ناآرامی مناسبات خارجی را تضعیف میکند
قاسم محبعلی مدیرکل پیشین خاورمیانه در وزارت امور خارجه در گفتوگو با هممیهن
قاسم محبعلی مدیرکل پیشین خاورمیانه در وزارت امور خارجه در گفتوگو با هممیهن
واکنش رسانههای جهان و سران کشورها به اعتراضات داخلی ایران نگرانیها از تغییر مناسبات کشورها با جمهوری اسلامی ایران را تقویت کرده است. برخی سناتورهای جمهوریخواه بهطور مشخص خواستار توقف مذاکرات وین شدهاند. شواهد نشان میدهد یکی از
عمده دلایل توقف مذاکرات هستهای، انتخابات میاندورهای کنگره آمریکاست و این یعنی دولت بایدن به این نتیجه رسیده که عقد یک توافق با ایران در شرایط کنونی نهتنها به نفع دموکراتها نیست، بلکه پیروزی آنها در انتخابات را هم تضعیف میکند. روزنامه هممیهن درباره تاثیر اعتراضات داخلی در یک کشور و تغییر رویکرد کشورها در رابطه با کشوری که در داخل دچار بحران مشروعیت است با قاسم محبعلی، مدیرکل پیشین خاورمیانه در وزارت امور خارجه و تحلیلگر مسائل سیاست خارجی گفتوگو کرده است. محبعلی معتقد است اعتراضات داخلی موضع کشور را تضعیف میکند و سبب میشود امتیازات کمتری در توافق احتمالی
آتی دریافت کند.
آیا اعتراضات داخلی در یک کشور میتواند روابط خارجی آن کشور را تحت تاثیر قرار دهد؟
در دنیای امروز و در جهان بههمپیوسته ما، موضوعاتی هست که اصطلاحا به آن موضوعات «جهانی شده» میگویند. از جمله این موضوعات جهانیشده، مسائل محیط زیست، ارتباطات، امنیت، اقتصاد و تجارت و از همه مهمتر، حکمرانی است. حکمرانی در سطح ملی تاثیر مستقیم بر سایر مسائل اعم از امنیتی، اقتصادی و تجاری، ارتباطاتی، محیط زیستی و مهاجرت میگذارد. کشورهایی که دارای حکمرانی خوب هستند، تاثیر مثبت مستقیم بر جهان میگذارند؛ همزمان آنهایی که ناکارآمدند هستند تاثیر منفی بر جهان دارند. جایی مثل سوریه یا آفریقا، امنیت دیگران را هم به خطر میاندازد. در نتیجه تحولات داخلی مستقیما در سیاست خارجی تاثیر میگذارد و امکان تفکیک و جداسازی بین وضعیت داخلی و خارجی وجود ندارد و نمیتوان ادعا کرد که کشوری که از داخل وضعاش خراب است، فاقد دموکراسی است و با مردمش مشکل دارد، میتواند مناسبات تجاری و روابط امنیتی عادی با جهان داشته باشد. مساله دموکراسی، فقط یک نیاز آرمانی نیست، بلکه تعاملات جهانی را تعیین میکند. این دموکراسی و امنیت است که کشور را پیشبینیپذیر میکند.
وجود دموکراسی و ثبات، هم برای دولتها مهم است هم برای کمپانیها و شرکتهای چندملیتی و بزرگ. شرکتهای نفتی که میخواهند در کشور دیگری سرمایهگذاری کنند باید هزینه و فایدهشان را محاسبه کنند.
اگر در کشوری دموکراسی حاکم نباشد و حکومت فردی حاکم باشد، آینده در آن کشور قابل محاسبه نیست و یک اتفاق میتواند وضعیت آن کشور را زیر و رو کند. اگر ناآرامی در کشوری برقرار باشد، مناسبات خارجی آن کشور هم دچار بحران میشود و موقعیت دولت تضعیف میشود. در چنین شرایطی رقبا حتی فرصت پیدا میکنند در امور داخلی آن کشور مداخله کنند. مشکل در داخل است و متهم کردن دیگران سودی ندارد. به قول رئیسجمهور اسبق آمریکا میگفت خانه خودت را مرتب نگه دار تا عواقبش را از خارج تحمل نکنی.
