حد محارب و مجازات آن
پاسخ آیتالله مکارم شیرازی به پرسشی درباره کیفر تجاوز مسلحانه: منظور از تخییر، این نیست که حکومت اسلامى از پیش خود یکى از چهار مجازات را انتخاب نماید
پاسخ آیتالله مکارم شیرازی به پرسشی درباره کیفر تجاوز مسلحانه: منظور از تخییر، این نیست که حکومت اسلامى از پیش خود یکى از چهار مجازات را انتخاب نماید
پایگاه اطلاعرسانی آیتالله ناصر مکارمشیرازی، دیروز متن پاسخ این مرجع تقلید به پرسشی درباره «حد محارب» را منتشر کرد که متن کامل آن بدین شرح است:
پرسش: کیفر کسانى که با اسلحه به جان و مال مردم تجاوز مى کنند چیست؟
پاسخ تفصیلی: پاسخ این سوال در آیه 33 سوره «مائده» آمده است؛ در این آیه جزاى افراد متجاوزى که اسلحه بر روى مسلمانان مىکشند و با تهدید به مرگ و حتى کشتن، اموالشان را به غارت مىبرند، با شدت هر چه تمامتر بیان شده است، مىفرماید: (کیفر کسانى که با خدا و پیامبر به جنگ برمىخیزند، و در روى زمین دست به فساد مىزنند، این است که کشته شوند، یا به دار آویخته شوند، یا اینکه دست و پاى آنها بهطور مخالف (دست راست با پاى چپ) بریده شود یا اینکه از زمینى که در آن زندگى دارند تبعید گردند)؛ «إِنَّما جَزاءُ الَّذینَ یُحارِبُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الأَرْضِ فَساداً أَنْ یُـقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاف أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الأَرْضِ». چنان که ملاحظه شد، کیفر کسانى که با خدا و رسول او به محاربه برمىخیزند، یا در زمین فساد به راه مىاندازند چهارگونه است: قتل، به دار آویختن، بریدن دست و پا بهطور مخالف و تبعید.
با توجه به این بیان توضیح ذیل براى رفع ابهام لازم به نظر مىرسد: منظور از «محاربه با خدا و پیامبر» آنچنان که در احادیث اهل بیت(علیهمالسلام) وارد شده و شأن نزول آیه نیز کموبیش به آن گواهى مىدهد این است که کسى با تهدید به وسیله اسلحه به جان یا مال مردم تجاوز کند، اعم از اینکه به صورت دزدان گردنهها در بیرون شهرها چنین کارى کند یا در داخل شهر. بنابراین، افراد چاقوکشى که به جان و مال و نوامیس مردم حمله مىکنند نیز مشمول آن هستند. جالب توجه است که محاربه و ستیز با بندگان خدا در این آیه، بهعنوان محاربه با خدا معرفى شده و این، تأکید فوقالعاده اسلام درباره حقوق انسانها و رعایت امنیت آنان را ثابت مىکند و منظور از «قطع دست و پا» طبق آنچه در کتب فقهى اشاره شده، همان مقدارى است که در مورد سرقت بیان گردیده، یعنى تنها بریدن چهار انگشت از دست یا پا مىباشد. (1)
اما آیا مجازاتهاى چهارگانه فوق، جنبه تخییرى دارد؟ یعنى حکومت اسلامى هر کدام از آنها را درباره هر کسى صلاح ببیند اجراء مىکند یا متناسب با چگونگىِ جرم و جنایتى است که از آنها سر زده است؟ یعنى اگر افراد محارب دست به کشتن انسانهاى بىگناهى زدهاند، مجازات قتل براى آنها انتخاب مىشود. اگر اموال مردم را با تهدید به اسلحه بردهاند، انگشتان دست و پاى آنها قطع مىشود. اگر هم دست به آدمکشى و هم سرقت اموال زده باشند اعدام مىشوند و جسد آنها براى عبرتِ مردم، مدتى به دار آویخته مىشود و اگر تنها اسلحه به روى مردم کشیدهاند بدون اینکه خونى ریخته شود یا سرقتى انجام گیرد، به شهر دیگرى تبعید خواهند شد؟ شکی نیست که معنى دوم، به حقیقت نزدیکتر است و این مضمون در چند حدیث که از ائمه اهل بیت (علیهمالسلام) نقل شده، به چشم مىخورد. (2) درست است که در پارهاى از احادیث اشاره به مخیّر بودن حکومت اسلامى در این زمینه شده است، ولى با توجه به احادیث سابق منظور از تخییر، این نیست که حکومت اسلامى از پیش خود یکى از این چهار مجازات را انتخاب نماید و چگونگى جنایت را در نظر نگیرد؛ زیرا بسیار بعید به نظر مىرسد که مسئله کشتن و به دار آویختن، همردیف تبعید بوده باشد، و همه در یک سطح. اتفاقاً در بسیارى از قوانین جنایى و جزایى دنیاى امروز نیز این مطلب بهوضوح دیده مىشود که براى یک نوع جنایت چند مجازات را در نظر مىگیرند، مثلاً در پارهاى از جرائم، در قانون مجازات مجرم، حبس از سه تا 10 سال تعیین شده و دست قاضى را در این باره باز گذاشتهاند، مفهوم آن این نیست که قاضى مطابق میل خود سالهاى زندان را تعیین نماید، بلکه منظور این است که چگونگى وقوع مجازات را که گاهى با «جهات مخفّفه» و گاهى با «جهات مشدّده» همراه است در نظر بگیرد و کیفر مناسبى انتخاب نماید. در این قانون مهم اسلامى که درباره محاربان وارد شده، چون نحوه این جرم و جنایت بسیار متفاوت است و همه محاربان مسلماً یکسان عمل نمىکنند و یکسان نیستند، طرز مجازات آنها نیز متفاوت ذکر شده است. ناگفته پیداست شدّتِ عمل فوقالعادهاى که اسلام در مورد محاربان بهخرج داده، براى حفظِ خونهاى بىگناهان و جلوگیرى از حملات و تجاوزهاى افراد قلدر، زورمند، جانى، چاقوکش و آدمکش، به جان و مال و نوامیسِ مردم بىگناه است. (3)
در پایان آیه مىفرماید: (این مجازات و رسوائى آنها در دنیا است و تنها به این مجازات قناعت نخواهد شد، بلکه در آخرت نیز کیفر سخت و عظیمى خواهند داشت)؛ «ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیا وَ لَهُمْ فِی الآخِرَةِ عَذابٌ عَظیمٌ». از این جمله استفاده مىشود که حتى اجراى حدود و مجازاتهاى اسلامى مانع از کیفرهاى آخرت نخواهد گردید. (4)
پی نوشت:
(1). «كنزالعرفان»، جلد 2، صفحات 349 و 352، المكتبة المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، 1384ه.ق؛ «مجمعالبیان»، جلد 3، صفحه 325، ذیل آیه مورد بحث، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات بیروت، طبع اول، 1415 ه.ق؛ تفسیر «علىبن ابراهیم قمى»، جلد 1، صفحه 168، مؤسسه دارالكتاب قم، 2 طبع سوم، 1404ه.ق؛ «نورالثقلین»، جلد 1، صفحه 623، موسسه اسماعیلیان قم، طبع چهارم، 1412ه.ق؛ تفسیر «عیاشى»، جلد 1، صفحه 317، چاپخانه علمیه تهران، 1380ه.ق؛ تفسیر «قرطبى»، جلد 6، صفحه 151، مؤسسةالتاریخ العربى بیروت، 1405ه.ق؛ «جواهرالكلام»، جلد 41، صفحه 573، دارالكتبالاسلامیه، چاپخانه حیدرى، طبع ششم، 1363ه.ش (و امّا حدّالمحارب و هو كتاباً و سنةً و اجماعاً بقسمیه، القتل، اوالصلب، اوالقطع مخالفاً، بأن تقطعالید الیمنى و الرجل الیسرى كمافىالسارق).
(2).«نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 622، مؤسسه اسماعیلیان قم، طبع چهارم، 1412ه.ق؛ «كافى»، جلد 7، صفحات 246 و 247، دارالكتبالاسلامیه؛ «وسائلالشیعه»، جلد 28، صفحه 309، چاپ آلالبیت؛ «المیزان»، جلد 5، صفحه 331، انتشارات جامعه مدرسین قم.
(3).احكامى كه در بالا گفته شد بهعنوان یك بحث تفسیرى و بهطور فشرده و خلاصه بود، تفصیل و شرایط این قانون اسلامى را باید در كتب فقهى مطالعه كرد.
(4). گردآوری از کتاب: تفسیر نمونه، آیتاللهالعظمی مکارمشیرازی، دارالکتبالإسلامیه، چاپ سی و ششم، ج 4، ص 457.