ترکیـه در وقت اضـافه
انتخابات ریاستجمهوری ترکیه با وجود مشارکت ۹۰ درصدی مردم، به دور دوم کشیده شد
انتخابات ریاستجمهوری ترکیه با وجود مشارکت 90 درصدی مردم، به دور دوم کشیده شد
آریا صدیقی
گراشگر هممیهن
انتخابات ترکیه به وقت اضافه میرود. روز یکشنبه درحالیکه چشمان جهان به ترکیه دوخته شده بود، نه رجبطیباردوغان، رئیسجمهور ترکیه و نه کمال قلیچداراوغلو، رقیب اصلی او، نتوانستند در دور اول رایگیری 50 درصد آرا را از آن خود کنند. هر چند اردوغان به عدد 49.5 درصد نزدیک شد. این دو رقیب اکنون در دور دوم انتخابات که قرار است در تاریخ 28 ماه مه برگزار شود، رقابت خواهند کرد. اردوغان بهعنوان رهبر قدرتمندی که به مدت بیست سال بر ترکیه بهعنوان متحد اصلی ناتو حکومت کرده، حالا در میانه تحولات اقتصادی و ژئوپلیتیکی، با رقیبی جدی روبهرو خواهد شد که شعارش تغییر است. در ادامه به چند سوال مهم درباره انتخابات ترکیه پاسخ داده شده است.
نتایج دور اول انتخابات ریاستجمهوری ترکیه و ترکیب آرای به صندوق ریخته چه پیامی دارد؟ چه عواملی باعث شد که مردم ترکیه اینگونه رای خود را به صندوق بیاندازند؟
در حقیقت میتوان گفت که نتیجه این انتخابات این بود که مردم ترکیه مجبور بودند بین دو گزینه، تحمل درد و رنج (اعم از عملکرد ضعیف اقتصادی اردوغان و شیوه اقتدارگرایانهاش در حکومت) در مقابل تحمل ریسک، دست به انتخاب بزنند و نتیجه این شد که میبینید. ائتلاف مقابل اردوغان به لحاظ ایدئولوژیک متنوع است و با حضور شخصیتهایی که در محک آزمون قرار نگرفتهاند، شکل گرفته است. این شخصیتها به اصول وحدتبخش، غیر از مخالفت با اردوغان هیچ فصل مشترک دیگری ندارند و بسیاری از آنها در عرصه سیاست ترکیه راهکارهای مشخصی ارائه نمیدهند. مقایسه نتایج این انتخابات با نتایج انتخابات سال 2018 نشان میدهد که اپوزیسیون اردوغان به یک معنا پیشرفت کرده است چراکه سهم آرای حزب حاکم عدالت و توسعه (AKP) در کرسیهای پارلمان کاهش یافت، اما سهم حزب جمهوریخواه خلق (CHP) افزایش یافت. در انتخابات ریاستجمهوری نیز سهم اردوغان بیش از سه درصد کاهش یافت. البته باید گفت که عملکرد اپوزیسیون کمتر از انتظاراتی بود که از او میرفت. نظرسنجیهای قبل از انتخابات عموماً نشان میدادند که قلیچداراوغلو با چندین درصد اختلاف از اردوغان پیشی گرفته است و اگر مجموع نامزدهای اپوزیسیون در انتخابات سال 2018 (CHP؛ حزب خوب یا حزب دموکراتیک خلقها یا HDP) را محاسبه کنیم، میتوان گفت که عملکرد 33/46درصدی آنها به صورت جداگانه، به عملکرد 45درصدی توسط قلیچداراوغلو بهعنوان یک نامزد متحد رسیده است و این خودش پیشرفت است.
