جادههای موازی مسکو - پکن
همکاری روسیه و چین در خاورمیانه چه پتانسیلها و محدودیتهایی دارد؟
همکاری روسیه و چین در خاورمیانه چه پتانسیلها و محدودیتهایی دارد؟
ساموئل رامانی
مدرس سیاست بینالملل در دانشگاه آکسفورد
کارگروه امور خاورمیانه وزارتخانههای خارجه روسیه و چین، ۲۸ مه در چنگدوی چین، جلسه داشتند. الکساندر کینشاک، دبیرکل خاورمیانه وزارت خارجه روسیه و وانگدی، دبیرکل آسیا و آفریقای وزارت خارجه چین، رؤسای جلسه بودند. وزارتخانههای خارجه چین و روسیه در بیانیهای مشترک، حرکت به سمت آشتی در منطقه خاورمیانه را به رسمیت شناختند و متعهد شدند «در مسائل خاورمیانه همکاری و هماهنگی نزدیک» داشته باشند. شراکت راهبردی چین و روسیه در سالهای اخیر تقویت شده است، اما رهبران هر دو کشور چندان در مسائل خاورمیانه تعامل نداشتهاند. چین در خاورمیانه تحکم دیپلماتیک فزایندهای داشته است و شاهد این، واسطهگری در توافق عادیسازی روابط عربستان سعودی و ایران در مارس ۲۰۲۳ بود. روسیه این موضوع را بهعنوان گامی مثبت در جهت نظم چندقطبی منطقهای میبیند. با این حال، روسیه در تلاش است نگذارد در موقعیت حَکَم بالقوه اختلافات، زیر سایه چین قرار گیرد. دو کشور در مخالفت با تحریمهای یکجانبه و قیامهای دموکراتیک در خاورمیانه همنظر هستند، اما پکن به طور کلی، موضع مسکو در بحرانهای منطقه و راهبرد نمایش قدرتش را تأیید نمیکند.
حمایت محتاطانه روسیه از ریشسفیدی چین
وقتی اعلام شد چین واسطه عادیسازی عربستان و ایران بوده است، مقامات و تحلیلگران روس این کار را تحسین کردند. دیمیتری پسکوف، سخنگوی ریاستجمهوری روسیه اعلام کرد: «ما از هر گامی که در کاهش تنش و احیای گفتوگو در منطقهای بسیار بیثبات، بتواند کمک کند - و کمک هم خواهد کرد - استقبال میکنیم؛ بهخصوص وقتی موضوع بازیگرانی چنان کلیدی مانند عربستان و ایران باشد.» سرگئی مارکوف، مشاور سابق کرملین، از این عادیسازی بهعنوان «موفقیتی بزرگ برای چین» تمجید و ادعا کرد، «روسیه هم میبرد»، از آنجا که چین در حال شکلدادن به ائتلافی ضدآمریکایی است. پتر آکوپوف، تحلیلگر ریا نووستی، ادعا کرد، دنیای جدید اسلام، حالا «شریکی قدرتمند» است که به روسیه و چین کمک خواهد کرد نظم نوینی در جهان بسازند. بهرغم این ادبیات تقدیرآمیز، موفقیت دیپلماتیک روسیه، بر جاهطلبیهای میانجیگرانه روسیه در خلیجفارس سایه افکند. روسیه مکرراً خود را به عنوان میانجیگر بالقوه بین عربستان سعودی و ایران پیشنهاد کرده و این پیشنهاد را تا نوامبر ۲۰۲۲ هم تکرار کرده بود. روسیه از ایده امنیت جمعیاش برای خلیجفارس هم در ژوئیه ۲۰۱۹ رونمایی کرده بود. این ایده خواستار گفتوگوی چندجانبه بین قدرتهای منطقهای درگیر اختلاف شده بود و اینکه در نهایت نهادی تشکیل شود با نام «سازمان امنیت و همکاری خلیجفارس». نهاد امنیتی پیشنهادی روسیه برای خلیجفارس، نسخه مشابه کنفرانس ۱۹۹۱ مادرید خواهد بود که ایالات متحده و شوروی حامیان آن بودند و اسرائیل را با دشمنانی مثل سوریه، لبنان و اردن پای میز آوردند.
