برخاستن از خاکستر فاجعه اتمی
روایت ظهور ژاپن بعد از بمباران اتمی آمریکا و دوستی و اتحادش با واشنگتن
روایت ظهور ژاپن بعد از بمباران اتمی آمریکا و دوستی و اتحادش با واشنگتن
ژاپنیها همواره یکسری الزامات ژئوپلیتیک داشتند و این الزامات روی این کشور بهعنوان یک موجودیت جغرافیایی و فرهنگی حاکم بوده و خواهد بود. الزامات ژئوپلیتیکی ژاپن در دوران مدرن به واسطه سرعت سریع تحولات که بهطور خاص در جنگ جهانی دوم باعث رویارویی ژاپن با آمریکا شد، تعریف واضحتری پیدا کرد.
برآورده کردن اولین الزام ژاپن از طریق ایجاد کنترل متمرکز و وحدت ملی ممکن بود. در طول دوران حکمرانی توکوگاوا از سال 1600 تا 1868، ژاپن ساختار حکومتی نسبتاً غیرمتمرکز و فئودالیستی داشت و تقریباً بهطور کامل از دنیای خارج جدا شده بود. اما در طول قرن نوزدهم گروههای مختلفی در ژاپن ظهور کردند چون قدرتهای غربی اصرار داشتند که ژاپن باید با دنیای خارج تعامل تجاری داشته باشد. سال 1853، متیو پری، افسر ارشد نیروی دریایی ایالاتمتحده، از ژاپن خواست که درهای خودش را به روی تجارت خارجی باز کند. ژاپنیها دو احتمال پیش روی خود داشتند؛ یا باید مثل همسایههای خود مستعمره غربیها میشدند که اگر اینطور میشد اساساً الزام اول ژئوپلیتیک بهطور کلی غیرقابل تحقق میشد و یا اینکه باید درهای خود را باز میکردند و با صنعتی شدن آنقدر قدرتمند میشدند که بتوانند از موضع برابر با غربیها مذاکره کنند. همین مسئله باعث شد که امپراتوری میجی سال 1868 بازسازی شود. در نهایت به قدرت رسیدن میجی باعث شد که روند سریع تمرکز مجدد و مدرنسازی جامعه ژاپن آغاز شود. سیستمهای اقتصادی، سیاسی و نظامی بازسازی و مدرن شد. از اینجا بود که ژاپن که رهبری
باثباتی داشت، اولین الزام ژئوپلیتیک خودش را برآورده کرد. الزام بعدی ایجاد حاکمیت در مناطق اطراف بود. توکیو که ارتش و نیروی دریایی مدرنی ایجاد کرده بود تقریباً خیلی راحت توانست این هدف را محقق کند. سال 1894، نگاه ژاپن به کره دوباره به نگاه مبتنی بر یک تهدید زمینی بالقوه تغییر کرد. ژاپن بر سر نفوذ در شبهجزیره کره با چین جنگید، نفوذ خودش را در کره افزایش داد و تایوان و شبهجزیره شاندونگ را تصرف کرد. شاندونگ یک منطقه تجاری مهم و سکوی دسترسی ژاپن به دریای چین شرقی بود. پس از آن ژاپن تلاش کرد تا قدرت رو به افزایش روسیه در منطقه را کاهش دهد. ژاپن سعی کرد تا ادعای مالکیت روسیه روی منچوری را از بین برده و اجازه ندهد روسیه بتواند از نیروهای کار منچوری به نفع خودش استفاده کند. اگر روسیه به پیشرفت خود ادامه میداد ممکن بود بتواند موقعیت تثبیتشدهای در کره برای خودش دست و پا کند، به همین دلیل ژاپن منافعش را در خطر میدید. بنابراین از سال 1904 تا 1905، توکیو به روسیه حمله کرد و این مناطق را به همراه بخش جنوبی جزیره ساخالین و یکسری مناطق دیگر در دریای اُخُتسک تصرف کرد که نزدیک شمال ژاپن بود. سال 1910، ژاپن رسماً کره را
به خاک خودش الحاق کرد و تایوان را تحت کنترل خودش درآورد و بنابراین سه الزام ژئوپلیتیکی اساسی خودش را برآورده کرد.