نکته مهم این است که مردم ترکیه با مشارکت تقریبا 90درصدی خود در انتخابات، تعهد خود را به روند دموکراتیک ثابت کردند. در واقع، دو انتخابات در روز یکشنبه هفته پیش برگزار شد. یکی برای پارلمان و نهاد قانونگذاری ترکیه تحت سیستم ریاستجمهوری و دیگری برای انتخاب رئیسجمهور بعدی ترکیه. نتایج نشان داد که رایدهندگان هنوز بهشدت اختلاف دارند. البته افزایش آرای ملیگرایان کاملا مشهود بود. در مقایسه با انتخابات قبلی، آرای حزب عدالت و توسعه از 43 درصد به 4/35 درصد کاهش یافته است. متحد این حزب، یعنی حزب جنبش ملی (MHP)، برخلاف نظرسنجیهای پیش از انتخابات، بهطرز شگفتانگیزی سهم خود را حفظ کرد. بهنظر میرسد نتیجه نهایی این است که اتحاد خلق (حزب عدالت و توسعه و حزب جنبش ملی) بهعنوان گروه اکثریت در پارلمان و با 312 کرسی اکثریت خواهند داشت. این تعداد کرسی برای برخورداری از اکثریت در پارلمان کافی است، اما کمتر از 360 کرسی مورد نیاز برای اصلاح قانون اساسی است. از سوی دیگر، اپوزیسیون اصلی ائتلاف ملت، به رهبری حزب جمهوریخواه خلق و حزب خوب، فقط 213 کرسی را به دست آورد.
بهرغم انتظارات عمومی، نکته قابلتوجه این بود که سیاستهای اقتصادی اخیر دولت که منجر به بروز تورم بالا، ذخایر پایین و بحران ارزی روی نظر کسانی که به حزب عدالت و توسعه رای دادند، اثری نداشت. این نکته نشان میدهد که امتیازهای اقتصادی که اخیراً اردوغان ارائه کرد و همچنین ترکیبی از انگیزههای ملیگرایانه با سبک رهبری اردوغان، نقش بزرگتری در آرای این دسته از افراد داشته است. آرای افزایشیافته ملیگرایان همچنین در نمایش قوی و شگفتانگیز سینان اوغان، نامزد سوم ریاستجمهوری که در نظرسنجیهای پیش از انتخابات فقط یک تا دو درصد رای داشت، تجلی یافت. سینان اوغان این بار توانست 3/5 درصد آرا را از آنِ خود کند. به استثنای استان هاتای در جنوب ترکیه که بهشدت آسیب دیده است، طبق نتایج کنونی، زلزله اخیر ترکیه تاثیر مورد انتظار را بر تصمیم رایدهندگان نداشته است. نتایج این دور از انتخابات، نشان داد که هنوز هم نیمی از مردم ترکیه فکر میکنند که تامین ثبات بهجای ایجاد تغییر، برای این کشور بهتر است.
در سراسر ترکیه، مجموع آرای اردوغان در سال 2023 در اکثر استانها بین یک تا پنج درصد در مقایسه با آخرین انتخابات ریاستجمهوری در سال 2018 کاهش یافته است. اردوغان در انتخابات سال 2018، 6/52درصد آرا را بهدست آورد و در همان دور نخست به ریاستجمهوری رسید. این کاهش اندک آرای اردوغان، با سطح امیدهای اپوزیسیون که توسط بسیاری از نظرسنجیها، تقویت شده بودند، مطابقت ندارد. بهرغم اینکه ترکیه سالهاست با مشکل اقتصادی و تورم سرسامآور مواجه است، اما اردوغان توانست وفاداری اکثر پایگاه خود را حفظ کند و در نهایت فقط اندکی کمتر از 50 درصد رای بهدست آورد. نتایج این انتخابات بار دیگر یادآور این نکته مهم هستند که رایدهندگان ترکیه بهشدت به تفکرات دستراستی گرایش دارند و احزاب دستراستی بیش از 60 درصد آرای پارلمان را بهدست آوردهاند. همچنین این انتخابات نشان میدهد که رایدهندگان در خصوص برنامههای اپوزیسیون برای کشور یا تواناییشان برای حل چالشهای پیش روی کشور، قانع نشدهاند. حزب عدالت و توسعه در مبارزات انتخاباتی خود بهشدت از دستاوردهایی که در 21سال گذشته تحت حاکمیت خود به دست آورده بود، از پروژههای زیرساختی گرفته تا اصلاحات در حوزه مراقبتهای بهداشتی و توسعه صنایع دفاعی، سود برد. به نظر میرسد که این موارد بیش از وعدههای ناملموس تغییر از سوی مخالفان اردوغان، بر روی رایدهندگان اثر داشته است.
