گزارش منصفانه، جامع و بیطرفانه مسئولیت رسانه در شرایط بحران است
محمدجواد روح، سردبیر «هممیهن» ، در گفتوگو با سایت انصافنیوز:
محمدجواد روح، سردبیر «هممیهن» ، در گفتوگو با سایت انصافنیوز:
محمدجواد روح، سردبیر روزنامه «هممیهن» و تحلیلگر سیاسی، در گفتوگویی با سایت انصافنیوز به بررسی مسئولیت و عملکرد رسانهها در بحران اخیر پرداخت که متن آن در پی میآید:
ارزیابی شما از رفتار رسانههای داخلی در زمانهای بحرانی از جمله بحرانی كه چند روز گذشته كشور با آن سر و كار داشت، چیست؟
فعالیت رسانهای موثر در شرایط بحران، نیازمند دو بستر درونی و بیرونی رسانه است. در بستر درونی، رسانه باید ظرفیتهای اقتصادی، ساختاری و نیروی انسانی توانمند، حرفهای و باانگیزه را در اختیار داشته باشد تا در شرایط بحران، به شکلی منسجم و بههنگام در میدان حضور یابد و پوشش خبری جامع و منصفانهای از رویداد ارائه دهد. در بستر بیرونی هم، تامین آزادی و امنیت فعالیت رسانهای از سوی ساختار سیاسی الزامی است. یعنی، هم خبرنگار، عکاس و فیلمبرداری که برای پوشش رویداد به میانه بحران میرود، باید در آنجا آزادی عمل و امنیت جانی و روانی لازم را در حد مناسبی داشته باشد و هم مهمتر از آن، رسانه و فعال رسانهای پس از پوشش رویداد و انتشار گزارش، عکس و فیلمهای آن در رسانه یا شبکههای اجتماعی با برخوردهایی مواجه نشود که آزادی و امنیت رسانه یا فعال رسانهای را تهدید یا تحدید کند. بنابراین، هر دو بستر درونی و بیرونی باید فراهم باشد. متاسفانه، ما الآن رسانههایی داریم كه حتی اگر آن آزادی و امنیت مطلوب را نیز داشته باشند، خودشان توان و ظرفیت كافی را برای پیگیری و حضور در صحنه را ندارند و از رسانههای دیگر کپی میکنند یا ضدرسانههایی هستند که فلسفه وجودی آنها، وارونهنمایی رخدادهاست. بنابراین، هم خود رسانه باید توانمند و حرفهای باشد و هم نظام سیاسی و نهادهای مسئول آزادی و امنیت لازم را برای خبرنگاران و اهالی رسانه فراهم کنند. یعنی، هم در مکانی که آن تجمع یا حادثه اتفاق میافتد، امنیت و آزادی کنشگران رسانهای باید تامین شود و هم، دستگاههای مسئول که بعضا سوژه انتقاد گزارشگر و رسانه هستند، بعد از انتشار گزارش باید با سعهصدر، حق اطلاعرسانی رسانه را محترم بشمارند و فشاری به خبرنگار یا رسانه وارد نکنند.
اطلاعرسانی در زمانهای بحران چه ویژگیهایی دارد؟ رسانهها چه بایدها و نبایدهایی را باید منظور کنند؟
در این زمینه، دو بحث وجود دارد. یکی بحث اطلاعرسانی و دیگری تحلیل و تفسیر که موضعگیری رسانه است. در مورد اطلاعرسانی، رسانه باید آنچه را در صحنه بحران دریافت میکند، به همراه اطلاعات و مصاحبههای تکمیلی از طرفهای مختلف ماجرا بهشکلی واقعی و بیطرفانه منعکس کند. بنابراین، رسانهها در حوزه اطلاعرسانی باید رویداد بحرانی را کامل پوشش دهند و اخبار مستند و مستدل به مخاطب ارائه دهند. اما درباره اثرگذاری روی جامعه (چه به شکل دعوت به خویشتنداری هر دو طرف باشد و چه اینکه بخواهد باعث عصبانیت یا تحریک جامعه شود)؛ مساله دیگری است که به حوزه کار خبرنگار مربوط نیست؛ بلکه حوزه کار مدیریت و سردبیری و سیاستگذاری روزنامه است که در قالب سرمقاله یا یادداشت اشخاصی که حرفشان در جامعه شنیده میشود، فضای جامعه را به سمت آرامش ببرند یا در قبال روند بحران، تحلیل و موضعگیری کنند. بنابراین، برخلاف توقعی که برخی نهادهای مسئول از خبرنگاران و رسانهها دارند، در وجه اطلاعرسانی رویداد باید یا نبایدی وجود ندارد و تنها معیار در اطلاعرسانی مستند بودن، صداقت و جامعیت گزارشی است که منتشر میشود.
