از انقــلاب یاس تا انجمــاد یأس
۱۲ سال پیش تونس الگویی برای تحولات دموکراتیک بود، اما امروز به یک دیکتاتوری مأیوسکننده تبدیل شده است
12 سال پیش تونس الگویی برای تحولات دموکراتیک بود، اما امروز به یک دیکتاتوری مأیوسکننده تبدیل شده است
منبع: Spiegel
ترجمه: آریا صدیقی
خانواده تونسی در خانه دور هم نشسته بودند و روزه ماه رمضان را افطار میکردند که دهها تن از اعضای یک واحد ویژه پلیس در محل حاضر شدند. آنها برای دستگیری پدر خانواده، راشد غنوشی، رئیس حزب اسلامگرای النهضه آمده بودند. دخترش یسری میگوید: «تاریخ در حال تکرار است.» او میگوید که پلیس دو ساعت را صرف جستوجوی خانه کرد و در طی آن نوشتههای شخصی و وسایل الکترونیکی را ضبط کرد. وقتی کارشان تمام شد، غنوشی را هم با خود بردند. مدت کوتاهی قبل از این یورش، غنوشی - مهمترین سیاستمدار اپوزیسیون تونس و رئیس سابق پارلمان این کشور - علناً گفته بود: «تونس بدون النهضه، بدون اسلام سیاسی و بدون احزاب چپ» به جنگ داخلی گرفتار خواهد شد. دولت قیسسعید، رئیسجمهوری تونس، این اظهارات را بهعنوان فراخوانی برای ناآرامی و دعوت مردم به اجتماع و اعتراض تفسیر کرد.
برای خانواده غنوشی، این دستگیری، تداعیکننده خاطرات قدیمی بود. غنوشی بهعنوان رهبر اسلامگرایان تونس در دهه 1980 دو دوره را در زندان گذراند و به حبس ابد محکوم شد. دخترش یسری در آن زمان هنوز کودک بود، اما خاطرات روشنی از ملاقات با پدرش در زندان دارد. یسری به یاد میآورد که پدرش در پشت دیواری از سیم مشبک نگهداری میشد. غنوشی در نهایت آزاد شد و به مدت دو دهه در لندن و در تبعید زندگی کرد تا اینکه سرانجام در سال 2011 پس از فروپاشی دیکتاتوری، به تونس بازگشت. در آن زمان به نظر میرسید دوران جدیدی آغاز شده است. اما یسری اکنون میگوید: «فکر نمیکردم که دوباره این اتفاقات رخ دهد». دستگیری راشد غنوشی، که حزب النهضه یکی از مهمترین مراکز سیاسی قدرت تونس در دهه گذشته بوده است، جدیدترین نمونه از سرکوب در این کشور شمال آفریقاست؛ از زمانی که تونس بهعنوان اولین کشوری که بهار عربی از آن آغاز شده، امید زیادی به آیندهای دموکراتیک را پیش چشم مردمش تصویر کرد. در دسامبر سال 2010 بود که محمد بوعزیزی سبزیفروش، در شهر بوزید در مرکز تونس خود را به آتش کشید و به این ترتیب «انقلاب یاس» در تونس آغاز شد. در آن زمان مردم تونس برای معاش، کرامت انسانی و آزادی قیام کرده بودند.
مردم چندین کشور دیگر، نظیر مراکش و عمان از تونس پیروی کردند و میلیونها نفر در منطقه در سال 2011 برای زندگی بهتر و حقوق انسانی بیشتر به خیابانها ریختند. با این حال، برخلاف تونس، امیدها برای آیندهای بهتر در کشورهایی مانند سوریه، یمن و لیبی بهسرعت از بین رفت، زیرا این کشورها درگیر جنگهای داخلی شدند و دولتها فروپاشیدند. در مصر، پس از سرنگونی خشونتآمیز حسنیمبارک، ارتش بهزودی قدرت را پس گرفت. اما در تونس، به نظر میرسید که پس از پایان حکومت دیکتاتوری زینالعابدین بنعلی، یک نظام دموکراتیک بر سر کار بیاید. وقتی غنوشی از تبعید به تونس بازگشت، هزاران نفر در فرودگاه به استقبالش رفتند. حزب النهضه که اکثریت پارلمان را در دست داشت، عنصر کلیدی دموکراسی در حال توسعه در تونس بود.