وقتی ژاپن در این موقعیت قرار گرفت این امکان را پیدا کرد که تقریباً از هر جهتی به مناطق اطرافش دسترسی داشته باشد. اهداف ژاپن در درجه اول اقتصادی بودند. بعد از صنعتی شدن، تمرکز ژاپن روی به دست آوردن منابع مورد نیاز برای حفظ امپراتوری گستردهاش متمرکز شد. رشد سریع اقتصادی، باعث شد که ژاپن بهشدت به منابع طبیعی و مواد اولیه برای حفظ این اقتصاد رو به رشد نیاز پیدا کند. ژاپن منابع طبیعی و مواد خام لازم را نداشت. این مواد خام عبارت بودند از؛ نفت، آهن، زغالسنگ و لاستیک و البته مواد غذایی. جمعیت ژاپن هم رو به رشد بود و از 30 میلیون نفر در سال 1868 به 60 میلیون نفر در سال 1926 رسید. تقاضای این جمعیت خیلی سریع از میزان تولید ژاپن پیشی گرفت و سیاستگذارهای ژاپنی که اکثرشان فرماندههان نظامی بودند، خوب میدانستند که موجودیت ژاپن که در حال مدرن شدن بود، به واردات و تجارت خارجی بستگی دارد. اما همه مسیرهای تجاری ژاپن در مقابل تهدیدها آسیبپذیر بودند.
بنابراین، در دهه 1930، ژاپن بهطور کامل منچوری را تصاحب کرد و به عمق چین رفت تا از نیروی کار و منابع چینیها استفاده کند. با این حال، وضعیت ژاپن در چین خیلی زود بد و بدتر شد و تنشهای ژاپن با غرب نیز آغاز شد. آمریکا که نگران مناطق تحت کنترل خود در اقیانوس آرام و بهویژه فیلیپین بود، به ژاپن اولتیماتوم داد تا از تصرف سرزمینی دست بردارد اگرنه با تحریم نفتی آمریکا مواجه میشود. در آن زمان آمریکا 80 درصد نفت مورد نیاز ژاپن را تامین میکرد. ژاپن بر سر یک دوراهی قرار گرفت. یا باید تسلیم میشد و یا اینکه به هلند و انگلیس حمله میکرد که هر دو متحد آمریکا بودند و اگر این کار را میکرد در نهایت با آمریکا درگیر میشد. این وضعیت یک دوراهی ژئوپلیتیک خیلی پیچیده بود. سوال این بود که آیا ژاپن میبایست الزامات استراتژیک خودش را در نظر بگیرد و جلو برود یا اینکه این الزامات را رها کند؟ در نهایت ژاپنیها قمار کردند و شکست خوردند. آنها در روز 7 دسامبر سال 1941 پیشدستی کردند و به نیروی دریایی آمریکا در پرل هاربر حمله کرده و کشورشان را وارد جنگ با آمریکا کردند و این درگیری به بمباران اتمی ناکازاکی و هیروشیما ختم شد، تا اینکه
ژاپن به زانو درآمد.
