این ادعا که میگویند کشورهای عضو شانگهای هم نفت ایران را میخرند و هم نیاز کشور را مرتفع میکنند، حقیقت دارد یا نه؟ آیا روسیه با این توان و ظرفیت نفت و گازی به ایران به عنوان کشور نفتی و گازی اجازه عرضاندام در مجموعه شانگهای میدهد؟ آیا این سیاست که از غرب دور شویم و به سمت شرق برویم، جوابگوی نیاز کشور هست یا نه؟ باید فرصت داشته باشیم تا نتیجه عملکرد دولت را یک سال بعد ارزیابی کنیم و ببینیم امیدی که به شانگهای بستهاند، منطقی بوده است و میشود کشور را با آن اداره کرد؟
طی یک سال گذشته ظرفیت صادرات نفت ایران به دلیل وضعیت تحریم تغییر چندانی نکرده؛ درست است که میگوییم داریم نفت میفروشیم، اما این فروش، از مجاری رسمی نیست و داریم تحریم را دور میزنیم. در حال حاضر زیر یک میلیون بشکه نفت در روز میفروشیم و اینکه با چه قیمتی و به چه کشورهایی، مشخص نیست.
به عقیده من در شانگهای به دلیل وجود قدرتهایی مانند روسیه، چین، هند و ظرفیت این کشورها از نظر سیاسی و اقتصادی و جمعیتی، ایران با حواس جمعتری باید خودش را عرضه کند. ضمن اینکه نباید بازارهای دیگر را فراموش کرد و از دست داد، در غیر این صورت روسیه با ظرفیتی که در انرژی دارد آن را پر میکند و هر چه جلوتر برویم، عرصه ایران در بازار انرژی جهان تنگتر میشود. همانطور که دیدید اروپا با همه نیازی که به انرژی داشت، حرکتی به سمت ما به عنوان منبع تامینکننده انرژی نکرد.
ایران نباید همه تخممرغهایش را در سبد شرق بگذارد؛ همانطور که در قانون اساسی هم به آن اشاره شده؛ سیاست اصولی کشور هنوز نه شرقی نه غربی است و این سیاست تعریفشده، تاییدشده نظام است. هرگونه عدولی از این سیاست، به منزله دور شدن از منافع نظام است.
آیا ممکن است سیاست ایران در حمایت نظامی از روسیه، عملا فاتحه مذاکرات ایران و غرب در برجام را بخواند؟
به گمان من اساسا به برجام نباید آنگونه که تعریف شده بود، امیدی داشته باشیم. مذاکراتی که طی 15-10ماه گذشته در جریان بود و فرصتهایی که ما و آمریکا از دست دادیم، نشان میدهد بعید است که بعد از انتخابات نوامبر در آمریکا و احتمالات تغییرات کنگره به نفع جمهوریخواهان، فرصتی برای قرار گرفتن برجام در دستور کار ایجاد شود. ضمن اینکه پیشنویس نهایی که اروپا از طریق جوزف بورل به ایران و آمریکا داده بود و اصلاحاتی که طرفین بر آن اعمال کردند، مورد قبول دو طرف واقع نشد. ظاهرا آنچه ما به دنبال آن هستیم و آنچه آمریکا دنبال میکند، به نقطهای رسیده که سرانجامی برای برجام نخواهد بود. مگر اینکه شرایط بینالمللی و داخلی آمریکا یا سیاستی که ما برای تامین منافع دنبال میکنیم، تغییرات عمده کند که قابل پیشبینی نیست؛ اما امیدی به برجام نباید داشت.