ابهام در واژگونی تابوت شناور
آیا گارد ساحلی یونان به عمد موجب واژگونی و غرق شدن کشتی پناهجویان شده است؟
آیا گارد ساحلی یونان به عمد موجب واژگونی و غرق شدن کشتی پناهجویان شده است؟
مترجم: آریا صدیقی
خبرنگار گروه بینالملل
در شب 14 ژوئن، کاپیتان ریچارد کرکبی در حال هدایت قایق تفریحی لوکس Mayan Queen IV ، متعلق به یک مولتیمیلیاردر مکزیکی، در میان آبهای آرام و سیاه مدیترانه است که تماسی اضطراری دریافت میکند: «یک کشتی در حال غرق شدن است. مسافران زیادی دارد. از کشتیهای اطراف درخواست میشود تا عملیات جستوجو و نجات را آغاز کنند.» خدمه Mayan Queen IV صدای فریادهای غرق شدن مردم را قبل از دیدن آنها میشنوند.
غرق شدن کشتیای که در آن شب اتفاق میافتد، به مرگبارترین حادثه کشتیرانی در دریای مدیترانه طی سالیان متمادی تبدیل شد. گمان میرود که حدود 750 نفر روی عرشه کشتی ماهیگیری که در سواحل پلوپونزی غرق شد، حضور داشتند. هنگامی که Mayan Queen IV در ساعت 2:55 بامداد به محل حادثه میرسد، فقط چراغهای یک کشتی دیگر دیده میشود. چراغهای روشن متعلق به کشتی LS 920 گارد ساحلی یونان هستند.
اما از طریق بیسیم نمیتوان با یونانیها تماس گرفت. بنابراین سه خدمه از کشتی Mayan Queen IV سوار یک قایق نجات میشوند و عملیات جستوجو برای یافتن بازماندگان را آغاز کرده و دائم به سمت فریادهایی که درخواست کمک میکنند، به جلو میرانند. آنها تا جایی که ممکن است ساکت میمانند تا حتی یک صدا را از دست ندهند و در نهایت 15 نفر را از آب بیرون میکشند.
صبح زود، گارد ساحلی یونان درخواست اجازه میکند تا بازماندگان بیشتری را نجات دهد. کشتی یونانی آنقدر کوچک است که نمیتواند همه بازماندگان را بهراحتی به ساحل برساند. اما Mayan Queen IV یک کشتی با چهار عرشه، شیشههای رنگی و یک سکوی فرود هلیکوپتر است و به اندازه کافی بزرگ است. در ساعت 7:20 صبح، کشتی به سمت کالاماتا حرکت میکند. روی عرشه کشتی 100 نفر از مجموع 104 نجاتیافته را میتوان مشاهده کرد؛ مهاجرانی که در پتوهای نجات شرایط اضطراری پیچیده شدهاند، آنهم درست کنار افراد فوقثروتمندی که در حال آفتابگرفتن بر روی عرشه کشتی هستند.
بهرغم اینکه گارد ساحلی یونان چندین ساعت قبل از حادثه به محل حادثه رسید، اما باز هم صدها پناهجو از این حادثه جان به در نبردند. از صبح روز حادثه، یک آژانس ایتالیایی برای آنها اخطار ارسال کرده بود و یک سازمان غیردولتی یک پیام درخواست کمک از قایق ماهیگیری ارسال کرده بود. حتی، فرانتکس، آژانس کنترل مرزی اتحادیه اروپا نیز وضعیت اسفناک کشتی را تأیید کرده و کمکهای بیشتری را ارائه کرده بود. با این حال چگونه ممکن است که صدها مهاجر جانشان را از دست بدهند؟ این سوالی است که گارد ساحلی یونان را در دو هفته اخیر آزار داده است.
اتهاماتی که بازماندگان به یونانیها وارد کردهاند، جدی است: آیا گارد ساحلی پناهجویان را برای مدت طولانی به حال خود رها کرد تا با سرنوشت تلخشان روبهرو شوند؟ آیا گارد ساحلی یونان سعی داشت کشتی را به آبهای ایتالیا بکشاند؟ چه اینکه برخی از بازماندگان اینگونه شهادت میدهند. شاید گارد ساحلی یونان قصد داشته مهاجران را به آبهای ایتالیا بکشاند تا این تعداد مهاجر وارد خاک یونان نشوند.