با این حال، از زمانی که قیس سعید در اکتبر سال 2019 رئیسجمهور شد، تونس بار دیگر در مسیر تحکیم و تثبیت اقتدارگرایی قرار گرفت. قیس سعید در سال 2021، پارلمان را به حالت تعلیق درآورد و دولت منتخب را از میان برد و افراد خود را بهجای آن منصوب کرد. سپس اقدامات متعددی انجام داد تا تمام قدرت را در دستان خود بگیرد. اما خشم او فقط معطوف به مخالفان نبوده است. اخیراً، علیه مهاجران کشورهای جنوب صحرای آفریقا سخنان تندی بر زبان آورده و آنها را گروهی جنایتکار توصیف کرده است. پیش از آن نیز گزارشهایی از خشونت و ظلم علیه مهاجرانی که در تونس زندگی میکنند، منتشر شده بود. بسیاری از آنها اکنون در فضایی مملو از بیم و هراس زندگی میکنند. اما اتحادیه اروپا چه کرد؟ بروکسل تا حد زیادی در مورد این موضوع سکوت کرده است. از این گذشته، سعید در تلاش برای کاهش مهاجرتهای غیرقانونی از آفریقا به اروپا، نقش ایفا کرده است و این همان چیزی است که اروپا میخواهد. یسری غنوشی میگوید: «اکنون یک بار دیگر یک دیکتاتور داریم.» او میگوید که مقامات امنیتی تونس، دیگر حتی برای بازداشت، حکم هم نمیگیرند و خودسر عمل میکنند. مردم در حال ناپدید شدن هستند. یسری غنوشی میگوید که دو روز پس از بازداشت پدرش، امکان دسترسی به وکیل برای او فراهم نشد. گزارش شده است که او از مشکلات قلبی و پارکینسون رنج میبرد. همسرش هنوز اجازه ملاقات با او را ندارد. اشپیگل از طریق واتسآپ با یسری غنوشی صحبت کرد. از آنجایی که او در لندن زندگی میکند، برخلاف سایر اعضای خانوادهاش میتواند آزادانه سخن بگوید.
جنگ بیرحمانه
یسری غنوشی در یک کنفرانس مطبوعاتی در بروکسل درباره واکنش اتحادیه اروپا گفت: «اتحادیه اروپا باید فراتر از ابراز نگرانی مملو با ترس حرکت کند، زیرا بهوضوح نتوانسته سعید را متقاعد کند که تخریب بیپروایانه دموکراسی در تونس را متوقف کرده و یا روندش را کاهش دهد. در واکنش به دستگیری پدرش او به همراه اعضای خانواده سایر زندانیان سیاسی خواستار اعمال تحریم علیه سعید و وزرای دولت او شد. در حال حاضر بیش از 20 نفر در تونس به دلایل سیاسی پشت میلههای زندان هستند. از ماه فوریه، سیاستمداران مخالف، روزنامهنگاران، رهبران اتحادیهها و فعالان در زندان بهسر میبرند. سعید از آنها بهعنوان «خائن» یا «تروریست» یاد میکند و مخالفان خود را به «جنگ بیامان» تهدید کرده است. ایزابل ورنفلس، تحلیلگر منطقه مغرب در مؤسسه آلمانی امور بینالملل و امنیت (SWP)، میگوید: «همه صداهای بلند مرتبط با دموکراسی در تونس، اکنون در حال ساکت شدن هستند».
در نگاه اول، قیسسعید 65ساله یک حاکم خودکامه معمولی به نظر نمیرسد و بیشتر یک پوپولیست عاری از جذابیت است. حتی قبل از انتخابات ریاستجمهوری سال 2019، او به دلیل حرکات تند و نحوهی خیرهشدن به فواصل نزدیک، لقب «روبوکاپ» را به خود اختصاص داده بود. اما او که وکیل پیشین قانون اساسی است و حتی برای برخی از خودیها ناشناخته بود، گام به گام دولت را بازسازی کرده است. هنگامی که در 25 ژوئیه 2021، در اوج همهگیری ویروس کرونا، دولت را منحل کرد و پارلمان را به حالت تعلیق درآورد، بسیاری این اقدام او را تحسین کردند. با این حال، از آن زمان، او اساساً صرفا با صدور فرمان، کشور را اداره میکند.
با این حال، اکثر مردم تونس بهجای اینکه به نشانه اعتراض به خیابانها بیایند، سکوت کردهاند. در دور دوم رایگیری پارلمان در ماه ژانویه، تنها 11 درصد از واجدین شرایط پای صندوقهای رای آمدند و رای خود را به صندوق انداختند. یکی از دیپلماتها که نخواست نامش فاش شود، میگوید: «گویی کل جامعه در حال استراحت است. این یک فرسودگی کامل سیاسی است.»
