صنعت بزرگ مهاجرت؛ زیرزمینی و نیمهشفاف
دیروز گزارشی پربازدید از سیستم نوبتدهی سفارت آلمان و ایتالیا در هممیهن به چاپ رسید که از گردش مالی ۵۰۰ میلیارد تا ۳ هزار میلیارد تومانی کاسبان مهاجرت حکایت دا
دیروز گزارشی پربازدید از سیستم نوبتدهی سفارت آلمان و ایتالیا در هممیهن به چاپ رسید که از گردش مالی 500 میلیارد تا 3 هزار میلیارد تومانی کاسبان مهاجرت حکایت داشت. اما این تمام ماجرا نیست. مهاجرت تبدیل به یک بازار سیاه دلالی شده است. وقت گرفتن از این دو سفارتخانه با آمار و ارقام میلیاردی، تنها بخش کوچکی از کوه یخ صنعت پولساز دلالی در زمینه مهاجرت است.
هرکدام از بخشهای مربوط به مهاجرت از جمله ترجمه مدارک، بررسی و انتخاب کشور مناسب برای مهاجرت، مشورت مهاجرت، خرید ملک، مهاجرت تحصیلی، پیشنهاد و برگزاری دورههایی برای متقاضیان مهاجرت، بازار کار خارج از کشور، جذب سرمایهگذار از طریق تابعیت و اقامت و دهها مورد دیگر، پای بسیاری از مؤسسهها و شرکتها، وکلا، مترجمان و... را به این حوزه باز کرده است. آنچنان هم با شدت و حرارت در ریزترین زمینههای مهاجرتی توصیه میکنند و پیشنهاد میدهند که شخص متقاضی مجبور شود بیشتر هزینه کند و مسیری که برایش مشخص شده را پیش برود تا به مقصد دلخواه خودش برای مهاجرت برسد. مثلا میگویند میدانید بهترین شغلها برای مهاجرت کداماند؟ میدانید برای خرید ملک چه کارهایی را باید انجام بدهید؟ میدانید نحوه تکمیل و درخواست مهاجرت چه شرایط و حساسیتهایی دارد؟ فارغ از درستی یا نادرستی مشورتها و پیشنهادها، کسی که میخواهد هزینه کند و به کشور دیگری برود، ناگزیر میشود مبلغی بیشتر خرج کند تا با اطمینان بیشتری کارهای مهاجرت او پیش برود.
اما مسئله مهم در موضوع «بازار نیمهشفاف صنعت مهاجرت» به شرایط این روزهای ایران و تمایل بسیاری از افراد برای مهاجرت برمیگردد؛ موضوعی که عرضه و تقاضایی نامتناسب ایجاد کرده است. وقتی تقاضا برای مهاجرت بسیار و عرضه متناسب با آن نباشد، طبیعی است که شکاف بین عرضه و تقاضا، فساد ایجاد میکند. شیوههای حکمرانی در کشورمان و انواع مسائل و مشکلات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، ایده مهاجرت را در میان بسیاری از شهروندان تقویت کرده است. حتی اگر مهاجرت هم نکنند یا توانایی مهاجرت نداشته باشند، اما به رفتن فکر میکنند و مهاجرت یکی از دغدغههایشان است.
رصدخانه مهاجرت ایران، آمارهای مختلفی از میزان مهاجرت ارائه کرده است. تنها در دوازده سال گذشته بهطور متوسط سالیانه حدود 86 هزار ویزا یا اجازه اقامت دائم و موقت غیرتوریستی برای ایرانیان در اروپا، آمریکای شمالی، استرالیا و ترکیه صادر شده است. اقامت دریافتی کوتاهمدت و بلندمدت ایرانیان در آمریکا، کانادا و اروپا و بریتانیا و استرالیا نشان میدهد که این روند در 10 سال گذشته از 46 هزار اقامت دریافتی در سال 2010 به 70 هزار در در 2017 رشد داشته است. در پنج سال اخیر این رقم به 60 هزار نفر رسیده است.