تیمی از خبرنگاران اشپیگل با اتاق خبر غیرانتفاعی Lighthouse Reports، کنسرسیوم روزنامهنگاری تحقیقی Reporters United، روزنامه اسپانیایی El País و رسانه گزارش تحقیقی سوریه سراج و پخش عمومی آلمانی ARD برای بررسی این سوالات متحد شدند. خبرنگاران با بازماندگان مصاحبه کردند. بسیاری از آنها قبلاً به سازمان امدادرسانی «گروه نجات یکپارچه» مراجعه کرده بودند. آنها گزارشهای تحقیقی فاششده، ویدئوها و دادههای جغرافیایی را بررسی کردند و با منابعی در داخل فرانتکس نیز گفتوگو کردند.
گزارشها دستکم این ادعا را تأیید میکند که گارد ساحلی یونان مرتکب اشتباهات فاحشی شده است. برای مثال، 16 پناهنده، یونانیها را متهم کردهاند که باعث واژگونی قایق ماهیگیری شدهاند. هفت پناهجو نیز گفتهاند که تلاشهای گارد ساحلی یونان در بهترین حالت کافی نبوده است. این خود به این معنی است که گارد ساحلی یونان تلاش چندانی از خود به خرج ندادند و شاید بتوان گفت که در قبال مرگ پناهجویان بیتفاوت بودهاند.
همچنین تردیدهای جدی در مورد تمایل مقامات یونانی برای بررسی کامل این فاجعه وجود دارد. گزارشهای تحقیقی فاش شده این سوال را ایجاد میکند که آیا مقامات یونانی ممکن است شهادت بازماندگان را به نفع خود تغییر داده باشند یا خیر؟
یکی از کسانی که از این حادثه جان سالم به در برده، منهال عبدالکریم است. او در اواسط ژوئن درحالیکه در یک کمپ پناهجویان یونانی است، روایت خودش را برای من تعریف میکند. عبدالکریم از ترس واکنش مقامات یونانی درخواست میکند که از نام واقعی او استفاده نکنیم و هیچ توصیفی از او منتشر نکنیم. آنچه او برای گفتن دارد تصویر خوبی از گارد ساحلی یونان ارائه نمیدهد.
این تبعه سوری زمانی در اردن بهعنوان سنگتراش کار میکرد. بهار گذشته، تصمیم گرفت خطر را به جان بخرد و راهی ایتالیا شود. او ابتدا به لیبی سفر کرد و در 9 ژوئن در شهر بندری طُبرُق، سوار کشتی شد. عبدالکریم یکی از صدها نفری است که سوار کشتی بود و البته یکی از خوششانسترینشان. او توانست برای خود مکانی روی عرشه بخرد و همان مکان چند روز بعد جان او را نجات داد.
سایر پناهندگان به داخل سردخانه کشتی هدایت شدند. به گفته بازماندگان، زنان و کودکانی که بسیاری از آنها پاکستانی بودند، به زیر عرشه کشتی هدایت شدند. جایی که هیچ راه فراری از آن نیست و درون شکم کشتی برای آنها به مانند یک تابوت شناور عمل کرد.
روایت عبدالکریم از روزهای اولیه سوار شدن بر کشتی با روایتهای بازماندگان دیگر همخوانی دارد. او میگوید که روز سوم از پنج روزی که بر روی کشتی بودند، ذخیره آبشان تمام شد. موتور در چندین نوبت از کار افتاد و به نظر میرسید که کاپیتان کشتی جهت را گم کرده است. مقصدشان که ایتالیا بود، دورتر به نظر میرسید.
گارد ساحلی یونان نیز از وضعیت وخیم این کشتی ماهیگیری آگاه بود. در صبح روز 13 ژوئن، کشتی ماهیگیری، اولین اخطار را از گارد ساحلی ایتالیا دریافت کرد. ماموران فرانتکس در ظهر همان روز بر فراز کشتی پرواز کرده و از آن فیلم گرفتند. در ساعت 5:13 بعدازظهر به وقت محلی، یک سازمان غیردولتی یک ایمیل هشدارآمیز به مقامات یونانی ارسال کرد. در این ایمیل آمده است که «750 نفر در کشتی هستند و درخواست کمک فوری دارند.»