عملکرد رسانههای فارسیزبان خارج از کشور را در این زمانهای بحرانی چطور ارزیابی میکنید؟
رسانههای خارج از کشور دستهبندیها و رویکردهای متفاوتی دارند و نباید همه آنها را به یک چوب راند. حتی در یک شبکه تلویزیونی، ما خبرنگاران و تحلیلگرانی را میبینیم که وجه حرفهای و مستدل بودن گزارشهای آنها بر وجه تحریکآمیز یا تبلیغاتی آنها غلبه دارد و درعینحال، خبرنگاران و تحلیلگرانی را میبینیم که صرفا از حضور در این شبکهها به دنبال شعار دادن و مطرح کردن خود هستند و حتی ادعای رهبری سیاسی معترضان را دارند و بعد هم، خود را روزنامهنگار معرفی میکنند. در سطح شبکههای ماهوارهای هم، برخی از آنها سعی در اطلاعرسانی نسبتا حرفهای دارند که البته آنها هم جهتگیریهای خاص خود را دارند. اما رویکرد و سیاستگذاری برخی شبکهها، صرفا سیاسی و تبلیغاتی است و بهیکمعنا، آنها اصلا رسانه نیستند و فقط به دنبال تندکردن فضا و تحریف واقعیات هستند. متاسفانه، در چند سال اخیر این طیف از رسانههای خارج از کشور، قدرت بیشتری گرفتهاند و پرمخاطب شدهاند که بخش مهمی از آن، نتیجه شرایط داخلی کشور و به حاشیه رفتن گفتمانها و راهبردهای میانه است و بخشی هم، ناشی از تقویت جریانهای راست افراطی در اروپا و آمریکا و مخصوصا دوران دولت ترامپ و نیز حمایتهای مالی برخی کشورهای منطقه از این شبکههاست.
در نتیجه این مجموعه شرایط، عجیب نیست که نسلهای جوانتر جامعه ایران که امیدی به بهبود شرایط و تغییر روند زندگی خود چه از بعد اقتصادی و چه از بعد فشارهای اجتماعی و سیاسی ندارند، تحت تاثیر چنین شبکههایی قرار میگیرند و بسیار کمتر از نسلهای قبل گوشی برای شنیدن هشدارها و حرفهای جامعهشناسان، سیاستمداران و روشنفکران دارند؛ نتیجه چنین روندی هم طبعا میشود جنبشهای کور و پرهزینهای که الان شکل گرفته است.
اصولا، رسانههای مهم خارج از کشور در بستری شکل گرفتند که بهویژه پس از سال ۱۳۸۸ بهتدریج، بستر فعالیتهای مسالمتآمیز برای تغییر و بهبود شرایط کشور به بنبست برخورد و این وضعیت از سال ۱۳۹۸ بهبعد، بیش از پیش تشدید شد و گفتمان براندازی صدایی بلندتر در رسانههای خارج و مخاطبانی بیشتر در داخل پیدا کرد. وقتی اصلاحطلبی و میانهروی مخاطبان و پایگاه اجتماعی گسترده خود را از دست دادند و امیدی به بهبودخواهی و اصلاحطلبی نماند، طبیعی بود که برخلاف خواست جریان اقتدارگرا که تصور میکرد با حذف این نیروها مردم تابع آنها میشوند، مردم به سمت رفتارهای رادیکالتر و خشن تر بروند و طبیعتا از تحلیلگران و سخنگویان تندروی شبکههایی مثل ایراناینترنشنال تبعیت یا احساس همدلی و همراهی کنند.