اما آمار مهاجرت سرمایههای انسانی ایران به خارج از کشور تنها به مهاجرت فیزیکی محدود نمیشود. بخش دیگری نیز درقالب مهاجرت از طریق سرمایهگذاری و نیز مهاجرت مجازی قابل بررسی است. بخشی از مهاجرت سرمایههای ایرانیان به علت شرایط خاص اقتصادی کشور به صورت «مهاجرت مجازی» صورت میگیرد. به این معنی که فرد متقاضی تمام یا بخشی از قابلیتهای خودش را درجایی دیگر که حضور فیزیکی ندارد به کار میبندد. وقتی زیرساختهای لازم هم در بسیاری از کشورهای جهان فراهم باشد، امکان کار از راه دور هم وجود داشته باشد، مهاجرت مجازی برای کسانی که امکان مهاجرت فیزیکی نداشته باشند، ایدهآل است. در این شرایط بخشی از صنعت بزرگ دلالی مهاجرت میتواند روی مهاجرتهای مجازی متمرکز شود.
هر جور که به آمارها توجه کنیم، مهاجرتهای ایرانیان رقم بالایی است. اما در شرایط این روزهای کشور میتوان امید داشت که انگیزههای مهاجرت در میان سرمایهگذاران، کارآفرینان و نخبگان کاهش پیدا کند؟ پاسخ متاسفانه مثبت نیست. چون ما همچنان در تعامل با کشورهای جهان ضعیف هستیم و ایدئولوژی و مباحث سیاسی را در اولویت قرار میدهیم. با چنین تفکری، اقتصاد و جامعه به حاشیه رانده میشود. پس چاره کار چیست؟ قاعدتاً این است که میزان تقاضا کاهش پیدا کند یا از بین برود. یعنی به سمتی برویم که رغبت مردم برای رفتن کاهش پیدا کند. این امر نیز مستلزم تغییر رویکردهای سیاسی است. اگر کشور به سمتی برود که رویکردهای مدیریتی معطوف به بهبود وضعیت اقتصادی کشور شود، تورم کاهش پیدا کند، دستمزدها بهبود پیدا کند، اشتغالزایی در کشور صورت پذیرد، سبک زندگی مردم محترم شمرده شود، امیدواری درمیان جامعه بیشتر شود، تفکر علمی جایگزین شیوههای مدیریتی کشور شود، میتوان امیدوار بود که تقاضای مهاجرت به تدریج کم شود. البته در نقطه مقابل عرضه هم در سالهای اخیر زیاد شده است. اما نکته مهم اینکه کشورهای خارجی از افزایش مهاجرت ایرانیان سود هم بردهاند. به راحتی
بسیاری از جوانان، متخصصان و سرمایههای ایران را جذب میکنند و بهرهاش را میبرند. البته که با وجود این شکل عرضه و تقاضا باز هم شکاف عمیقی بین تعداد درخواستها و تعداد رفتنها وجود دارد که احیاناً این شکاف عمیقتر هم میشود. صدالبته که یک راهکار مهار این بازار زیرزمینی و نیمهشفاف در زمینه مهاجرت به عملکرد خود سفارتخانهها بر میگردد که باید قواعدی را رعایت کنند که فساد و ناکارآمدی را کاهش دهند. در این میان، کسانی بیشتر ضرر میکنند که تواناییهای کمتری در پروسه مهاجرت دارند و آنها هستند که درنهایت هزینه بیشتری میپردازند. اما تا زمانی که رویکردهای سیاسی تغییر نکند و وضعیت اقتصادی کشور بیشتر مورد توجه قرار نگیرد، نمیتوانیم به بهبود وضعیت فکر کنیم. در چنین شرایطی سرمایهگذاران کشورمان تمایل کمتری برای فعالیتهای تولیدی و اشتغالزا نشان میدهند و قابل درک است که در فعالیتهای کوتاهمدت و حتی دلالمآبانه سرمایهگذاری کنند. اینجاست که مهاجرت همچنان در فکر و ذهن مردم باقی میماند و در مقابل صنعت مهاجرت نیز نیمهشفاف باقی خواهد ماند.