در زمان درخواست کمک، کشتی ماهیگیری در حدود 80 کیلومتری (50 مایلی) سواحل پلوپونزی بود. با این وجود، گارد ساحلی یونان کشتی را برای کمک اعزام کرد که در کرت و در فاصلهای بسیار دورتر لنگر انداخته بود! حداقل دو کشتی باری در میانه راه به کشتی ماهیگیری آب دادند، اما کسی را سوار نکردند. عبدالکریم و سایر بازماندگان میگویند که تا آن زمان، دو مسافر کشتی جانشان را از دست داده بودند. در نهایت کشتی گارد ساحلی یونان در ساعت 22:40 از دور دیده شد.
دو روایت برای آنچه پس از آن اتفاق افتاد وجود دارد. عبدالکریم میگوید که گارد ساحلی یونان کشتی آنها را برای مدتی اسکورت کرد تا اینکه دوباره موتور کشتی ماهیگیری از کار افتاد. سپس، او میگوید، گارد ساحلی یک طناب به کشتی وصل کرد. عبدالکریم میگوید: «ما فکر میکردیم آنها میدانند دارند چه میکنند.» او میگوید که گارد ساحلی کشتی را با سرعتی بالا، ابتدا به سمت راست، سپس به سمت چپ و سپس به راست یدک کشید و سپس کشتی واژگون شد. پانزده بازمانده دیگر نیز داستان مشابهی را روایت میکنند. برخی معتقدند رفتار گارد ساحلی تصادفی بوده است. اما برخی دیگر معتقدند که این کار، عمدی بوده است.
وقتی کشتی واژگون شد، افراد زیادی در درون کشتی و زیر عرشه گیر افتاده بودند. یکی از بازماندگان میگوید که صدای در زدن افرادی که گیر افتاده بودند را شنیده است. آنهایی که روی عرشه بودند به داخل آب پریدند. مرد مصری میگوید: «ما در آب بودیم و مردم روی ما میافتادند. برخی به کشتی در حال غرق شدن چسبیدند و برخی دیگر با وحشت به هر چیزی که شناور بود، از جمله افراد دیگر، چنگ میزدند.» عبدالکریم میگوید: «من شنا بلدم، اما این کافی نبود.» او میگوید که باید از دیگران دوری میکرد تا کسانی که شنا بلد نبودند او را به چنگ نیاورند و با خود به زیر آب نکشند. چهار نفر از بازماندگان میگویند که گارد ساحلی یونان با مانوردادن، آنهم بهگونهای که امواج بزرگی را ایجاد میکرد، افرادی که در آب بودند را در معرض خطر بیشتری قرار داده است.
عبدالکریم در همان دقایق، درحالیکه در آن بود شروع به جستوجوی برادرش کرد، اما نتوانست او را پیدا کند. به گفته بازماندگان، درحالیکه کشتی در حال غرق شدن بود، کشتی گارد ساحلی یونان تا فاصله صدها متری عقبنشینی کرد. عبدالکریم و شش نفر دیگر، یونانیها را به تأخیر در تلاش برای نجات و پرتاب قایقهای بادی متهم میکنند و میگویند یونانیها این کار را بعد از گذشت زمانی قابل توجه، انجام دادند. برخی تخمین میزنند این تعلل چند دقیقه بوده و برخی دیگر نیز این تاخیر برای کمک را تا نیم ساعت، تخمین میزدند. یکی از بازماندگان سوریه میگوید: «آنها میتوانستند بسیاری از پناهجویان را نجات دهند.» برادر عبدالکریم هنوز پیدا نشده است.