ترکیب مجلس جدید چگونه است و این ترکیب چه تاثیری بر برنده نهایی انتخابات ریاستجمهوری خواهد داشت؟
با جمع کردن نتایج فعلی که توسط خبرگزاریها منتشر شده، حزب عدالت و توسعه 266 کرسی و حزب جمهوریخواه خلق،169 کرسی خواهد داشت که از این 169 کرسی، تعداد 37کرسی در واقع به چهار شریک ائتلافی دیگر تعلق دارد. این احزاب شامل احزاب سیاسی به رهبری احمد داووداوغلو، علی باباجان و تمل کرمالله اوغلو است. علاوه بر این، حزب چپ سبز (YSP) 62کرسی، حزب حرکت ملی، 50کرسی، حزب خوب، 44کرسی و دو حزب دیگر در مجموع 9 کرسی خواهند داشت. این اعداد نشان میدهد که ائتلاف خلق (شامل حزب عدالت و توسعه و حزب حرکت ملی) با 312 کرسی و اتحاد ملت (شامل میز شش به رهبری حزب جمهوریخواه خلق) با 213 کرسی به پارلمان میروند و بنابراین اکثریت پارلمان در اختیار حزب عدالت و توسعه خواهد بود.
دو احتمال را باید در خصوص دور دوم انتخابات در نظر گرفت.
1-رای دهندگان ترکیه ممکن است حول آرای ملیگرایان متحد شوند. آنها ممکن است تداوم وضعیت موجود را ترجیح دهند و از طریق آرای خود بگویند که ترجیحشان این است که رئیسجمهور آینده باید کسی باشد که حمایت اکثریت پارلمان را داشته باشد.
2-احتمال دوم این است که رایدهندگان ترکیه به این نتیجه برسند که تحکیم بیش از حد قدرت حول محور حزب عدالت و توسعه خطرناک است و در نتیجه موضع قلیچداراوغلو را تقویت کنند.
رایدهندگان ترکیه گرایش به راست و راست میانه دارند. قلیچداراوغلو نتوانست به اندازه کافی آرای راست میانه را جذب کند تا برنده انتخابات شود و این نکته، اساسیترین نکته انتخابات اخیر بود. بیش از 20 درصد کرسیهای پارلمان از احزابی (حزب خوب، حزب حرکت ملی و حزب اتحاد بزرگ) تشکیل خواهد شد و 5 درصد رای شگفتانگیز سینان اوغان، در این دور از رقابتهای ریاستجمهوری نشاندهنده نظر رأیدهندگان ملیگرا و ضداردوغان است که نهتنها به اردوغان، بلکه به قلیچداراوغلو هم رای ندادند. این احتمال وجود دارد که حمایت صریح و علنی حزب دموکراتیک خلق از قلیچداراوغلو موجب شده باشد که آرای ملیگرایان ترکیه به صندوق رای اوغان یا حزب حرکت ملی ریخته شده باشد. چراکه اردوغان حزب دموکراتیک خلق را متهم به همکاری با گروه تروریستی پ.ک.ک کرد و به قلیچداراوغلو انتقاد کرد که با کردهای جداییطلب همراهی میکند.
بهرغم پیشبینیهای رسانههای غربی مبنی بر اینکه کردهای ترکیه در فضای دوقطبی ایجادشده در انتخابات ترکیه، عامل تعیینکننده در انتخابات خواهند بود، اما نتایج نشان داد که این اتفاق رخ نداد و آن تحلیل اشتباه بود. احزاب حزب چپ سبز و دموکراتیک خلق که با پ.ک.ک همدل هستند، فقط 8/8 درصد رای کسب کردند که تقریبا 3 درصد نسبت به انتخابات سال 2018 کاهش داشته است. تعداد کرسیهایشان در پارلمان نیز از 67 کرسی به 62 کرسی کاهش یافته است. حتی در مناطق کردنشین جنوب شرقی، رقابت نزدیک بود. در نیمی از استانهای این مناطق ائتلاف اردوغان از حزب سبز و حزب دموکراتیک خلق پیش افتاد و مخالفان حزب جمهوریخواه خلق پنج کرسی پارلمان را از آنِ خود کردند و حزب سبز و حزب دموکراتیک خلق تقریباً نیمی از استانها را در اختیار گرفتند.