چه نکات یا راهکارهایی برای بهبود شرایط اطلاعرسانی کشور بهخصوص در چنین زمانهای بحرانی پیشنهاد میکنید؟
تحقق چنین خواست و انتظاری، کار یک روز و دو روز نیست! اولین قدم و پیششرط تحقق این خواست، این است که شرایط رسانهای کشور باید برگردد به یک فضای آزادانه و توأم با اعتماد به رسانههای داخلی. اینطور نمیشود که روزنامهای مثل کیهان که وجهه رسمی و حکومتی هم دارد، طی یک ماه گذشته در چندین گزارش تیتر یک خود رسانهها و شخصیتهای مطرح رسانهای کشور را مورد هجمه قرار دهد، آنها را مستقیما عامل اسرائیل بداند و هیچ مقام قضائی یا امنیتی هم كوچكترین واكنشی به این تهمتزنیها نشان ندهد؛ آن وقت در شرایط بحران، بیاییم و بگوییم چرا رسانههای مستقل كمكاری میكنند؟ چطور از رسانههایی که عامل اسرائیل معرفی شدهاند، میتوان در زمان بحران انتطار مرجعیت یا اعتبار یا عملکرد بیطرفانه داشت كه بتوانند به كمك سیستم بیایند و در جهت آرام كردن فضا نقشآفرینی كنند؟ انتظارات باید متناسب با واقعیات باشد.
در شرایط کنونی هم، حداقل شرط لازم این است كه اعتماد به رسانهها و فعالان رسانهای در عمل و نه صرفا در حرف، برقرار شود و نابرابریهای موجود بین رسانهها چه به لحاظ آزادی در نشر مطالبشان و چه به لحاظ اقتصادی بین رسانههای خصوصی و دولتی برطرف شود تا بتوان بهتدریج، رسانههایی توانمند، حرفهای و کارآمد در شرایط بحران داشت.
جنس بحرانهای اخیر از نظر نوع فعالیت رسانه با بحرانهایی مثل سیل و زلزله متفاوت است؟
رسانه در هر بحرانی باید در میدان حضور داشته باشد؛ ولی طبیعتا جنس بحرانها متفاوت است. در بحرانهای سیاسی تعارضهایی وجود دارد که طبعا در بحران ناشی از حوادث طبیعی یا غیرطبیعی وجود ندارد. ما در زلزله نمیبینیم كه خبرنگاری احضار شود برای اینكه چرا اخبار زلزله را پوشش داده؟! اما در مورد یک تجمع یا حرکت اعتراضی، این موارد را میبینیم. چنین برخوردی، ناشی از تفکر و رویکردی است که میگوید رسانه باید ابزار تبلیغاتی سیستم باشد و همهچیز را باید آنطور ببیند که آنها میبینند. درحالیکه رسانه باید نگاه صادقانه، بیطرفانه و جامع خود را در گزارش داشته باشد. حتی در حوزه تحلیل و تفسیر نیز، هر رسانه بنابر نگاه و رویکردی که به مسائل جامعه دارد و نیز ایدئولوژی و جهانبینی خاص آن رسانه یا جریان سیاسی و فکری، تحلیل خود را ارائه میکند و کسی هم نمیتواند بگوید تحلیل فلان رسانه درست یا غلط است. بلکه رسانهها دیدگاههای یکدیگر را نقد میکنند و نظام سیاسی هم میتواند این تحلیلهای متکثر را تحلیل محتوا و در صورت نیاز، بهرهبرداری کند.
ارزیابی شما از نگاه دستگاههای مختلف نسبت به اطلاعرسانی در زمانهای بحرانی مثل هفته گذشته چیست؟
بعضی دستگاهها سعی دارند نگاه تعاملی داشته باشند و بعضی دید امنیتی بیشتری دارند؛ احساس خطر نسبت به اطلاعرسانی میكنند و ممكن است برخوردهایی را لازم ببینند. اما بهطور کلی، در شرایط بحرانی نمیتوان انتظار داشت همه درست عمل كنند؛ بلکه پیش از بحران باید شرایط درست شده باشد. برداشتن تبعیضها، اعتماد به رسانهها، برقراری آزادی، پذیرش حق رسانهها باید در شرایط عادی و غیربحرانی وجود داشته باشد و همه به آن رسیده باشند. اگر چنین شرایطی مهیا شده باشد، در شرایط بحران، هم رسانهها و هم دستگاههای مربوطه به آن عمل میکنند و اگر وجود نداشته باشد، چندپارگی و تشتت بیشتر میشود و ممکن است یک دستگاه امنیتی تصمیم به تعامل با رسانهها بگیرد و دیگری تصمیم به برخورد! بهاینترتیب، از آنجا که فهم روشن و مشترکی وجود ندارد، هر نهادی به یک شکل برخورد میکند و در نتیجه، ظرفیتهای رسانهای که میتوانست باعث همافزایی شود، دچار استهلاک میشود و از همین ظرفیت حداقلی هم که وجود دارد، بهدرستی استفاده نمیشود و حتی تعارضات و شکافهایی هم در این حوزه سر باز میکند.