گارد ساحلی یونان نیز در پاسخ به این روایتها، گزارش و روایت خودش را از آنچه اتفاق افتاده منتشر کرده است. طبق یک گزارش رسمی از حادثه 14 ژوئن، کشتی پناهجویان در غروب قبل از فاجعه گزارش داد که پناهجویان «در وضعیت باثباتی هستند.» این ادعایی است که شواهد ویدئویی و دادههای ردیابی آن را رد میکند. طبق گزارش رسمی گارد ساحلی یونان، سرنشینان کشتی پناهجویان، پیشنهاد کمک را رد کردند زیرا «تنها چیزی که میخواستند این بود که به سمت ایتالیا ادامه مسیر بدهند.» اگر روایت گارد ساحلی یونان قابل باور باشد، کشتی ماهیگیری اندکی پس از ساعت دو بامداد واژگون شده است. اولین گزارش رسمی هیچ دلیلی برای حادثه ارائه نمیدهد. بعدها، سخنگوی دولت یونان گفت که گارد ساحلی یک طناب به قایق وصل کرده است. اما هدف از این کار صرفاً تثبیت وضعیت کشتی بوده است. سخنگو گفت: در زمان حادثه، طناب از قبل جدا شده بود و کشتی ماهیگیری هرگز بکسل نشده بود. او تاکید میکند که طناب دلیل غرق شدن کشتی نبوده است. سخنگوی گارد ساحلی در مصاحبهای با سیانان این گمانه را مطرح کرده که ممکن است وحشت در میان پناهجویان روی عرشه رخ داده بود و همه به سمتی از عرشه رفته باشند
و سمت دیگر عرشه بیثبات شده باشد.
هیچ گواهی در این خصوص که کدام روایت درست است، وجود ندارد. اما تردیدها در مورد صحت روایت یونانیها بسیار زیاد است. حتی کارشناسان فرانتکس هم در خصوص صحت روایت گارد ساحلی یونان تردید دارند. در مقر این آژانس در ورشو، مرزبانان اتحادیه اروپا میتوانند بهصورت لحظهای آنچه را که در مرزهای خارجی اتحادیه اروپا اتفاق میافتد، دنبال کنند. در این مورد، حتماً ماموران باید زودتر متوجه خطری شده باشند که مهاجران در معرض آن قرار داشتند.
در دو نوبت - ساعت 6:35 بعدازظهر و ساعت 21:34 - آنها پیشنهاد کردند که هلیکوپتر را به مقصد کشتی که مهاجران قبلاً در ظهر دیده بودند، بازگردانند. طبق یک یادداشت داخلی که اشپیگل به دست آورده است، هلیکوپتر سوختگیری شده و آماده پرواز بود. اما فرانتکس میگوید، مرکز هماهنگی نجات یونان در پیرئوس، این پیشنهاد را نادیده گرفت. هلیکوپتر از جایش برنخاست. طبق گفته فرانتکس، تنها هلیکوپتر موجود دیگر که یک پهپاد فرانتکس بود، برای پاسخ به درخواست کمک اعزام شد. اما بعد از غرق شدن کشتی ماهیگیری به محل حادثه رسید. در بروکسل، به ندرت کسی باور میکند که رد پیشنهاد فرانتکس یک اتفاق تصادفی و غیرعمدی بوده است. یکی از مقامات بروکسل میگوید که بسیاری از مقامات بروکسل یک الگوی رفتاری واحد را مشاهده میکنند. الگویی که طبق آن مقامات یونانی بهطور سیستماتیک دست رد به سینه واحدهای فرانتکس میزنند. این مقام مسئول میگوید که این امر بهویژه در مواقعی اتفاق میافتد که بعدها جنجال میآفریند.
بیاعتمادیای که اکنون در قبال یونان در خصوص این حادثه وجود دارد، سابقهای پشت سر خود دارد و ارتباط زیادی با نقض قبلی قوانین بینالمللی در دریای اژه از سوی گارد ساحلی یونان دارد. گارد ساحلی یونان بارها گروههایی از پناهجویان را به داخل آبهای ترکیه یدک کشیده است یا آنها را روی قایقهای نجاتی که وسیلهای برای رانش ندارند، به حال خود رها کرده است.