کشورهایی هم در دنیا هستند که دموکراسی ندارند، اما روابط تجاری باثباتی دارند. آیا دموکراسی لازمه روابط سیاسی پایدار در جهان است؟
این مساله تناسب دارد. با کشوری مثل سوئیس اگر روابط تجاری و اقتصادی برقرار کنید، میتوانید تا 100 سال حدس بزنید که تحولاتش به چه سمتی میرود. دامنه تحولات در این کشور به خاطر دموکراسی قابل پیشبینی است. در کشورهای حاشیه خلیجفارس که حکومت دموکراتیک و حکومتها انتخابی نیست، شرایط اجتماعی باثبات است و ریسک تغییرات قابل تعریف است. در کشوری مثل عربستان سعودی با اینکه دموکراسی نیست، اما دامنه تغییرات در این کشور که شرایط اجتماعی باثباتی دارد هم قابل پیشبینی است. ضمن اینکه در این کشورها درگیری با شهروندان وجود ندارد.
در مورد ایران چطور؟ آیا اعتراضات در ایران میتواند سیاست خارجی کشور را متاثر کند؟
در شرایط فعلی، خواستههای مردم و معترضان در ایران شامل این است که چه بپوشند، چه رنگی بپوشند، چه بخوانند و... اگر به این خواستهها توجه بشود، خیلی از اعتراضات کاهش پیدا میکند.
حق زندگی، حق داشتن شغل، مسکن و تحصیل جزو مواردی است که هر شهروندی صرفنظر از اینکه چه کسی حکومت میکند باید داشته باشد. اینکه برای برخی حقوق خاصه در نظر بگیریم و شهروندان را براساس جنسیت،
فکر و مذهب تقسیمبندی کنیم، طبیعی است که دچار واکنش میشویم. این حقوق تغییرناپذیر است و ربطی به نوع حکومت ندارد. هر حکومتی که اینها را رعایت نکند با شهروندانش دچار مشکل میشود.
حالا اگر بپرسید این اعتراضات چه تاثیری بر روابط خارجی دولت خواهد گذاشت، باید برگردیم به همان مساله حکمرانی که دچار بحران است؛ وقتی ناآرامی در کشوری وجود داشته باشد، کشورهای دیگر برای ارتباط با چنین کشوری دچار تردید میشوند. دوم اینکه اعتراضات این تصور را ایجاد میکند که مبادا این دولت ناقض حقوق بشر است. وقتی مردم یک کشور داخل جامعه نمیتوانند به راحتی زندگی کنند، برای کسانی که میخواهند در این کشور سرمایهگذاری و رفتوآمد داشته باشند و این کشور را به عنوان شریک اقتصادی انتخاب کنند، دچار مشکل میشوند.
بنابراین ارتباط مستقیمی بین این دو وجود دارد. در دنیای پیوسته امروز نمیشود شرایط خارجی و داخلی را جدا کرد. این خواسته ابتدایی همه افراد بشر است و جوانان مصر، سوریه، کشورهای اروپایی و چین و آمریکا هم همین درخواست را دارند. حقوق طبیعی ربطی به محدوده جغرافیایی ندارد. چرا این اتفاقات در سوئیس رخ نمیدهد؟
در مورد برجام بهطور خاص چه پیشبینیای دارید؟ اعتراضات در ایران همزمان با حضور رئیسی در مجمع عمومی سازمان ملل آغاز شد و دیدیم که سران کشورهای اروپایی بهرغم اعلام همبستگی با معترضان، با مقامات دولت ایران دیدار کردند.
برجام یک توافق امنیتی شامل نحوه مناسبات ایران با منطقه و جهان بود. این مساله در مقدمه برجام هم تصریح شده است. وقتی یک بحران امنیتی شکل بگیرد، کشورهای دیگر هم نسبت به ثبات دولت و تواناییهای آن دولت تامل میکنند. در این مناقشه هم طبیعی است که یک بار دیگر مساله برجام را مورد بررسی قرار دهند. فقط مسائل داخلی ایران هم مطرح نیست. مساله اوکراین هم تاثیرگذار است. در روزهای ابتدایی درگیری اوکراین شاید اروپاییها فکر میکردند روسها موفق میشوند و حاضر بودند امتیاز بیشتری به ایران بدهند که به برجام برگردد اما الان که روسها در باتلاق گیر کردهاند و درگیری هم حساسیت روزهای اولیهاش را از دست داده و از طرفی اروپاییها هم با هزینه قابل توجهی از معضل انرژی عبور کردهاند، شاید نیازشان به بازگشت به برجام هم کاهش پیدا کرده است.
واکنش سران کشورها در حمایت از معترضان آیا میتواند به معنای مرگ برجام باشد؟
کشورهای دیگر دنیا، به دنبال منافع خودشان هستند. هیچکس عاشق چشم و ابروی ما نیست، بلکه همه دنبال گرفتن امتیازات بیشتر هستند. در شرایط کنونی نمیتوانیم بگوییم برجام مرده، اما میتوانیم بگوییم مواضع طرفهای ایران در برجام سختتر شده است. برای مثال، مقامات آمریکایی شاید تا حالا مستقیما و به صراحت نمیگفتند تضمین بیمعنی است، اما چند روز پیش رابرت مالی نماینده آمریکا در امور ایران مستقیما گفت تضمین معنا ندارد. چون شرایط تغییر کرده است.
