روابط عربستان-آمریکا و فرصت بادآورده ایران
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
سیدقائم موسوی
دکتری علوم سیاسی
از دهۀ 1930 میلادی به این سو، عربستان سعودی؛ همواره یکی از متحدین اصلی آمریکا در منطقه بوده است. این رابطه که مبتنی بر معادلۀ نفت-امنیت بوده از ماهیتی استراتژیک برخوردار بوده است. عربستان در همه حال در سیاستهای نفتی همسو با دیدگاههای آمریکا عمل میکرد و آمریکا نیز خودش را متعهد به حفظ امنیت عربستان میدانست. این رابطه اگرچه در برهههایی فراز و فرودهایی داشت، اما همبستگی مؤلفههای امنیت-نفت استحکام آن را تضمین میکرد. حوادث 11سپتامبر و قتل جمال خاشقچی از جمله رخدادهایی بودند که شکافهایی در آن ایجاد کردند. با این وجود مادامی که عربستان از ریلِ همسویی با سیاستهای منطقهای و تأثیر بر اقتصاد جهانی بهواسطۀ موازنه در قیمتهای جهانی انرژی خارج نمیشد، صرفاً هیاهوهایی بودند که نوعی کوبیدن بر طبل توخالی برای سران آمریکا بودهاند. آنها به سادگی دخالت عربستان در حوادث 11سپتامبر و رفتارهای ضدحقوق بشری عربستان را نادیده میگرفتند و شماتتِ محکوم شدن به استفاده ابزاری از حقوق بشر و رفتارهای غیراستاندارد را به جان خریدهاند. نفسِ وجود رابطۀ متکی به تبادل نفت در برابر سلاح آنچنان برای طرفین حائز اهمیت بوده است که عربستان زنندهترین گزارهها را از ترامپ پشت گوش میانداخت تا بتواند زهرِ دشمنیاش با رقیب منطقهای خود را از آستین او در کاسۀ جمهوری اسلامی بریزد. بهواقع از نقطهنظر آزادیهای سیاسی و آیتمهای حقوقی بشری هم، حداقل؛ پیش از ثبات بنسلمان در نهادِ ولایتعهدی، عربستانسعودی از سیاهترین رژیمهای دنیا محسوب میشد.
اکنون برای همسویی با غربیها یا واقعاً اعتقاد به اصلاحات تکاپوهایی در حال انجام است. درحالیکه در ایران به شکل بیهودهای تمام انرژی و سرمایه حکومت حول مسائل فرعی در حال زائل شدن هستند که تا اندازۀ زیادی حرجی نیز بر مردم نیست، عربستان سعودی با ولیعهد توتالیترش که سن و بالطبع تجربۀ زیادی هم ندارد، بهخوبی واقف شده است که محدودیت در مرزهای اجتماعی زیانبار و بیفایده است. انگار قرار است آونگِ تعارض سنت/مدرنیته به تناوب در کشورهای خاورمیانه زایشهای نامتعارفی داشته باشد. آنچه در عربستان بهنام اصلاحات خوانده میشود در مشروطه ایران اتفاق افتاد، اما احتمالا اینقدر نمکِ مدرنیزاسیوناش زیاد بود که کمتر از هفت دهه بعد از پشتبام تعادل یکسره در دیگ سنت سقوط کرد.
اکنون این دو رقیب منطقهای در جهت مخالف در حرکتاند، ایران بهسوی پیشامشروطه گام مینهد و عربستانسعودی به سمت حداقل ظواهر مشروطه خیز برداشته است. موفقیت هر دو به عوامل متعددی نیاز دارد، بسترهای جامعه و بازی قدرتهای بزرگ بهشدت قادر است نقش بزرگی در ناکامی آنها ایفا کند. هر نهالی در هر زمینی نمیروید. اخیراً عربستان در قالب نهاد اوپکپلاس با همراهی روسیه تصمیمی اتخاذ کرده است که قادر است تَرکهای عمیقی در روابط 90سالهاش با آمریکا ایجاد کند. درحالیکه بهواسطۀ تجاوز روسیه به اوکراین نظمِ مراودات انرژی جهانی به خطر افتاده است و آمریکا و همپیمانان اروپاییاش به علت تحریم روسیه با کمبود انرژی مواجه هستند، اقدام عربستان پیام غیردوستانه و تهدیدکنندهای برای آمریکا محسوب میشود؛ اقدامی که میتواند عملاً به تقویت روسیه در دو جبهه کمک کند و غربیها را در فشار مضاعف قرار دهد. بلافاصله کنگره و سخنگوی کاخ سفید واکنش نشان دادند و سخنگو موضع بایدن را همسو با کنگرهای دانست که خواهان تجدیدنظر جدی در روابط آمریکا و عربستان شده است.
اولین اقدامات میتواند توقف گسیل سلاح به عربستان و برملا کردن نقش عربستان در حادثۀ 11سپتامبر و بعد از آن مسائل حقوق بشری و موارد دیگر باشد. این مساله فرصت بادآوردۀ مجددی نصیب ایران کرده است تا اگر درایتی باشد، بتوان برجام را اعاده کرد و سیاست خارجی را از یکی از بحرانهای فرسایندهاش نجات داد؛ فرصتی که در مناسبتهایی از جمله بحران اوکراین، سوخت.