یکی از شگفتانگیزترین نتایج این انتخابات، تابآوری دومین حزب بزرگ در اتحاد خلق، یعنی حزب حرکت ملی است. این بار دیگر به مانند سال 2018، از همه پیشبینیهای قبل از انتخابات فراتر رفت و حدود 10 درصد آرا را به خود اختصاص داد و تضمین کرد که ائتلاف خلق به کنترل پارلمان ادامه خواهد داد. در همین حال، حزب جمهوریخواه خلق و حزب خوب، عملکرد ضعیفی داشتند. این نتایج موجب میشود که روحیه اپوزیسیون اردوغان در دور دوم انتخابات ریاستجمهوری تضعیف شود.
با توجه به اینکه اردوغان در دور نخست انتخابات برتری قابلتوجهی بهدست آورد، چه انتظاری میتوان از رقابت در دور دوم داشت؟
یک روز بعد از انتخابات، بازار ترکیه واکنشی منفی به نتایج نشان داد. ارزش لیر ترکیه بهرغم کنترل بازارهای ارزی روند کاهشی یافت. بورس ترکیه نیز با سقوط سهام بخش بانکی، افول را تجربه کرد. اگر سرمایهگذاران خارجی در بازارهای ترکیه بیشتر میبودند، شاید واکنش بازار شدیدتر بود، اما اکنون تعداد آنها بسیار کم است. این نتیجه نشان میدهد که اگر سیاستهای اقتصادی فعلی ادامه یابد، ترکیه همچنان از زیان ذخایر ارزی و نرخ تورم بالا رنج خواهد برد. بنابراین شاید در روزهای آینده انتظار داشته باشیم که شاهد تغییر مواضع اردوغان و حرکت او به سمت سیاستهای اقتصادی جدید باشیم. شاید در روزهای آتی لحن او برای جلب آرای ملیگرایان تغییر کند.
اگر تحول غیرقابل پیشبینی و بزرگی رخ ندهد، احتمال اینکه قلیچداراوغلو در دور دوم بتواند اختلافش با اردوغان را جبران کند، بسیار کم است. قلیچداراوغلو برای پیروزی بر اردوغان در دور دوم به 90 درصد آرای سینان اوغان نیاز دارد. اوغان در دور نخست 3/5 درصد آرا را کسب کرد و ویژگی رای او این است که این رای فقط مختص به پایگاه رای خودش است. بنابراین سینان اوغان میتواند یکی از مهمترین عناصر شکلدهنده نتیجه انتخابات در دور دوم باشد؛ چیزی که برای بسیاری تعجبآور بود، سطح بالا و غیرمنتظره حمایت مردم از سینان اوغان بود که مبارزات انتخاباتی خود را براساس مواضع ملیگرایانه و ضدمهاجرت بنا کرده است. او با کسب بیش از 5 درصد آرا، از یک فرد خارجی و حاشیهای به یک جوکر با برگ برنده در دست، در دور دوم انتخابات تبدیل شده است. از آنجایی که اردوغان و قلیچداراوغلو هر دو تلاش خواهند کرد تا حوزههای انتخابیه را برای رایگیری 28 مه بسیج کنند، این رایدهندگان اوغان - ملیگرایان ترک عمدتاً با احساسات ضدغربی اما حامی سیستم پارلمانی در ترکیه - هستند که ممکن است نقش تعیینکننده را ایفا کنند. سطح بالا و غیرمنتظره حمایت از حزب حرکت ملی که با حزب حاکم عدالت و توسعه همسو است، نشان میدهد که به احتمال زیاد تحلیلگران سطح احساسات ضدمهاجران را در جامعه ترکیه که میزبان بیش از 5/4میلیون پناهنده سوری در بحبوحه بحران اقتصادی عمیق است، دستکم گرفته بودند.
منابع:
Reuters
Atlantic Council
CNN