سهامبنسدرین، فعال حقوق بشر توضیح متفاوتی برای شکست دموکراسی در تونس دارد. او میگوید اگر مردم به او گوش میدادند، اوضاع بهگونهای دیگر پیش میرفت. او بهعنوان رئیس کمیسیون حقیقتیابی و حفظ کرامت انسانی، در سال 2011 وظیفه یافتن راهی برای بررسی جنایات رژیم سابق را برعهده گرفت. اما، «دولت پنهان» تونس مانع کار او شد. بن سدرین، یک شخص کوچکاندام 73ساله، در حرف زدن از کلمات انگلیسی، فرانسوی و عربی استفاده میکند. او زمانی روزنامهنگار و فعال حقوق بشر بود. در دوران بنعلی و قبل از تبعید مدتی را در زندان گذراند. او مدتی از سالهای زندگی خود را در خارج از کشور در هامبورگ گذراند و در آنجا به چای سبز علاقه پیدا کرد. درحالیکه آب را برای یک چای تازه داغ میکند، به ساحل مقابل خانهاش در دهکدهای ساحلی در شمال غربی تونس اشاره میکند و میگوید: «اندلس در سمت چپ و کارتاژ در سمت راست است».
مظنون دولت
نوای پیانو بهآرامی در پس زمینه پخش میشود. بن سدرین میگوید، صدای پیانو او را آرام میکند. کتابی از هانا آرنت روی چهارپایه کنارش قرار گرفته است. بنسدرین به کتاب اشاره میکند و میگوید این زن باهوش میدانست که دیکتاتوری چگونه شکل میگیرد: «درست مثل حالا در تونس. اولین چیزی که اتفاق میافتد این است که مفهوم خیر و شر معکوس میشوند.» به همین دلیل است که او اکنون نیز به دلیل فساد و جعل اطلاعات تحت تعقیب قضایی قرار گرفته و از خروج از کشور منع شده است. او که زمانی یکی از چهرههای کلیدی در تلاش مردم تونس برای پشت سر گذاشتن دیکتاتوری بود، اکنون به مظنون و متهم تحت تعقیب تبدیل شده است.
کمیسیونی که او رهبری میکرد 50 هزار قربانی رژیم سابق را شناسایی کرده و 173 پرونده را به قوه قضائیه ارائه کرد. او همچنین علیه «فساد، ظلم و دیکتاتوری» سخن گفت. او میگوید که با افرادی که هنوز هم قدرت فوقالعادهای داشتند، رودررو میشد. در واقع، بسیاری از کسانی که در رژیم بنعلی مرتکب جنایت شدند، عفو دریافت کردند.
بن سدرین ممکن بود با مشکلاتی روبهرو شود، زیرا بسیاری از کارهای او در زمانی انجام میشد که النهضه در دولت بود. حزب غنوشی در سالهای پس از سرنگونی دیکتاتوری، تقریباً بهطور مداوم در ائتلافهای حاکم کشور مشارکت داشت و از این رو مسئول وقوع این واقعیت است که انقلاب علیه بنعلی، برای مردم تونس فایدهای نداشته است. بنابراین میتوان تا حدی النهضه را برای بازگشت تونس به استبداد مقصر دانست. ایزابل ورنفلز، تحلیلگر میگوید: «بسیاری از مردم این تصور غلط را داشتند که دموکراسی بهطور اتوماتیک وضعیت اقتصادی را بهتر میکند.» او میگوید که النهضه از یک حزب اصلاحطلب به یک حزب دچار رکود و نخوت تبدیل شد و عملکرد ضعیفی در دولت داشت. او میافزاید که بخشی از مشکل، ناتوانی النهضه در ایستادگی در برابر نخبگان اقتصادی بود که از رژیم بنعلی به جا مانده بودند.