از طرفی در مورد واکنش دولت ایران هم باید همه فاکتورها را در نظر گرفت. دولت ایران به گفتاردرمانی نیاز دارد. همین امروز دلار وارد کانال 33 هزار تومان شده است. اگر بلافاصله حرفی بزند، بازار دچار مشکل میشود. اگر بگوید برجام نه، خب بعدش چه میشود؟ جایگزین برجام چیست؟
طرف ایرانی نمیتواند به برجام نه بگوید. اگر چنین حرفی بزند باید جایگزیناش را مشخص کند. جایگزینی برای برجام وجود ندارد، مگر اینکه برود سراغ توافق دیگری. به تحلیل من، بالاترین امتیازات ممکن در دولت اوباما در برجام به ایران داده شد. در دولت بایدن بعید است همان امتیازات داده شود. بنابراین حتما توافق جدید، سطحاش پایینتر خواهد بود.
اگر بگویند توافق نمیکنیم هم سوال اینجاست، خب قرار است چه کار کنید؟ در این صورت ما باید بپذیریم وضعیت اقتصاد همینگونه باقی بماند و تحریمها روزبهروز بیشتر شود. در این صورت ممکن است دوباره پرونده هستهای ایران به شورای امنیت برود و از بند 41 به بند 42 فصل هفت ارجاع شود. بند 41 بازدارنده است، اما بند 42 اقدامات اجرایی است و این حق را به دولتهای 1+5 میدهد که اقدامات اجرایی علیه ایران انجام دهند؛ مانند کنترل کشتیها، هواپیماها و مرزها.
بنابراین هزینه هر تصمیمی را باید محاسبه کرد. لذا من فکر میکنم در داخل این هوشیاری هست که ایران نباید از برجام دست بکشد؛ چون اگر دست بکشد، مفهوماش این است که در داخل بحران اقتصادی تشدید شود و در خارج هم روابط خارجی دچار مشکل شود.
پس اساسا معتقدید حمایت از معترضان، تاثیری در رابطه ایران با کشورهای عضو برجام نخواهد گذاشت. چون ایران به برجام نیاز دارد؟
آلترناتیو دیپلماتیکی برای برجام نیست. در مورد آلترناتیوهای غیردیپلماتیک هم، باید هزینههایش را محاسبه کنند. من فکر میکنم این هوشیاری وجود دارد که به سمت آلترناتیوهای غیردیپلماتیک نروند، چون غربیها هم فهمیدهاند اگر ایران به آن سمت برود، اتفاقی نخواهد افتاد و فقط این فرصت را به اسرائیل، اعراب و ترکها خواهد داد که وارد رقابت و مسابقه نظامی با ایران بشوند.
آیا در جهان کنونی ممکن است اعتراضاتی در یک کشور بدون وجود توافقی بین رقبای منطقهای و جهانی بر سر تغییرات ساختاری در آن کشور به سرانجام برسد؟
در نظام بینالملل قدرت، مفهوم کلیدی است. روابط بینالملل را قدرت مدیریت میکند. قدرت در دنیای امروز هفت شاخصه دارد که مهمترین شاخصه، اقتصاد است. شاید بیش از 25 درصد قدرت هر کشور را اقتصاد تشکیل میدهد. سایر قدرتها به قدرت افتصادی وابسته هستند. بنابراین در دنیای امروز، کشورهای کوچک و متوسط، امنیت و استقلالشان به نوعی توافق بینالمللی وابسته است. در جنگ جهانی دوم اگر توافق بینالمللی در مورد تمامیت ارضی ایران وجود نداشت، روسها بخشی از ایران را جدا کرده بودند. یا در مورد عراق، سوریه، لیبی، یمن یا افغانستان هم همینطور بود. تمامیت ارضی، حاکمیت و استقلال یک کشور به دو توافق نیاز دارد؛ یکی توافق داخلی یکی بینالمللی. اگر توافق بینالمللی بههم بخورد احتمال تجزیه وجود دارد. میتواند توافق بینالمللی، حمایت قدرتهای همسایه و منطقه را داشته باشد.
در مورد ایران چنین چیزی بعید نیست. چند سال پیش خانم شیرین هانتر، در یادداشتی استدلال کرده بود که هفت کشور از همسایههای ایران معتقدند ایران بیش از حد بزرگ است و دنبال تجزیه ایران هستند. وقتی در یک خانواده دعوا شود، دیگران این حق را به خودشان میدهند که در امور داخلی آن خانواده دخالت کنند و بازی را برهم بزنند.