آمریکا در نهایت در جنگ جهانی دوم پیروز و در نتیجه حق حاکمیت ژاپن بر روی جزایر بومی بهطور موقت سلب شد. ژاپن نیز از الزامات استراتژیک و ژئوپلیتیک خودش محروم شد. بعد از جنگ، آمریکا در بازسازی ژاپن مشارکت کرد اما قانون اساسی را به این کشور تحمیل کرد و کنترل نیروی زمینی، دریایی و هوایی ژاپن تا سالها در اختیار آمریکا بود. اما ژاپنیها به سرعت خودشان را بازسازی کردند و این بار با کمک آمریکا به مسیر خود برای دستیابی به اهداف ژئوپلیتیکیشان بازگشتند. سال 1952 آمریکا معاهده صلح سانفرانسیسکو را امضا کرد و سال 1960 ژاپن متحد امنیتی آمریکا شد. در چنین شرایطی بود که سه هدف استراتژیک اولیه ژاپن دوباره احیا شدند. از این بُعد، از دید ژاپن، کرهجنوبی و تایوان بهخاطر مشارکت در اتحاد با آمریکا تهدید محسوب نمیشدند. آمریکا که برای مقابله با تهدید روسیه در منطقه حضور داشت، از سال 1950 به بعد ژاپن را تشویق کرد که بخشی از نیروی نظامی خودش را بازسازی کند. هدف اما صرفاً این بود که ژاپن بتواند از خودش در مقابل تجاوز احتمالی شوروی دفاع کند. در واقع، با تسلط نیروی دریایی آمریکا روی غرب اقیانوس آرام، ژاپن همان امنیتی را بهدست آورده
بود که سالها قبلش سعی کرده بود از طریق حمله به همسایگانش بهدست آورد. اما این بار این امنیت را طوری بهدست آورد که مجبور نبود هزینهای برایش پرداخت کند. از اینجا به بعد ژاپنیها دکترینی را تدوین کردند که به دکترین یوشیدا معروف شد. طبق این دکترین، ژاپن نیروی نظامی خودش را تا حدی توسعه داد که بتواند از جزایر اصلی خودش دفاع کند و از طرف دیگر آمریکا هم قبول کرد که امنیت ژاپن را در مقابل تهدیدهای خارجی تامین کند.
حالا که ژاپن تضمینهای امنیتی آمریکا را در اختیار داشت، طبق دکترین یوشیدا برای محقق کردن چهارمین الزام ژئوپلیتیکی خودش که همان دستیابی به منابع از طریق بازرگانی و تجارت بود، حرکت کرد. از اینجا به بعد ژاپن دیگر فعالیت نظامی نداشت و فقط به سمت تجارت جهانی حرکت کرد. سال 1948، آمریکا روی راهاندازی دوباره اقتصاد ژاپن تمرکز کرد. آمریکا هم از این روند سود میبرد. کمی بعد، جنگ کره شروع شد و اقتصاد قدرتمند ژاپن کمک خوبی به آمریکا در این جنگ بود. وقتی دامنه جنگ سرد گسترش پیدا کرد، آمریکا تمایل داشت از ژاپن یک الگوی موفق از اقتصاد سرمایهداری در شرق آسیا بسازد و به این شکل با کمونیسم مقابله کند. صنعت ژاپن با همان پشتکاری که ژاپنیها قبلاً در حمله به همسایگانشان داشتند، این بار به سمت اقتصاد لیبرالی حرکت کرد. رونق اقتصادی ژاپن حقیقتاً شگفتانگیز بود. آمریکا به تولیدکنندههای ژاپنی دسترسی ترجیحی به فناوری و بازار مصرفی بزرگ خودش را داد و در عین حال سیاستهای حمایتی ژاپن برای تقویت اقتصاد داخلی خودش را تحمل کرد. سیاستمداران بروکرات و رؤسای شرکتهای ژاپنی مثلثی را شکل دادند که به مثلث آهنین معروف شد. این مثلث آهنین،
هم از نظر سیاسی و هم از نظر اقتصادی بر ژاپن حکومت میکرد. نتیجه این شد که بین سالهای 1960 تا 1967 اندازه اقتصاد ژاپن دوبرابر شد و به دومین اقتصاد بزرگ جهان سرمایهداری تبدیل شد. البته ژاپن در سالهای بعد کمی کاهش رشد اقتصادی را تجربه کرد اما بهطور کلی در طول دهههای 70 و 80 میلادی، اقتصاد ژاپن به رشد خود ادامه داد.
در نهایت امروز ژاپن یکی از متحدان اصلی آمریکا در منطقه اقیانوس آرام محسوب میشود. داستان عجیب کشوری که زمانی با بمباران اتمی آمریکا به خاک سیاه نشست و از خاکستر آن آتش بزرگ برخاست و در ادامه با دوستی و اتحاد با آمریکا، به لحاظ اقتصادی بر روی پای خودش ایستاد و به یکی از 5 قدرت بزرگ اقتصادی دنیا تبدیل شد. این داستان هنوز هم برخی را به حیرت وا میدارد.