مشکلاتی که تونس در سالهای اخیر با آن روبهرو بوده، صرفاً محصول تحولات داخلی نبود. شرایط در کشورهای همسایه نیز چالشهای مهمی برای تونس به همراه آورد. لیبی سقوط کرد، حملات تروریستی به صنعت گردشگری در تونس لطمه زد و تعدادی از جوانان تونسی به گروههای جهادی پیوستند و النهضه متهم به حمایت از تندروهایی شد که به لیبی و سوریه سفر میکردند. پس از آن بیماری کرونا از راه رسید که در کنار خشکسالی شدیدی که در سالهای اخیر تونس را فراگرفته بود، وضعیت را بدتر کرد. آب در پایتخت تونس جیرهبندی شده است. پیشبینی میشود امسال برداشت زیتون 50 درصد و برداشت گندم 70 درصد کاهش یابد.
بسیاری از مردم تونس برای تطابق زندگیشان با افزایش قیمتها در تقلا هستند. عزیزه بنصالح 38ساله در یک مغازه ساندویچفروشی در منطقه العوینا در تونس، از مشکلی که اکنون در یافتن مواد اولیه برای کارش دارد، میگوید. او میگوید تقریباً مجبور شده برای یک بسته آردی که اکنون برای پختن نانهایش استفاده میکند، بجنگد. او میگوید: «زندگی ما خیلی سخت است. ما اغلب حتی برق نداریم.» هنگام ورز دادن خمیر، عرق از پیشانی بنصالح میچکد. روی تیشرت او نوشته شده است: «لبخند، عشق، صلح.» اما او معنی این کلمات را نمیداند.
مادرش سهره روی صندلی پلاستیکی کنار دخترش نشسته و سرش را تکان میدهد. او میگوید که مشتریها نمیدانند که چرا یک ساندویچ با ماهی تن، تخممرغ آبپز، پنیر و سس هریسا اکنون چهار دینار تونس، معادل 20/1یورو قیمت دارد. اما همه مواد اولیه گران شدهاند. او اظهار تاسف میکند و میگوید که مدت زیادی است که قادر به خرید گوشت، موز و سیب برای خود نیست. شوهرش از بیماری قلبی رنج میبرد و بهتازگی تحت عمل جراحی قرار گرفته است. بقای خانواده بستگی به درآمد مغازه ساندویچی دارد که حالا سود کمتری میدهد. سهرا میگوید که آنها نمیدانند این پول چقدر برایشان دوام میآورد.
قیس، برادر بزرگ عزیزه وارد گفتوگو میشود و میگوید که حتی به دلیل شرایط اقتصادی مجبور شد از همسرش طلاق بگیرد. «همسرم از من میخواست که بتوانم کاری پیدا کنم و پول بیشتری از اجارهخانه و پرداخت مبلغ غذا بهدست آورم.» او میگوید که در چند ماه گذشته اصلاً نتوانسته کاری پیدا کند. نه در ساختمان، نه بهعنوان نگهبان و نه در یک رستوران. او دو ماه است که نتوانسته نفقه سه فرزندش را بپردازد.
عزیزه بنصالح میگوید: «ما فکر میکردیم بعد از انقلاب اوضاع بهتر میشود. کارخانه میسازند و برای امثال ما شغل ایجاد میشود.» او میگوید که از آن زمان تاکنون فقط یک بار رای دادهاند و حتی به یاد نمیآورند که به چه کسی رای دادهاند. مادرش سهره میگوید: «سیاستمداران همیشه ما را نادیده گرفتهاند.»
تحلیلگران از این واقعیت ابراز تاسف میکنند که مجموعه دولتهایی که در سالهای پس از انقلاب یاس تونس به سرعت تغییر کردند، نتوانستند مجموعه ریشهدار شرکتهای دولتی، بانکها و اتحادیههای کارگری را اصلاح کنند. بخش دولتی تونس بیش از حد بزرگ است و کارمندان دولتی حقوق بالایی دریافت میکنند. مبالغ هنگفتی از بودجه کشور نیز به یارانههای غذا و انرژی اختصاص مییابد. کمک هزینه انرژی به تنهایی 5 درصد از تولید ناخالص داخلی تونس را را تشکیل میدهد.
قیس سعید میخواهد این یارانهها را بدون توجه به شرایط حفظ کند؛ حتی اگر مجبور شود وام صندوق بینالمللی پول را که مشروط به حذف یارانهها است، رد کند. سعید به شروط صندوق بینالمللی پول حمله کرده و اخیراً تاکید کرده است که کشورش «فروشی نیست».