شواهد برای چنین رفتارهایی آنقدر زیاد شده است که افسر حقوق اساسی فرانتکس اخیراً توصیه کرده است که این سازمان همکاری خود با گارد ساحلی یونان را تعلیق کند. در سندی که به دست اشپیگل رسیده، آمده است: «قویترین اقدامات ممکن» برای اطمینان از اینکه یونانیها قوانین را نقض نمیکنند، ضروری است. در ادامه این یادداشت آمده است که مأموریتهای مشترک تنها زمانی از سر گرفته میشوند که مبنای جدیدی برای اعتماد ایجاد شود.
شک و تردید بهحدی زیاد شده است که فرانتکس حتی تیمی را به یونان فرستاده تا خودش از بازماندگان پرسوجو کند. دو مقام فرانتکس میگویند که نتایج تحقیقات انجامشده تاکنون با روایت یونانیها، در تناقض است. یک وکیل یونانی حتی خواستار تحقیقات رسمی ایالتی از گارد ساحلی برای قتل عمد از طریق عدم ارائه کمک شده است. با این حال، اکثر بازماندگان باور نمیکنند که دولت یونان در مورد نقش گارد ساحلی خود تحقیق کند. رفتاری که آنها در روزهای پس از فاجعه از مقامات یونانی دیدهاند، جایی برای خوشبینی باقی نگذاشته است.
سامی الیافی، یک جوان سوری، یکی از این پناهجویان بدبین است. او هم از ترس واکنش مقامات یونانی درخواست کرده است که نام واقعیاش چاپ نشود. او گارد ساحلی را به تحریف روایت واقعه متهم میکند. او ادعا میکند که به وضوح شهادت داده است که گارد ساحلی یونان باعث واژگونی کشتی شده است، اما اظهاراتش در متن استشهادنامه درج نشد. یک بازمانده دیگر میگوید که او هم تجربه مشابهی داشته است.
در پرونده تحقیقات نیز تناقضات مربوطه وجود دارد. براساس این پرونده، در شش مورد، بازماندگان در اولین مصاحبه خود با گارد ساحلی یونان چیزی در مورد طناب یدککشی نگفتهاند یا حداقل در صورتجلسهای که توسط گارد ساحلی تنظیم شده، اشارهای به آن وجود ندارد. اما بعداً، همان افراد در مصاحبه با دادستانهای عمومی، گارد ساحلی یونان را متهم کردند که با یدککشیدن کشتی، باعث واژگونیاش شده است. علاوه بر این، صورتجلسههایی که توسط گارد ساحلی یونان تنظیم شده، اغلب فرمولبندیهای یکسانی دارند. براساس این صورتجلسهها، چهار نفر از بازماندهها دقیقاً از کلمات مشابهی در توصیف وقایع استفاده کردهاند درحالیکه مصاحبهها توسط مترجمهای مختلف انجام میشد. در یک مورد، ظاهراً یکی از اعضای گارد ساحلی یونان بهعنوان مترجم عمل میکرده است. اشپیگل برای دریافت نظر مقامات یونانی با آنها تماس گرفت اما آنها گفتند که حرفی برای گفتن ندارند. آنها گفتند که این مسائل بخشی از تحقیقات محرمانه است. همچنین گفتند که نمیتوانند در مورد اقدامات گارد ساحلی اظهارنظر کنند.
منهال عبدالکریم، مردی که برادرش را از دست داد، قانع نشده است. او میگوید: «ما یک گروه 104 نفره هستیم. همه آنها میدانند چه کسی باعث واژگونی کشتی شده است.» حداقل در یک مورد، مقامات یونانی بر مبنای اتهاماتی مشابه اتهاماتی که اکنون توسط عبدالکریم و سایر بازماندگان مطرح شده است، مجرم شناخته شدهاند. صدور این حکم به عهده دادگاه حقوق بشر اروپا گذاشته شد. سال گذشته، دادگاه متوجه شد که گارد ساحلی یونان در سال 2014 یک قایق پناهجویان را تا زمانی که واژگون شد، یدک میکشید. در این حادثه سه زن و هشت کودک جان باختند. سپس، گارد ساحلی نیز مدعی شد که پاندمی وحشت در کشتی رخ داده است و خود پناهجویان باعث واژگونی قایق شدهاند. این دقیقاً همان داستانی است که آنها در حال حاضر درباره واژگونی کشتی ماهیگیری در همین اواخر میگویند.