این ایده اما در رسانههای روسی مطرح شد که چین وارد قلمرو سنتی روسیه شده و کرملین را جا گذاشته است. «کامرسنت» در دهم مارس مقالهای منتشر کرد و در آن نوشت، تلاش چین برای «تشدید جدی فعالیت سیاسی» در خاورمیانه باعث شده است وارد حوزهای شود که پیشتر محدوده اختصاصی روسیه و ایالات متحده بوده است. «لنتا» دوم آوریل از این هم فراتر رفت و نوشت: «هم روسیه و هم ایالات متحده، تا حدی بازندگان این داستان هستند: چین جای خالیای را پر کرده است که کشورهای مشغول درگیری اوکراین بر جا گذاشتند.» اندری زلتین بهعنوان یک چهره دانشگاهی در «دانشکده ارشد اقتصاد» نوشت، تلاشهای روسیه برای وساطت، همیشه پیش از شروع ناکام میماندند، از آن رو که ایران، مداخله نظامی روسیه در سوریه در سال ۲۰۱۵ را بهعنوان تهدید برای برنامههای هژمونیک بلندمدت خودش میدید و حاضر به درنظرگرفتن گزینه وساطت روسیه نبود. برای تسکین آسیب حیثیتی، مقامات روسیه تلاش کردهاند روسیه را در قالب منبع الهام و تسهیلگر تلاشهای میانجیگری پکن قرار دهند. لئونید اسلاتسکی، رئیس کمیته روابط بینالمللی دوما، ۱۱ مارس ادعا کرد تلاشهای میانجیگرانه چین با «روح» برنامه امنیتی روسیه در خلیج «متناظر» بوده است. اسلاتسکی همچنین با اشاره به حمایت روسیه از «کریدور انتقال بینالمللی شمال-جنوب» که شامل ایران و عمان هم میشود گفت این ایده «مهمترین ابرساختار اقتصادی بناشده روی پیریزی راهبردی[ای خواهد شد] که چین حاصل کرده است.» این پروژه بهدنبال ایجاد کریدوری ۷ هزار و ۲۰۰ کیلومتری خواهد بود که اتصالات تجاری بین شهرهای عمده در هند، ایران، آذربایجان و روسیه را افزایش خواهد داد و مسیرهای حملونقل را به سمت آسیای مرکزی و اروپا خواهد برد. نقش تأثیرگذار روسیه در تسهیل بازگشت سوریه به اتحادیه عربی در مه ۲۰۲۳ موفقیت دیپلماتیک پرسروصدایی بود و ادامه اهمیت روسیه در فضای دیپلماسی درونمنطقهای در خاورمیانه را برجسته کرد.
چرا اتحاد چین و روسیه در خاورمیانه بعید است
با اینکه روسیه دیدگاه نامطمئنی نسبت به افزایش نفوذ دیپلماتیک چین در خاورمیانه دارد، مقامات روسیه مکرراً دیدگاههای همگرای دو کشور را در امور منطقه برجسته میکنند. ویاچسلاو نیکونوف، معاون رئیس دوما ۱۳ مارس ادعا کرد، «ورشکستگی» سیاست خارجی ایالات متحده به ایجاد «اتحاد بین روسیه و چین در خاورمیانه» کمک کرده است. رئیسجمهور ولادیمیر پوتین و شیجینپینگ در ۲۱ مارس بیانیه مشترکی را امضا کردند که از «صلح و ثبات در خاورمیانه» حمایت میکرد و مخالف دخالت در امور داخلی کشورهای خاورمیانه بود. بهرغم این ادبیات خوشبینانه، دامنه همکاری چین و روسیه در خاورمیانه نسبتاً محدود است. در شورای امنیت سازمان ملل متحد، روسیه و چین مشترکاً مخالف تحریم دولت بشار اسد، رئیسجمهور سوریه بابت استفاده از سلاحهای شیمیایی بودند و تلاشهای ایالات متحده برای گسترش تحریم تسلیحاتی علیه ایران را در ۲۰۲۰ ناکام گذاشتند. روسیه و چین نگاهی عمیقاً بدبینانه به انقلابهای بهار عربی در ۲۰۱۱ داشتند و بهشدت با مداخله نظامی ناتو که منجر به سرنگونی معمر القذافی، دیکتاتور لیبی شد، مخالفت کردند. در ژوئن ۲۰۲۲، روسیه و چین از ایران در مقابل انتقادهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی دفاع کردند؛ انتقادهایی مربوط به توضیحات تهران درباره برنامه هستهایاش پیش از ۲۰۰۳. این نمایشهای اتحاد، پوششی هستند روی دیدگاههای واگرای روسیه و چین نسبت به بحرانهای منطقهای. چین مایل است خود را بهعنوان قدرتی بالفعل نشان دهد و دیدگاهی بدبینانه به بازیگران