آرام بلهاج، اقتصاددان در دانشگاه کارتاژ، میگوید که تونس به وام تقریباً 2 میلیارد دلاری صندوق بینالمللی پول نیاز مبرمی دارد. تعدادی دیگر از سرمایهگذاریهای خارجی مانند بانک توسعه آفریقا، اتحادیه اروپا و کشورهای حوزه خلیجفارس به تصمیم سعید بستگی دارد.» بیکاری در تونس در حال حاضر 15 درصد و تورم 10 درصد است و دینار تونس در حال از دست دادن ارزش خود است. این کشور روزبهروز به فروپاشی نزدیکتر میشود.
آنها همه چیز را از ما گرفتند
با این حال، بخش قابلتوجهی از جمعیت تونس همچنان از سعید حمایت میکنند. بهرغم سختگیریهایی که سعید از خود نشان داده، محبوبیت او همچنان 49 درصد است. با این حال، سعید یکییکی بهانهها و توجیههایش را از دست میدهد. او از همجنسگرایان با عنوان «منحرف» یاد میکند و در ماه فوریه، در جریان موج دستگیری فعالان سیاسی، به مهاجرانی که از کشورهای جنوب صحرای آفریقا به تونس آمدهاند پرداخته و ادعا کرده است که قدرتهای خارجی بهدنبال تغییر بافت جمعیتی تونس هستند. در تونس، مهاجران جنوب صحرا به اشپیگل گفتند که با دستگیریها و حملات بیرویه توسط باندهای مسلح که ظاهرا به واسطه حملات لفظی سعید به مهاجران، احساس قدرت بیشتری میکنند، مواجه هستند.
نیس، مرد جوانی اهل سیرالئون میگوید: «آنها همه چیز را از ما گرفتند. او و همسرش مریم اکنون در مقابل دفاتر سازمان بینالمللی مهاجرت، چادر زدهاند. بچهها بین زبالهها و بین چادرها مشغول بازی هستند، بوی تعفن ادرار همه جا به مشام میرسد. مریم که باردار است میگوید که مهاجمان تونسی پس از اولین حمله، دو بار دیگر بازگشتهاند و او را با قمههای چوبی کتک زدهاند. او میگوید: «ما نتوانستیم کاری انجام دهیم.» نیس میگوید: «تعدادی از سازمانها» هستند که میتوانند به آنها کمک کنند تا به اروپا برسند. آنها میگویند که بازگشت به وطن انتخابشان نیست. نیس ادعا میکند که او در سیرالئون قربانی سرکوب سیاسی بوده و مریم هم بدهیهای زیادی دارد. نیس میگوید که از مهاجران دیگر شنیده که رسیدن به لامپدوزا با قایق خیلی ارزان است. براساس گزارش سازمان غیردولتی انجمن تونس برای حقوق اقتصادی و اجتماعی، تقریباً 200 نفر در سال جاری جان خود را در حوادث دریایی در سواحل تونس از دست دادهاند. وزارت کشور ایتالیا تقریباً 40 هزار ورود با قایق را از ابتدای سال ثبت کرده که چهار برابر مدت مشابه در سال گذشته است. تونس اکنون به مهمترین کشور مبدأ در مسیر دریای مدیترانه به اتحادیه اروپا تبدیل شده است. ایتالیا اخیرا وضعیت فوقالعاده اعلام کرده است.
تعداد فزایندهای از سیاستمداران در بروکسل و کشورهای عضو اتحادیه اروپا، خواستار همکاری نزدیکتر اروپا با تونس برای محدود کردن موج فزاینده مهاجران شدهاند. جورجیا ملونی، نخستوزیر راستگرای ایتالیا، اخیراً به شورای اروپا هشدار داد: «اگر تونس بهطور کامل سقوط کند، خطر یک فاجعه انسانی با 900 هزار پناهجو وجود دارد.» او خواستار کمک فوری بانک جهانی، اتحادیه اروپا و صندوق بینالمللی پول به تونس شد. ناظران در مورد آمار او تردید دارند، اما مانفرد وبر، نماینده پارلمان اروپا، از حزب محافظهکار باواریا، اتحادیه سوسیالمسیحی، هفته گذشته از توافق جامع با تونس درباره موضوع پناهجویان حمایت کرد. گفتوگوها در مورد حمایت از گارد ساحلی تونس در جریان است. اما این فقط مردم جنوب صحرای آفریقا نیستند که میخواهند تونس تحت رهبری قیس سعید را ترک کنند.
قیس بنصالح از مغازه ساندویچفروشی نیز میگوید: «اگر پول کافی داشتم، مدتها پیش مهاجرت میکردم. اگر کوسهها ما را بخورند بهتر از این است که در تونس زندگی کنیم.»