اندیشکدهها
روسیه مرزها را نمیپذیرد
روسیه مرزها را نمیپذیرد
برای درک اصرار فعلی روسیه بر سر اوکراین، مهم است که متوجه باشیم، روسیه هیچوقت دولتی به معنای مرسوم عبارت نبوده است. ترکیه مدرن، از امپراتوری عثمانی برآمد. بریتانیایکبیر یک امپراتوری به دست آورد و از دست داد؛ اما برخلاف اینها، روسیه هرگز هویتی جدای از امپراتوری نداشته است. چنانکه جفری هاسکینگ، مورخ بریتانیایی میگوید: «بریتانیا یک امپراتوری داشت، اما روسیه یک امپراتوری بود.» روایت مطلوب کرملین از روسیه که از اوکراین فعلی برآمده است، یعنی «کیِوان روس»، یک قصهپردازی ساخت مسکو است. تاریخ ۱۰۰۰ساله روسیه که بهطور رسمی از آن حمایت میشود، افسانهای است که خودساخته و خود حفظش کرده است، نسلهایی از دیکتاتورهای روسی این تاریخ را تبلیغ کردهاند تا گسترش خارجی و سرکوب داخلی را توجیه کنند. آنچه امروز به عنوان روسیه تصورش میکنیم، از مجموعهای نهچندان مستحکم از دولتهای شهری مستقل شروع شد که شامل نوگورود، اسمولنسک، تور و مسکو میشد. این آخری، اواخر دوران حکومت مغولها، کمی بیش از ۵۰ سال پیش، اهمیت خاصی یافت. کییف آن زمان همانقدر بخشی از روسیه بود که امروز هست. هیچ زبان مشترک، دولت مشترک و هویت مشترکی در کار
نبود. در واقع، قرنها بعد بود که حاکمان مسکو تلاش کردند کییف و سرزمین اوکراین امروزی را تحت سیطره خود درآورند.
این حاکمیت مغولها بود که راه را برای ظهور امپراتوری روسیه هموار کرد و نه کیوان روس. در دوران ایوان سوم («ایوان کبیر»)، مسکووی خود را در جایگاه قویترین این دولتهای شهری قرار داد تا پس از دوران مغولها سر برآورد. ایوان خودش را «تزار تمامروس» خواند، اما در واقع بیشتر شهردار «مسکوی بزرگ» بود. ایوان بود که گسترش مسکووی را شروع کرد و به اصطلاح «گردهم آوردن زمینهای روسی» را کلید زد. دیدگاههای توسعهطلبانه او را عملاً همه حاکمان بعدی مسکووی، امپراتوری روسیه، شوروی و فدراسیون روسیه با آغوش باز پذیرفتند. در سرزمینهایی که ایوان سوم و جانشینانش گرفتند، هیچکس خود را «روس» نمیدید، لااقل تا قبل از اینکه «گرد هم» بیایند. در زمان مرگ ایوان سوم، مسکووی کمتر از یکپنجم مساحت روسیه امروزی را پوشش میداد که شامل قلمرو اوکراین، بلاروس و قفقاز امروزی یا تمام سیبری نمیشد. کریمه که ولادیمیر پوتین دربارهاش قصه میسازد، تا زمانی که کاترین دوم در سال ۱۷۸۳ آن را از خانهای کریمهای نگرفته بود، بخشی از امپراتوری روسیه نبود. اگر دغدغه پوتین، درستکردن اشتباهات تاریخی است، باید کریمه را به تاتارهای کریمه برگرداند. او البته
چنین نخواهد کرد، چون داینامیک فتوحات امپراتوری و روسیسازی، عنصری کلیدی در مشروعیت پوتین است، چنانکه تقریباً برای همه حاکمان روسیه (مشخصاً به جز یلتسین و گورباچف) بوده است. روسیه گسترش مییابد چون حاکمانش برای توجیه خودکامگیشان به تهدید خارجی نیاز دارند. این در دوران شوروی همانقدر صادق بود که برای ایوان مخوف، پتر کبیر و کاترین کبیر.
روسیهی پوتین، افسوس از دست رفتن افتخار امپراتوریاش را میخورد و هرگز با گذشته سرکوبگرانهاش کنار نیامده است. پارادوکس امنیت-توسعه که سیاستهای خارجی و داخلی روسیه را پیش میبرد، چرخهای معیوب است که همه امپراتوریها تا حدی تجربهاش میکنند. گرفتن سرزمینها، در قلمروهای تازه و در مرزهای در حال گسترش امپراتوری در حال رشد، تهدید ایجاد میکند. توسعه نیازمند روسیسازی و سرکوب داخلی است و توسعه خارجی بیشتر. به نقلقول مشهور کاترین کبیر: «راهی برای دفاع از مرزهایم ندارم، جز اینکه گسترششان دهم.» این داینامیک فقط به دو شکل ممکن است تمام شود: یا با مهار خارجی یا با دموکراتیزاسیون داخلی. دومی برای مردم داخلی مشکلدار از کار درآمده است. دومی قبلا جواب داده است، یعنی دوران جنگ سرد.
روسیه مدرن همچنان یک امپراتوری مانده است. خودش را قدرت بزرگ نمیبیند مگر در حال غلبه بر همسایگانش باشد. در نتیجه، روسیه به تهدید، حمله و انضمام همسایگانش ادامه خواهد داد تا زمانی که غرب بهصورت جمعی برای مهارش اقدام کند. روسیه و توجیهکنندگانش خواهند گفت مهار، دغدغههای امنیتی مشروع روسیه را نادیده میگیرد. این قصه است، چون دغدغههای امنیتی روسیه مدام در حال گسترش هستند. در واقعیت، رهبران روسیه اگر به مرزهای به رسمیت شناخته شده ۱۹۹۱، برگردند، چیزی برای نگرانی نخواهند داشت. غرب همیشه به آن مرزها احترام گذاشته است. روسیه است که چنین نکرده است. تا زمانی که روسیه مدرن از هویت امپراتوریاش که عمیقاً در آن نهادینه شده نگذرد، بعید است این وضعیت تغییر کند.