شبهنظامی غیردولتی دارد. اینها، بازتابی هستند از رویکرد ثباتمحور چین به گسترش پروژه کمربند و جاده. روسیه راهبردی تعادلی و چندبعدی دارد و تمایل دارد از چهرههای ضدسیستم به عنوان اهرمی استفاده کند تا جای پای ژئوپلیتیکی برای خود ایجاد کند. آن نگاه چین در تقابل با این نگاه روسیه قرار میگیرد. چین نسبت به مداخله نظامی عربستان سعودی در یمن سکوت کرد، درحالیکه این در تضاد با رویکرد انتقادیتر روسیه و امتناعش از حضور در رأیگیری قطعنامه ۲۲۱۶ سازمان ملل در آوریل ۲۰۱۵ بود. چین رویکرد غیرمتعهد به درگیری لیبی را پذیرفته است، درحالیکه روسیه گروه پیمانکاران نظامی خصوصی واگنر را به کار گرفت تا از ارتش ملی لیبی به رهبری خلیفه حفتر حمایت کند. حمایت گروه واگنر از حمله بدطالع حفتر در آوریل ۲۰۱۹ به طرابلس و تصرف تسهیلات مهم نفتی در شرق لیبی، تهدیدی بود برای منافع تجاری چین با دولت توافق ملی در طرابلس. چین و روسیه موضع مشترکی در حمایت از اسد دارند، اما وقتی شورای امنیت سازمان ملل متحد در ژوئیه ۲۰۲۲ برای صدور اجازه انتقال کمک از مرز سوریه و ترکیه در بابالهوی رأیگیری کرد، چین در وتوی قطعنامه با روسیه همراه نشد.
چین ملاحظاتی جدی نسبت به ذات فرصتطلبانه و دوقطبیساز راهبرد روسیه در خاورمیانه دارد. آندریا گیزلی، استاد دانشگاه فودان مدعی است در پکن «روسیه بهعنوان بازیگری فرصتطلب دیده میشود که رفتارش تنها به شکل نسبی با منافع چین همخوان است.» این دغدغهها از زمان حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ تشدید هم شدهاند. در گزارش مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه پکن در ژوئیه ۲۰۲۲، وانگ لینکانگ، کارشناس خاورمیانه در آکادمی مطالعات اجتماعی چین اذعان کرد، جنگ اوکراین، رقابت ایالات متحده و چین در خاورمیانه را تشدید کرد و نسبت به نفوذ منطقهای چین «تردیدهایی ایجاد کرد». دیگر نویسندگان این گزارش هم به شکلی گسترده در این دیدگاه مشترکند، نویسندگانی که نسبت به پتانسیل همکاری چین و روسیه علیه راهبردهای کنترلی ایالات متحده ابراز تردید کردند.
حتی اگر روسیه و چین بتوانند اختلافهایشان را دور بریزند، کارشناسان چینی نسبت به کارآیی روسیه به عنوان یک شریک منطقهای بالقوه تردید دارند. گزارشی در آگوست ۲۰۲۲ در دانشگاه سینگهوا به قلم دگانگ سان و لی دیاندیان مینویسد: «روسیه قدرتی منطقهای در اوراسیاست و تنها چهار شریک غیررسمی در خاورمیانه دارد.» این مقاله سوریه و ایران را بهعنوان «حمایت معنوی» از روسیه، الجزایر را به عنوان «دنبالکننده منفعل» و سودان را بهعنوان «شریک غیررسمی ضعیف» روسیه فهرست میکند. یانگ چنگ، چهره دانشگاهی چینی موضعی در تکمیل این نگاه دارد. چنگ در ژوئیه ۲۰۲۲ چنین اظهارنظر میکند: «غیرممکن نیست که نفوذ روسیه در خاورمیانه نزول کند یا حتی نزولی سریع داشته باشد». او میگوید تلاش روسیه برای گسترش سازمان همکاری شانگهای بهعنوان سازمانی سیاسی، اقتصادی و امنیت در اوراسیا و نیز گسترش بریکس در خاورمیانه به عنوان گروهی از اقتصادهای پیشگام منطقهای شامل برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی، این روند نزولی را بر نخواهد گرداند. گرچه روسیه و چین اشتراک دیدگاهی سطحی نسبت به نظم منطقهای خاورمیانه دارند، مقاومت مسکو در مقابل نقش شریک کوچکتر و نیز تضارب اهداف، مانع همکاری چین و روسیه میشود. درحالیکه استقلال راهبردی، همچنان اصل راهنمایی برای دیپلماسی منطقهای خاورمیانه است، روسیه و چین احتمالا منافعشان را به شکلی موازی و نه لزوما مکمل، پیش خواهند برد.